ગરુડપુરાણમ્

શ્લેષ્મણઃ સ્નિગ્ધતા તસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણતા । અર્શસાં પ્રશમે યત્નમાશુ કુર્વીત બુદ્ધિમાન્ । તાન્યાશુ હિ ગદન્ધા (કાર્) ય્ય કુર્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્ ॥ ૧,૧૫૬.

કફથી લીસી, ગાંઠવાળી અને સ્વાભાવિક રંગની ત્વચા થાય છે; સમજદાર માણસે અરસ (મુલવાં) ઝડપથી દૂર કરવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ, કેમ કે આ રોગો ટૂંક સમયમાં ગુદા અને પેટમાં અવરોધ કરી શકે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૭ ધન્વન્તરિરુવાચ । અતીસારગ્રહણ્યોશ્ચ નિદાનં વચ્મિ સુશ્રુત । દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ભયાચ્છોકાચ્ચ ષડ્વિધઃ ॥ ૧,૧૫૭.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને અતિસાર અને ગ્રહણીના કારણો સમજાવું છું, જે છ પ્રકારના છે, દોષો એકલા કે બધા મળીને, ડર અને દુઃખથી પણ થાય છે.

અતીસારઃ સ સુતરાં જાયતેઽત્યમ્બુપાનતઃ । વિશુષ્કાન્નવસાસ્નેહતિલપિષ્ટવિરૂઢકૈઃ ॥ ૧,૧૫૭.

અતિસાર ખાસ કરીને વધારે પાણી પીવાથી થાય છે, અને સુકા ખોરાક, કાચું માંસ, તેલવાળું, તલનું લોટ અને યોગ્ય રીતે ન રાંધેલા અનાજથી પણ થાય છે.

મદ્યરૂક્ષાતિમાત્રાદિરસાતિસ્નેહવિભ્રમાત્ । કૃમિઘોષવિરોધાચ્ચ તદ્વિધેઃ કુપિતાનિલઃ ॥ ૧,૧૫૭.

મદિરા, સુકો અને વધારે ખોરાક, સ્વાદ અને તેલવાળપમાં ગડબડ, કીડા અને ખોટા સંયોજનથી પણ પવન બગડે છે અને અતિસાર થાય છે.

વિસ્ત્રંસયત્યધોવાતં હત્વા તેનૈવ ચાનલમ્ । વ્યાપાર્યાન્નશકૃત્કોષ્ઠપુરીષદ્રવતાદયઃ ॥ ૧,૧૫૭.

બગડેલો પવન નીચે ફેલાઈ જાય છે અને પાચન અગ્નિને નષ્ટ કરે છે; તેથી ખોરાક, વિસર્જન અને પેટ બગડે છે, અને પાતળી વાંતિ જેવી તકલીફ થાય છે.

પ્રકલ્પતેઽતીસારસ્ય લક્ષણં તસ્ય ભાવિનઃ । ભેદો હૃદ્ગુદકોષ્ઠેષુ ગાત્રસ્વેદો મલગ્રહઃ ॥ ૧,૧૫૭.

આ અતિસાર આવવાના લક્ષણો છે: હૃદય, ગુદા અને પેટમાં ગડબડ, શરીરમાં પસીનો, અને મલ અટકી જવું.

આધ્માનમવિપાકશ્ચ તત્ર વાતેન વિજ્વરમ્ । અલ્પાલ્પં શબ્દશૂન્યાઢ્યં વિરુ (બ)દ્ધમુપવેશ્યતે ॥ ૧,૧૫૭.

આ સ્થિતિમાં પેટ ફૂલવું, અજમણ, તાવ વગર, થોડી થોડી, અવાજ વગરની અને કઠણથી નીકળતી વિસર્જન થાય છે.

રૂક્ષં સફેનમચ્છં ચ ગૃહીતં વ મુહુર્મુહુઃ । તથાદગ્ધગદાભાસં પિચ્છિલં પરિકર્તયન્ ॥ ૧,૧૫૭.

મલ સુકું, ફેનાળું અને સાફ હોય છે, વારંવાર કે થોડા થોડા સમય પછી નીકળે છે; ક્યારેક બળેલું કે ઝેરી લાગે છે, લીસું હોય છે અને કાપતો દુખાવો કરે છે.

સશુષ્કભ્રષ્ટપાયુશ્ચ હૃષ્ટરોમા વિનિશ્વસન્ । પિત્તેન પીતમશિતં હારિદ્રં શાદ્વલપ્રભમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

પાયુ સુકાઈ જાય છે, વાળ ઊભા થાય છે અને ઊંડી ઉશ્કેર આવે છે; પિત્તથી મલ પીળો, હળદર જેવો કે લીલા ઘાસ જેવો દેખાય છે.

સરક્તમતિદુર્ગન્ધં તૃણ્મૂર્છાસ્વેદદાહવાન્ । સશૂલપાયુસન્તાપપાકવાઞ્છ્લેષ્મણા ઘનમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

તે લોહીથી ભીંજાયેલું, બહુ દુર્ગંધયુક્ત, અજિરિત ઘાસથી મિશ્રિત, સાથે પસીનો અને દહનવાળો હોય છે; પાયુમાં દુઃખાવો અને ગરમી, તીખા સ્વાદની ઇચ્છા અને ઘાટ કફ પણ થાય છે.

પિચ્છિલં તત્રાનુસારમલ્પાલ્પં સપ્રવાહિકમ્ । સરોમહર્પઃ સેક્લેશો ગુરુબસ્તિગુદોદરઃ ॥ ૧,૧૫૭.

એમાં વિસર્જન ચીકણું, ઓછું અને વહેતું હોય છે; એથી વાળ ઉડી જાય છે, ભારે તકલીફ થાય છે અને મૂત્રાશય, ગુદા અને પેટમાં ભારપણ લાગે છે.

કૃતેઽપ્યકૃતસઙ્ગશ્ચ સર્વાત્મા સર્વલક્ષણઃ । ભયેન ક્ષુભિતે ચિત્તે શાયિતે દ્રાવયેત્સ (ચ્છ) કૃત્ ॥ ૧,૧૫૭.

યોગ્ય રીતે પાચન ન થયેલું હોય તો, એ સર્વાંગી લક્ષણો સાથે શરીરને અસર કરે છે; જ્યારે મનમાં ભયથી ઉથલપાથલ થાય અને વ્યક્તિ સુઈ જાય, ત્યારે એ બહાર નીકળી જાય છે.

વાયુસ્તતો નિવાર્યેત ક્ષિપ્રમુષ્ણં દ્રવં પ્લવમ્ । વાતપિત્તે સમં લિઙ્ગમાહુસ્તદ્વચ્ચ શોકતઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પછી વાયુને તરત જ ઉષ્ણ, પ્રવાહી અને હલકા પદાર્થોથી રોકવું જોઈએ; વાયુ અને પિત્તના રોગોમાં લક્ષણો સરખાં હોય છે, અને શોકમાં પણ આવું જ થાય છે.

અતીસારઃ સમાસેન દ્વેધા સામો નિરામકઃ । સાસૃગ્જાતં રસદ્રોગો ગૌરવાદપ્સુ મુઞ્ચતિ? । શકૃદ્દુર્ગન્ધમાટોપવિષ્ટમ્ભાર્તિપ્રસેકિનઃ ॥ ૧,૧૫૭.

સારાંશરૂપે, અતિસાર બે પ્રકારનો છે: એક અશુદ્ધ અને બીજો શુદ્ધ; લોહી સાથે હોય તો એ રસનો રોગ કહેવાય, ભારપણથી એ પાણીમાં છૂટે છે; વિસર્જન દુર્ગંધયુક્ત, અવાજવાળું, અટકેલું અને દુઃખાવાવાળું હોય છે.

વિપરીતો નિરામસ્તુ કફાત્કોઽપિ ન મજ્જતિ । અતીસારેષુ યો નાતિ યત્નવાન્ ગ્રહણીગદઃ ॥ ૧,૧૫૭.

શુદ્ધ પ્રકારનો અતિસાર કફથી થાય છે, પણ એ ડૂબતો નથી; અતિસારમાં જે ખૂબ કાળજી રાખતો નથી, તેને ગ્રહણીનો રોગ થાય છે.

તસ્ય સ્યાદગ્નિનિર્વાણકાર્યૈરત્યર્થસઞ્ચિતૈઃ । સામં શકૃન્નિરામં વા જીર્ણં યેનાતિસાર્યતે ॥ ૧,૧૫૭.

જેમાં પાચનાગ્નિ બુઝાવનારા કારણો બહુ જમાવેલા હોય, તેમાં વિસર્જન અશુદ્ધ હોય કે શુદ્ધ, બંને પચી જાય છે અને પછી અતિસારરૂપે બહાર નીકળી જાય છે.

સોઽતિસારોઽતિસરણા દાશુકારીઃ સ્વભાવતઃ । સામંશીર્ણમજીર્ણેન જીર્ણે પક્વં તુ નૈવ ચ ॥ ૧,૧૫૭.

આ અતિસાર સ્વભાવથી વધારે વિસર્જન કરાવે છે; અશુદ્ધતા સાથે હોય ત્યારે એ અજિર્ણ હોય છે, પણ પચી જાય પછી આવું થતું નથી.

ચિરકૃદ્ગ્રહણીદોષઃ સઞ્ચયાંશ્ચોપવેશયેત્ । અકસ્માદ્વારસુર્વેધમકસ્માત્સન્ધિનીમુહુઃ? । સ ચતુર્ધા પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતાચ્ચ જાયતે ॥ ૧,૧૫૭.

દીર્ઘકાલથી રહેલો ગ્રહણીનો દોષ શરીરમાં સંચય કરાવે છે અને ઉપવાસ કરવા મજબૂર કરે છે; ક્યારેક અચાનક કંપન, ક્યારેક સાંધામાં દુઃખાવો થાય છે; એ ચાર પ્રકારના દોષો પ્રમાણે અને એમના સંયોજનથી થાય છે.

પ્રાગ્રૂપાઙ્ગસ્ય સદનં ચિરાત્પવન અલ્પકઃ । પ્રસેકો વક્ત્રવૈરસ્યમરુચિસ્તૃટ્શ્રમોભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પ્રારંભમાં અંગોમાં દુર્બળતા, લાંબો વાયુ, થોડો લાળ, મોઢામાં વાસ ન લાગવી, ભુખ ન લાગવી, તરસ, થાક અને ચક્કર આવવું જેવા લક્ષણો દેખાય છે.

આબ (ન) દ્ધોદરતા છર્દિઃ કર્ણકેઽપ્યનુકૂજકમ્ । સામાન્યલક્ષણં કાર્શ્યં વમક સ્તમકો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પેટ ફૂલવું, ઉલટી થવી અને ક્યારેક કાનમાં અવાજ આવવો—આમ સામાન્ય લક્ષણોમાં દુર્બળતા, ઉલટી, બેહોશી અને તાવ આવે છે.

મૂર્છા શિરોરુવિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુઃ કરપાદયોઃ । તન્દ્રાનિલાત્તાલુશોષસ્તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ ॥ ૧,૧૫૭.

મૂર્છા, માથું અને જાંઘોમાં ભારપણ, હાથ-પગમાં સૂજન, વાયુથી ઊંઘ, તાળુમાં સુકાઈ જવું, આંખે અંધારું આવવું અને કાનમાં ઘોંઘાટ થાય છે.

પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુજા તીક્ષ્ણવિષૂચિકા । રુગ્ણેષુ વૃદ્ધિઃ સર્વષુ ક્ષુત્તૃષ્ણાપરિહર્ત્રિકા ॥ ૧,૧૫૭.

પાંજર, કટિ અને ગળામાં દુઃખાવો, તીવ્ર પેચીશ, અને રોગી લોકોમાં બધા લક્ષણો વધે છે, સાથે ભૂખ અને તરસ પણ ઓછી થતી નથી.

જીર્ણેજીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યં સમશ્નુતે । વાતાદ્ધૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપ્લીહપાણ્ડુરશઙ્કિતાઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પાચન થયા પછી પેટ ફૂલતું જાય છે; ખાવા પછી આરામ મળે છે; વાયુથી હૃદયરોગ, ગાંઠ, બાવાસીર, પળીના રોગ અને પાંડુનો ભય રહે છે.

ચિરાદ્દુઃ ખં દ્રવં શુષ્કં તુન્દારં શબ્દફેનવત્ । પુનઃ પુનઃ સૃજેદ્વર્ચં પાયુરુચ્છ્વાસકાસવાન્ ॥ ૧,૧૫૭.

લાંબા સમય પછી વિસર્જન પાતળું, પ્રવાહી, સુકું, કઠણ, અવાજવાળું અને ફેનાળુ થાય છે; વારંવાર વિસર્જન થાય છે, પાયુમાં તકલીફ, શ્વાસ લેવામાં અડચણ અને ઉધરસ થાય છે.

પીતેન પીતનીલાભં પીતાભં સૃજતિ દ્રવમ્ । પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પીળા કે પીળા-નિલા રંગનું પ્રવાહી વિસર્જન થાય છે; દુર્ગંધયુક્ત ખટ્ટા ડકાર, હૃદય અને ગળામાં દહન, ભૂખ ન લાગવી, તરસ અને દુઃખાવો થાય છે.

શ્લેષ્મણા પચ્યતે દુઃખે મનશ્છર્દિરરોચકઃ । આસ્યોપદાહનિષ્ઠીવકાસહૃલ્લાસપીનસાઃ ॥ ૧,૧૫૭.

કફથી પાચન દુઃખદાયી બને છે, મન ઉલટી તરફ વળે છે, ઉલટી, ભૂખ ન લાગવી, મોઢામાં ચીકણો લાળ, થૂકવું, ઉધરસ, ધડકન અને નાકમાંથી પાણી આવે છે.

હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ । ઉદ્ગારો દુષ્ટમધુરઃ સદનં સપ્રહર્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

હૃદયમાં જડપણ લાગે છે, પેટ સુન અને ભારે લાગે છે, ડકાર દુર્ગંધયુક્ત અને મીઠી આવે છે, શરીરમાં દુર્બળતા અને ક્યારેક આનંદ પણ થાય છે.

સમ્ભિન્નશ્લેષ્મસંશ્લિષ્ટગુરુચામ્લૈઃ (વર્ચઃ) પ્રવર્તચમ્ । અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યં સર્વજે સર્વદર્શનમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

જ્યારે વિસર્જન ચીકણું, ભારે કે ખાટું હોય છે, ત્યારે શરીર દુર્બળ થઈ જાય છે—even જો માણસ પાતળો ન હોય, તો પણ. એમાં બધાં રોગો અને લક્ષણો દેખાય છે.

વિભાગેઽઙ્ગસ્ય યે પ્રોક્તા પિપાસાદ્યાસ્ત્રયો મલાઃ । તેઽપ્યસ્ય ગ્રહણીદોષાઃ સમન્તેષ્વસ્તિ કારણમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

શરીરના વિભાજનમાં જે ત્રણે અશુદ્ધિઓ—જેમ કે તરસ વગેરે—કહેવામાં આવી છે, એ બધાં પણ ગ્રહણીના દોષથી થાય છે અને એ જ બધાં રોગોના મૂળ કારણ બને છે.