ગરુડપુરાણમ્

પિચ્છિલં તત્રાનુસારમલ્પાલ્પં સપ્રવાહિકમ્ । સરોમહર્પઃ સેક્લેશો ગુરુબસ્તિગુદોદરઃ ॥ ૧,૧૫૭.

એમાં વિસર્જન ચીકણું, ઓછું અને વહેતું હોય છે; એથી વાળ ઉડી જાય છે, ભારે તકલીફ થાય છે અને મૂત્રાશય, ગુદા અને પેટમાં ભારપણ લાગે છે.

કૃતેઽપ્યકૃતસઙ્ગશ્ચ સર્વાત્મા સર્વલક્ષણઃ । ભયેન ક્ષુભિતે ચિત્તે શાયિતે દ્રાવયેત્સ (ચ્છ) કૃત્ ॥ ૧,૧૫૭.

યોગ્ય રીતે પાચન ન થયેલું હોય તો, એ સર્વાંગી લક્ષણો સાથે શરીરને અસર કરે છે; જ્યારે મનમાં ભયથી ઉથલપાથલ થાય અને વ્યક્તિ સુઈ જાય, ત્યારે એ બહાર નીકળી જાય છે.

વાયુસ્તતો નિવાર્યેત ક્ષિપ્રમુષ્ણં દ્રવં પ્લવમ્ । વાતપિત્તે સમં લિઙ્ગમાહુસ્તદ્વચ્ચ શોકતઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પછી વાયુને તરત જ ઉષ્ણ, પ્રવાહી અને હલકા પદાર્થોથી રોકવું જોઈએ; વાયુ અને પિત્તના રોગોમાં લક્ષણો સરખાં હોય છે, અને શોકમાં પણ આવું જ થાય છે.

અતીસારઃ સમાસેન દ્વેધા સામો નિરામકઃ । સાસૃગ્જાતં રસદ્રોગો ગૌરવાદપ્સુ મુઞ્ચતિ? । શકૃદ્દુર્ગન્ધમાટોપવિષ્ટમ્ભાર્તિપ્રસેકિનઃ ॥ ૧,૧૫૭.

સારાંશરૂપે, અતિસાર બે પ્રકારનો છે: એક અશુદ્ધ અને બીજો શુદ્ધ; લોહી સાથે હોય તો એ રસનો રોગ કહેવાય, ભારપણથી એ પાણીમાં છૂટે છે; વિસર્જન દુર્ગંધયુક્ત, અવાજવાળું, અટકેલું અને દુઃખાવાવાળું હોય છે.

વિપરીતો નિરામસ્તુ કફાત્કોઽપિ ન મજ્જતિ । અતીસારેષુ યો નાતિ યત્નવાન્ ગ્રહણીગદઃ ॥ ૧,૧૫૭.

શુદ્ધ પ્રકારનો અતિસાર કફથી થાય છે, પણ એ ડૂબતો નથી; અતિસારમાં જે ખૂબ કાળજી રાખતો નથી, તેને ગ્રહણીનો રોગ થાય છે.

તસ્ય સ્યાદગ્નિનિર્વાણકાર્યૈરત્યર્થસઞ્ચિતૈઃ । સામં શકૃન્નિરામં વા જીર્ણં યેનાતિસાર્યતે ॥ ૧,૧૫૭.

જેમાં પાચનાગ્નિ બુઝાવનારા કારણો બહુ જમાવેલા હોય, તેમાં વિસર્જન અશુદ્ધ હોય કે શુદ્ધ, બંને પચી જાય છે અને પછી અતિસારરૂપે બહાર નીકળી જાય છે.

સોઽતિસારોઽતિસરણા દાશુકારીઃ સ્વભાવતઃ । સામંશીર્ણમજીર્ણેન જીર્ણે પક્વં તુ નૈવ ચ ॥ ૧,૧૫૭.

આ અતિસાર સ્વભાવથી વધારે વિસર્જન કરાવે છે; અશુદ્ધતા સાથે હોય ત્યારે એ અજિર્ણ હોય છે, પણ પચી જાય પછી આવું થતું નથી.

ચિરકૃદ્ગ્રહણીદોષઃ સઞ્ચયાંશ્ચોપવેશયેત્ । અકસ્માદ્વારસુર્વેધમકસ્માત્સન્ધિનીમુહુઃ? । સ ચતુર્ધા પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતાચ્ચ જાયતે ॥ ૧,૧૫૭.

દીર્ઘકાલથી રહેલો ગ્રહણીનો દોષ શરીરમાં સંચય કરાવે છે અને ઉપવાસ કરવા મજબૂર કરે છે; ક્યારેક અચાનક કંપન, ક્યારેક સાંધામાં દુઃખાવો થાય છે; એ ચાર પ્રકારના દોષો પ્રમાણે અને એમના સંયોજનથી થાય છે.

પ્રાગ્રૂપાઙ્ગસ્ય સદનં ચિરાત્પવન અલ્પકઃ । પ્રસેકો વક્ત્રવૈરસ્યમરુચિસ્તૃટ્શ્રમોભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પ્રારંભમાં અંગોમાં દુર્બળતા, લાંબો વાયુ, થોડો લાળ, મોઢામાં વાસ ન લાગવી, ભુખ ન લાગવી, તરસ, થાક અને ચક્કર આવવું જેવા લક્ષણો દેખાય છે.

આબ (ન) દ્ધોદરતા છર્દિઃ કર્ણકેઽપ્યનુકૂજકમ્ । સામાન્યલક્ષણં કાર્શ્યં વમક સ્તમકો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પેટ ફૂલવું, ઉલટી થવી અને ક્યારેક કાનમાં અવાજ આવવો—આમ સામાન્ય લક્ષણોમાં દુર્બળતા, ઉલટી, બેહોશી અને તાવ આવે છે.

મૂર્છા શિરોરુવિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુઃ કરપાદયોઃ । તન્દ્રાનિલાત્તાલુશોષસ્તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ ॥ ૧,૧૫૭.

મૂર્છા, માથું અને જાંઘોમાં ભારપણ, હાથ-પગમાં સૂજન, વાયુથી ઊંઘ, તાળુમાં સુકાઈ જવું, આંખે અંધારું આવવું અને કાનમાં ઘોંઘાટ થાય છે.

પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુજા તીક્ષ્ણવિષૂચિકા । રુગ્ણેષુ વૃદ્ધિઃ સર્વષુ ક્ષુત્તૃષ્ણાપરિહર્ત્રિકા ॥ ૧,૧૫૭.

પાંજર, કટિ અને ગળામાં દુઃખાવો, તીવ્ર પેચીશ, અને રોગી લોકોમાં બધા લક્ષણો વધે છે, સાથે ભૂખ અને તરસ પણ ઓછી થતી નથી.

જીર્ણેજીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યં સમશ્નુતે । વાતાદ્ધૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપ્લીહપાણ્ડુરશઙ્કિતાઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પાચન થયા પછી પેટ ફૂલતું જાય છે; ખાવા પછી આરામ મળે છે; વાયુથી હૃદયરોગ, ગાંઠ, બાવાસીર, પળીના રોગ અને પાંડુનો ભય રહે છે.

ચિરાદ્દુઃ ખં દ્રવં શુષ્કં તુન્દારં શબ્દફેનવત્ । પુનઃ પુનઃ સૃજેદ્વર્ચં પાયુરુચ્છ્વાસકાસવાન્ ॥ ૧,૧૫૭.

લાંબા સમય પછી વિસર્જન પાતળું, પ્રવાહી, સુકું, કઠણ, અવાજવાળું અને ફેનાળુ થાય છે; વારંવાર વિસર્જન થાય છે, પાયુમાં તકલીફ, શ્વાસ લેવામાં અડચણ અને ઉધરસ થાય છે.

પીતેન પીતનીલાભં પીતાભં સૃજતિ દ્રવમ્ । પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પીળા કે પીળા-નિલા રંગનું પ્રવાહી વિસર્જન થાય છે; દુર્ગંધયુક્ત ખટ્ટા ડકાર, હૃદય અને ગળામાં દહન, ભૂખ ન લાગવી, તરસ અને દુઃખાવો થાય છે.

શ્લેષ્મણા પચ્યતે દુઃખે મનશ્છર્દિરરોચકઃ । આસ્યોપદાહનિષ્ઠીવકાસહૃલ્લાસપીનસાઃ ॥ ૧,૧૫૭.

કફથી પાચન દુઃખદાયી બને છે, મન ઉલટી તરફ વળે છે, ઉલટી, ભૂખ ન લાગવી, મોઢામાં ચીકણો લાળ, થૂકવું, ઉધરસ, ધડકન અને નાકમાંથી પાણી આવે છે.

હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ । ઉદ્ગારો દુષ્ટમધુરઃ સદનં સપ્રહર્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

હૃદયમાં જડપણ લાગે છે, પેટ સુન અને ભારે લાગે છે, ડકાર દુર્ગંધયુક્ત અને મીઠી આવે છે, શરીરમાં દુર્બળતા અને ક્યારેક આનંદ પણ થાય છે.

સમ્ભિન્નશ્લેષ્મસંશ્લિષ્ટગુરુચામ્લૈઃ (વર્ચઃ) પ્રવર્તચમ્ । અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યં સર્વજે સર્વદર્શનમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

જ્યારે વિસર્જન ચીકણું, ભારે કે ખાટું હોય છે, ત્યારે શરીર દુર્બળ થઈ જાય છે—even જો માણસ પાતળો ન હોય, તો પણ. એમાં બધાં રોગો અને લક્ષણો દેખાય છે.

વિભાગેઽઙ્ગસ્ય યે પ્રોક્તા પિપાસાદ્યાસ્ત્રયો મલાઃ । તેઽપ્યસ્ય ગ્રહણીદોષાઃ સમન્તેષ્વસ્તિ કારણમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

શરીરના વિભાજનમાં જે ત્રણે અશુદ્ધિઓ—જેમ કે તરસ વગેરે—કહેવામાં આવી છે, એ બધાં પણ ગ્રહણીના દોષથી થાય છે અને એ જ બધાં રોગોના મૂળ કારણ બને છે.

વાતવ્યાધ્યશ્મરીકુષ્ઠમેહોદરભગન્દરમ્ । અર્શાંસિ ગ્રહણીત્યષ્ટૌ મહારોગાઃ સુદુસ્તરાઃ ॥ ૧,૧૫૭.

વાતના રોગો, પેશાબમાં પથરી, કુષ્ઠરોગ, પ્રમેહ, પેટ ફૂલવું, દુર્ગંધ, બવાસીર અને ગ્રહણી—આ આઠ મહાન રોગો બહુ જ મુશ્કેલ છે અને દૂર કરવા અઘરા છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૮ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતો મૂત્રઘાતસ્ય નિદાનં શૃણુ સુશ્રુત । બસ્તિબસ્તિશિરોમેઢ્રકટીવૃષણપાયુ ચ ॥ ૧,૧૫૮.

શ્રી ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે, સુશ્રુત, પેશાબ અટકવાનો કારણ શું છે એ સાંભળ. મૂત્રાશય, મૂત્રાશયનું મોઢું, લિંગ, કમર, વૃષણ અને ગુદા—

એકસંવહનાઃ પ્રોક્તા ગુદાસ્થિવિવરાશ્રયાઃ । અધોમુખોઽપિ બસ્તિર્હિ મૂત્રવાહિશિરામુખૈઃ ॥ ૧,૧૫૮.

આ બધાં અંગો એક-એક નળીથી જોડાયેલા છે અને એ નળીઓ હાડકાં અને ગુદા વચ્ચે આવેલી છે. મૂત્રાશય પણ નીચે તરફ મોઢું રાખે છે અને પેશાબની નળીઓ ત્યાં ખુલે છે.

પાર્શ્વેભ્યઃ પૂર્યતે શ્લક્ષ્ણૈ (સૂક્ષ્મૈઃ) સ્યન્દમાનૈરનારતમ્ । તૈસ્તૈરેવ પ્રવિશ્યૈવન્દોષાન્કુવન્તિ વિંશતિમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

શરીરના બાજુઓથી નાની-નાની નળીઓ સતત મૂત્રાશયમાં પ્રવાહ લાવે છે; એ જ નળીઓમાં દોષો પ્રવેશી, વીસ પ્રકારના રોગો ઉત્પન્ન કરે છે.

મૂત્રાઘાતઃ પ્રમેહશ્ચ કૃચ્છ્રાન્મર્મ સમાશ્રયેત્ । બસ્તિવઙ્ક્ષણમેઢ્રાર્તિયુક્તોલ્પાલ્પં મુહુર્મુહુઃ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર અટકવું અને પ્રમેહ—બન્ને ગંભીર રોગો છે, જે શરીરના મહત્વના ભાગોને પીડાવે છે. મૂત્રાશય, વાંકડો અને લિંગમાં હલકી પણ વારંવાર દુખાવા થાય છે.

મૂત્રાણ્યાવાતજે કૃચ્છ્રપીત્તે પીતં સદાહરુક્ । રક્તં વા કફજો બસ્તિમેઢ્રગૌરવશોથવાન્ ॥ ૧,૧૫૮.

વાતના દોષથી પેશાબ ઓછું થાય છે; પિત્તના દોષથી પેશાબ પીળું અને સળગતું હોય છે; કફના દોષથી પેશાબ લોહિયાળ થાય છે અને મૂત્રાશય તથા લિંગ ભારે અને ફૂલેલા લાગે છે.

સપિચ્છં સનિરુદ્ધં ચ સર્વૈઃ સર્વાત્મકં મલૈઃ । યદા વાયુર્મુખં બસ્તેર્વ્યાવર્ત્ય પારિશોષયન્ ॥ ૧,૧૫૮.

પેશાબ ચીકણું, અટકેલું અને બધાં પ્રકારની અશુદ્ધિઓથી ભરેલું હોય છે; જ્યારે વાત મૂત્રાશયનું મોઢું બંધ કરી દે છે અને સુકવી નાખે છે—

મૂત્રં સપિત્તં સકફં સશુક્રં વા તદા ક્રમાત્ । સંજાયતેઽશ્મરી ઘોરા પિત્તં ગોરિવ રોચના ॥ ૧,૧૫૮.

ત્યારે પેશાબમાં પિત્ત, કફ કે શુક્ર મળી જાય છે અને ધીમે ધીમે ભયાનક પથરી બને છે, જે ગાયના પિત્ત જેવી પીળી હોય છે.

શ્લેષ્માશ્રયા ચ સર્વા સ્યાદથાસ્યાઃ પૂર્વલક્ષણમ્ । બસ્ત્યાધ્માનં તદાસન્નદેશોહિ પરિતોઽતિરુક્ ॥ ૧,૧૫૮.

આ બધાં રોગોનું મૂળ કફ છે; એનો પહેલો લક્ષણ એ છે કે મૂત્રાશય ફૂલેલો લાગે છે અને આસપાસના ભાગમાં ભારે દુખાવો થાય છે.

બસ્તૌ ચ મૂત્રસઙ્ગિત્વં મૂત્રકૃચ્છ્રં જ્વરોઽરુચિઃ । સામાન્યલિઙ્ગં રુઙ્નાભિસીવનીબસ્તિમૂર્ધસુ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્રાશયમાં પેશાબ અટકી જાય છે, પેશાબ કરવું દુખે છે, તાવ આવે છે અને ભૂખ ન લાગે. સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે નાભિ, ગૂડા, મૂત્રાશય અને માથામાં દુખાવો થાય છે.