ગરુડપુરાણમ્

આધ્માનમુદરે વિષ્ઠા હૃલ્લાસપરિકર્તને । બસ્તૌ ચ સુતરાં શૂલો ગણ્ડશ્વયથુસંભવઃ ॥ ૧,૧૫૬.

પેટ ફૂલવું, કઠણ મલ, ઉલટી થવાની લાગણી, કાપતો દુખાવો, ખાસ કરીને મૂત્રાશયમાં ભારે દુખાવો અને ગાલ ફૂલવું થાય છે.

પવનસ્યોર્ધ્વગામિત્વાત્તતશ્છર્દ્યરુચિજ્વરાઃ । હૃદ્રોગગ્રહણીદોષમૂત્રસંગપ્રવાહિકાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

પવન ઉપર ચઢી જાય છે એટલે ઉલટી, ભુખ ન લાગવી, તાવ, હૃદયનો રોગ, પાચન બગડવું, મૂત્ર અટકવું અને દસ્ત જેવા રોગો થાય છે.

બાધિર્યાતિશિરઃ શ્વાસશિરોરુક્કાશપીનસાઃ? । મનોવિકારસ્તૃટ્શ્વાસપિત્તગુલ્મોદરાદયઃ ॥ ૧,૧૫૬.

બહેરાશ, ભારે માથાનો દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, માથામાં દુખાવો, ઉધરસ, નાક બંધ થવું, મન બગડવું, તરસ, શ્વાસમાં અડચણ, પિત્તના રોગો, પેટમાં ગાંઠો અને આવા બીજા રોગો પણ થાય છે.

એતે ચ વાતજા રોગા જાયન્તે ભૃશદારુણાઃ । દુર્નામામૃત્યૂદાવર્તપરમોઽયમુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આ બધા પવનથી થતા રોગો છે, જે ખુબ જ તીવ્ર અને દુખદાયી હોય છે; એમાંના કેટલાંક તો એટલા ભયાનક છે કે, મૃત્યુ અને ભારે મુશ્કેલી પણ લાવી શકે છે.

વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્વિનાપિ વિજાયતે । સહજાનિ તુ દોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરે વલૌ ॥ ૧,૧૫૬.

આમાંથી કોઈ રોગ ન હોય તો પણ, જેમના પેટમાં પવન બેસી જાય છે, તેમને સ્વભાવથી જ કેટલાક રોગો થાય છે, અને અંદરના નાડીઓમાં પણ તકલીફ થાય છે.

સ્થિતાનિ તાન્યસાધ્યાનિ યાપ્યન્તેઽગ્નિબલાદિભિઃ । દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલા યાન્યાશ્રિતાનિ ચ ॥ ૧,૧૫૬.

જે રોગો પકડી જાય છે, એ અસાધ્ય હોય છે, પણ અગ્નિબળ અને બીજા ઉપાયો વડે થોડુંક સંભાળી શકાય છે; બે દોષના મિશ્રણથી થતા અને બીજી નાડીમાં રહેતા રોગો પણ અહીં જણાવાયા છે.

કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ । બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ ॥ ૧,૧૫૬.

આ રોગો બહુ મુશ્કેલથી સાજા થાય છે અને વર્ષો સુધી રહે છે; બહારની નાડીમાં થતા અને એક જ દોષથી વધેલા રોગો પણ અહીં જણાવાયા છે.

અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પત્તિકાનિ ચ । મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વં નાભિજાનિ તુ ॥ ૧,૧૫૬.

અરસ (મુલવાં) સહેલાઈથી સાજા થાય છે અને બહુ સમય લાગતો નથી; જે રોગો અંગપ્રદેશમાં થાય છે, એ પ્રમાણે જણાવવામાં આવશે, પણ જન્મથી જ હોય એવા રોગો અહીં નથી કહેવામાં આવતાં.

ગણ્ડૂપદસ્ય રૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ । વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ ॥ ૧,૧૫૬.

કીડા પડવાથી થતા રોગો લીસા અને નરમ હોય છે; જ્યારે વ્યાન વાયુ કફને જોડે છે, ત્યારે ત્વચા પર બહારના અરસ (મુલવાં) થાય છે.

કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં ચ તદ્વિદુઃ । વાતેન તોદઃ પારુષ્યં પિત્તાદસિતવક્ત્રતા ॥ ૧,૧૫૬.

કઠણ, સ્થિર અને વાંકડિયા ત્વચાના ગાંઠોને લોકો ઓળખે છે; પવનથી દુખાવો અને ખરાશ થાય છે, અને પિત્તથી મોઢું કાળું પડે છે.

શ્લેષ્મણઃ સ્નિગ્ધતા તસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણતા । અર્શસાં પ્રશમે યત્નમાશુ કુર્વીત બુદ્ધિમાન્ । તાન્યાશુ હિ ગદન્ધા (કાર્) ય્ય કુર્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્ ॥ ૧,૧૫૬.

કફથી લીસી, ગાંઠવાળી અને સ્વાભાવિક રંગની ત્વચા થાય છે; સમજદાર માણસે અરસ (મુલવાં) ઝડપથી દૂર કરવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ, કેમ કે આ રોગો ટૂંક સમયમાં ગુદા અને પેટમાં અવરોધ કરી શકે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૭ ધન્વન્તરિરુવાચ । અતીસારગ્રહણ્યોશ્ચ નિદાનં વચ્મિ સુશ્રુત । દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ભયાચ્છોકાચ્ચ ષડ્વિધઃ ॥ ૧,૧૫૭.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને અતિસાર અને ગ્રહણીના કારણો સમજાવું છું, જે છ પ્રકારના છે, દોષો એકલા કે બધા મળીને, ડર અને દુઃખથી પણ થાય છે.

અતીસારઃ સ સુતરાં જાયતેઽત્યમ્બુપાનતઃ । વિશુષ્કાન્નવસાસ્નેહતિલપિષ્ટવિરૂઢકૈઃ ॥ ૧,૧૫૭.

અતિસાર ખાસ કરીને વધારે પાણી પીવાથી થાય છે, અને સુકા ખોરાક, કાચું માંસ, તેલવાળું, તલનું લોટ અને યોગ્ય રીતે ન રાંધેલા અનાજથી પણ થાય છે.

મદ્યરૂક્ષાતિમાત્રાદિરસાતિસ્નેહવિભ્રમાત્ । કૃમિઘોષવિરોધાચ્ચ તદ્વિધેઃ કુપિતાનિલઃ ॥ ૧,૧૫૭.

મદિરા, સુકો અને વધારે ખોરાક, સ્વાદ અને તેલવાળપમાં ગડબડ, કીડા અને ખોટા સંયોજનથી પણ પવન બગડે છે અને અતિસાર થાય છે.

વિસ્ત્રંસયત્યધોવાતં હત્વા તેનૈવ ચાનલમ્ । વ્યાપાર્યાન્નશકૃત્કોષ્ઠપુરીષદ્રવતાદયઃ ॥ ૧,૧૫૭.

બગડેલો પવન નીચે ફેલાઈ જાય છે અને પાચન અગ્નિને નષ્ટ કરે છે; તેથી ખોરાક, વિસર્જન અને પેટ બગડે છે, અને પાતળી વાંતિ જેવી તકલીફ થાય છે.

પ્રકલ્પતેઽતીસારસ્ય લક્ષણં તસ્ય ભાવિનઃ । ભેદો હૃદ્ગુદકોષ્ઠેષુ ગાત્રસ્વેદો મલગ્રહઃ ॥ ૧,૧૫૭.

આ અતિસાર આવવાના લક્ષણો છે: હૃદય, ગુદા અને પેટમાં ગડબડ, શરીરમાં પસીનો, અને મલ અટકી જવું.

આધ્માનમવિપાકશ્ચ તત્ર વાતેન વિજ્વરમ્ । અલ્પાલ્પં શબ્દશૂન્યાઢ્યં વિરુ (બ)દ્ધમુપવેશ્યતે ॥ ૧,૧૫૭.

આ સ્થિતિમાં પેટ ફૂલવું, અજમણ, તાવ વગર, થોડી થોડી, અવાજ વગરની અને કઠણથી નીકળતી વિસર્જન થાય છે.

રૂક્ષં સફેનમચ્છં ચ ગૃહીતં વ મુહુર્મુહુઃ । તથાદગ્ધગદાભાસં પિચ્છિલં પરિકર્તયન્ ॥ ૧,૧૫૭.

મલ સુકું, ફેનાળું અને સાફ હોય છે, વારંવાર કે થોડા થોડા સમય પછી નીકળે છે; ક્યારેક બળેલું કે ઝેરી લાગે છે, લીસું હોય છે અને કાપતો દુખાવો કરે છે.

સશુષ્કભ્રષ્ટપાયુશ્ચ હૃષ્ટરોમા વિનિશ્વસન્ । પિત્તેન પીતમશિતં હારિદ્રં શાદ્વલપ્રભમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

પાયુ સુકાઈ જાય છે, વાળ ઊભા થાય છે અને ઊંડી ઉશ્કેર આવે છે; પિત્તથી મલ પીળો, હળદર જેવો કે લીલા ઘાસ જેવો દેખાય છે.

સરક્તમતિદુર્ગન્ધં તૃણ્મૂર્છાસ્વેદદાહવાન્ । સશૂલપાયુસન્તાપપાકવાઞ્છ્લેષ્મણા ઘનમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

તે લોહીથી ભીંજાયેલું, બહુ દુર્ગંધયુક્ત, અજિરિત ઘાસથી મિશ્રિત, સાથે પસીનો અને દહનવાળો હોય છે; પાયુમાં દુઃખાવો અને ગરમી, તીખા સ્વાદની ઇચ્છા અને ઘાટ કફ પણ થાય છે.

પિચ્છિલં તત્રાનુસારમલ્પાલ્પં સપ્રવાહિકમ્ । સરોમહર્પઃ સેક્લેશો ગુરુબસ્તિગુદોદરઃ ॥ ૧,૧૫૭.

એમાં વિસર્જન ચીકણું, ઓછું અને વહેતું હોય છે; એથી વાળ ઉડી જાય છે, ભારે તકલીફ થાય છે અને મૂત્રાશય, ગુદા અને પેટમાં ભારપણ લાગે છે.

કૃતેઽપ્યકૃતસઙ્ગશ્ચ સર્વાત્મા સર્વલક્ષણઃ । ભયેન ક્ષુભિતે ચિત્તે શાયિતે દ્રાવયેત્સ (ચ્છ) કૃત્ ॥ ૧,૧૫૭.

યોગ્ય રીતે પાચન ન થયેલું હોય તો, એ સર્વાંગી લક્ષણો સાથે શરીરને અસર કરે છે; જ્યારે મનમાં ભયથી ઉથલપાથલ થાય અને વ્યક્તિ સુઈ જાય, ત્યારે એ બહાર નીકળી જાય છે.

વાયુસ્તતો નિવાર્યેત ક્ષિપ્રમુષ્ણં દ્રવં પ્લવમ્ । વાતપિત્તે સમં લિઙ્ગમાહુસ્તદ્વચ્ચ શોકતઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પછી વાયુને તરત જ ઉષ્ણ, પ્રવાહી અને હલકા પદાર્થોથી રોકવું જોઈએ; વાયુ અને પિત્તના રોગોમાં લક્ષણો સરખાં હોય છે, અને શોકમાં પણ આવું જ થાય છે.

અતીસારઃ સમાસેન દ્વેધા સામો નિરામકઃ । સાસૃગ્જાતં રસદ્રોગો ગૌરવાદપ્સુ મુઞ્ચતિ? । શકૃદ્દુર્ગન્ધમાટોપવિષ્ટમ્ભાર્તિપ્રસેકિનઃ ॥ ૧,૧૫૭.

સારાંશરૂપે, અતિસાર બે પ્રકારનો છે: એક અશુદ્ધ અને બીજો શુદ્ધ; લોહી સાથે હોય તો એ રસનો રોગ કહેવાય, ભારપણથી એ પાણીમાં છૂટે છે; વિસર્જન દુર્ગંધયુક્ત, અવાજવાળું, અટકેલું અને દુઃખાવાવાળું હોય છે.

વિપરીતો નિરામસ્તુ કફાત્કોઽપિ ન મજ્જતિ । અતીસારેષુ યો નાતિ યત્નવાન્ ગ્રહણીગદઃ ॥ ૧,૧૫૭.

શુદ્ધ પ્રકારનો અતિસાર કફથી થાય છે, પણ એ ડૂબતો નથી; અતિસારમાં જે ખૂબ કાળજી રાખતો નથી, તેને ગ્રહણીનો રોગ થાય છે.

તસ્ય સ્યાદગ્નિનિર્વાણકાર્યૈરત્યર્થસઞ્ચિતૈઃ । સામં શકૃન્નિરામં વા જીર્ણં યેનાતિસાર્યતે ॥ ૧,૧૫૭.

જેમાં પાચનાગ્નિ બુઝાવનારા કારણો બહુ જમાવેલા હોય, તેમાં વિસર્જન અશુદ્ધ હોય કે શુદ્ધ, બંને પચી જાય છે અને પછી અતિસારરૂપે બહાર નીકળી જાય છે.

સોઽતિસારોઽતિસરણા દાશુકારીઃ સ્વભાવતઃ । સામંશીર્ણમજીર્ણેન જીર્ણે પક્વં તુ નૈવ ચ ॥ ૧,૧૫૭.

આ અતિસાર સ્વભાવથી વધારે વિસર્જન કરાવે છે; અશુદ્ધતા સાથે હોય ત્યારે એ અજિર્ણ હોય છે, પણ પચી જાય પછી આવું થતું નથી.

ચિરકૃદ્ગ્રહણીદોષઃ સઞ્ચયાંશ્ચોપવેશયેત્ । અકસ્માદ્વારસુર્વેધમકસ્માત્સન્ધિનીમુહુઃ? । સ ચતુર્ધા પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતાચ્ચ જાયતે ॥ ૧,૧૫૭.

દીર્ઘકાલથી રહેલો ગ્રહણીનો દોષ શરીરમાં સંચય કરાવે છે અને ઉપવાસ કરવા મજબૂર કરે છે; ક્યારેક અચાનક કંપન, ક્યારેક સાંધામાં દુઃખાવો થાય છે; એ ચાર પ્રકારના દોષો પ્રમાણે અને એમના સંયોજનથી થાય છે.

પ્રાગ્રૂપાઙ્ગસ્ય સદનં ચિરાત્પવન અલ્પકઃ । પ્રસેકો વક્ત્રવૈરસ્યમરુચિસ્તૃટ્શ્રમોભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પ્રારંભમાં અંગોમાં દુર્બળતા, લાંબો વાયુ, થોડો લાળ, મોઢામાં વાસ ન લાગવી, ભુખ ન લાગવી, તરસ, થાક અને ચક્કર આવવું જેવા લક્ષણો દેખાય છે.