ગરુડપુરાણમ્

પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ । કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ ચીકણી, સ્થિર, મસૃણ, ખુબ ખંજવાળવાળી, સ્પર્શે ગમતી, અને કરીર કે ફણસના ડાંગર જેવી કે ગાયના સ્તન જેવી લાગે છે.

વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પુયુબસ્તિનાભિવિકર્તનાઃ । સકાશશ્વાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ વાંકશાળમાં, સાપ જેવી, પૂયવાળી, મૂત્રાશય અને નાભિમાં દુખાવાવાળી, શ્વાસમાં તકલીફ, ધડકન, લાર વધવી, ભૂખ ન લાગવી અને નાક બંધ થવી જેવી તકલીફ આપે છે.

મહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરક્ષારકારિણઃ । ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દ્યતીસારાદિવિકારદાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ ભારે તકલીફ, માથું ભારે, ઠંડક અને કસાવટ લાવે છે; નપુંસકતા, જઠરાગ્નિ કમજોર, નરમાઈ, ઉલટી, ઝાડા અને બીજા રોગો થાય છે.

વસાભસકફપ્રાજ્યપુરીષાસૃક્પ્રવાહિકાઃ । ન સ્ત્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ ॥ ૧,૧૫૬.

મલમાં ચરબી, કફ અને પિત્ત વધારે હોય છે, લોહી વહે છે; એ ન વહે, ન તૂટે, અને ચામડી વગેરે પીળી અને ચીકણી થાય છે.

સંસૃષ્ટલિઙ્ગત્સંસર્ગનિચયાત્સર્વલક્ષણાઃ । રક્તોલ્બણા ગુદે કીલાઃ પીતાકૃતિસમન્વિતાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

જ્યારે બધા લક્ષણો ભેગા થાય છે, ત્યારે બધું જ દેખાય છે; લોહી વધે ત્યારે ગુદા પાસેની ગાંઠો પીળા રંગની હોય છે.

વટપ્રસેહસદૃશાઃ ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ । તેઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિષ્ટંભપીડિતાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ વટના ફળ જેવી, ગુંજ કે મોતી જેવી લાગે છે; બહુ દુર્ગંધ, ગરમ અને ભારે દુખાવાવાળી હોય છે.

સ્ત્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ । કેકાભઃ પીડ્યતે દુઃ ખૈઃ શોણિતક્ષયસમ્ભવૈઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ અચાનક લોહી વહાવે છે, અને વધારે વહાવાથી વ્યક્તિ મોર જેવો ચીસ પાડે છે, લોહી ઘટવાથી પીડાય છે.

હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિયઃ । મુદ્ગકોદ્રવજંબીરકરીરચણકાદિભિઃ ॥ ૧,૧૫૬.

તેનું રંગ, તાકાત, ઉત્સાહ અને તેજ ઘટી જાય છે, ઇન્દ્રિયો કમજોર થાય છે, ખાસ કરીને મુગ, કોડર, લીમડું, કરીર, ચણા વગેરે ખાધા પછી.

રૂક્ષૈઃ સંગ્રાહિભિર્વાયુર્વિટ્સ્થાને કુપિતો બલી । અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્યાધઃ પ્રશોષયન્ ॥ ૧,૧૫૬.

જ્યારે વાત રુક્ષ અને બંધારણવાળા ખોરાકથી વધે છે, ત્યારે તે પેટે જોરદાર થાય છે, નીચેના માર્ગો અટકાવી દે છે અને નીચેના અંગો સુકાવી નાખે છે.

પુરીષં વાતવિષ્ણૂત્રસંગં કુર્વીત દારુણમ્? । તેન તીવ્રા રુજા કોષ્ઠપૃષ્ઠહૃત્પાર્શ્વગા ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૬.

આથી મલ કઠણ, સૂકું અને વાતમિશ્રિત થાય છે, અને પેટે, પીઠ, હૃદય અને બાજુઓમાં ભારે દુખાવો થાય છે.

આધ્માનમુદરે વિષ્ઠા હૃલ્લાસપરિકર્તને । બસ્તૌ ચ સુતરાં શૂલો ગણ્ડશ્વયથુસંભવઃ ॥ ૧,૧૫૬.

પેટ ફૂલવું, કઠણ મલ, ઉલટી થવાની લાગણી, કાપતો દુખાવો, ખાસ કરીને મૂત્રાશયમાં ભારે દુખાવો અને ગાલ ફૂલવું થાય છે.

પવનસ્યોર્ધ્વગામિત્વાત્તતશ્છર્દ્યરુચિજ્વરાઃ । હૃદ્રોગગ્રહણીદોષમૂત્રસંગપ્રવાહિકાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

પવન ઉપર ચઢી જાય છે એટલે ઉલટી, ભુખ ન લાગવી, તાવ, હૃદયનો રોગ, પાચન બગડવું, મૂત્ર અટકવું અને દસ્ત જેવા રોગો થાય છે.

બાધિર્યાતિશિરઃ શ્વાસશિરોરુક્કાશપીનસાઃ? । મનોવિકારસ્તૃટ્શ્વાસપિત્તગુલ્મોદરાદયઃ ॥ ૧,૧૫૬.

બહેરાશ, ભારે માથાનો દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, માથામાં દુખાવો, ઉધરસ, નાક બંધ થવું, મન બગડવું, તરસ, શ્વાસમાં અડચણ, પિત્તના રોગો, પેટમાં ગાંઠો અને આવા બીજા રોગો પણ થાય છે.

એતે ચ વાતજા રોગા જાયન્તે ભૃશદારુણાઃ । દુર્નામામૃત્યૂદાવર્તપરમોઽયમુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આ બધા પવનથી થતા રોગો છે, જે ખુબ જ તીવ્ર અને દુખદાયી હોય છે; એમાંના કેટલાંક તો એટલા ભયાનક છે કે, મૃત્યુ અને ભારે મુશ્કેલી પણ લાવી શકે છે.

વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્વિનાપિ વિજાયતે । સહજાનિ તુ દોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરે વલૌ ॥ ૧,૧૫૬.

આમાંથી કોઈ રોગ ન હોય તો પણ, જેમના પેટમાં પવન બેસી જાય છે, તેમને સ્વભાવથી જ કેટલાક રોગો થાય છે, અને અંદરના નાડીઓમાં પણ તકલીફ થાય છે.

સ્થિતાનિ તાન્યસાધ્યાનિ યાપ્યન્તેઽગ્નિબલાદિભિઃ । દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલા યાન્યાશ્રિતાનિ ચ ॥ ૧,૧૫૬.

જે રોગો પકડી જાય છે, એ અસાધ્ય હોય છે, પણ અગ્નિબળ અને બીજા ઉપાયો વડે થોડુંક સંભાળી શકાય છે; બે દોષના મિશ્રણથી થતા અને બીજી નાડીમાં રહેતા રોગો પણ અહીં જણાવાયા છે.

કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ । બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ ॥ ૧,૧૫૬.

આ રોગો બહુ મુશ્કેલથી સાજા થાય છે અને વર્ષો સુધી રહે છે; બહારની નાડીમાં થતા અને એક જ દોષથી વધેલા રોગો પણ અહીં જણાવાયા છે.

અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પત્તિકાનિ ચ । મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વં નાભિજાનિ તુ ॥ ૧,૧૫૬.

અરસ (મુલવાં) સહેલાઈથી સાજા થાય છે અને બહુ સમય લાગતો નથી; જે રોગો અંગપ્રદેશમાં થાય છે, એ પ્રમાણે જણાવવામાં આવશે, પણ જન્મથી જ હોય એવા રોગો અહીં નથી કહેવામાં આવતાં.

ગણ્ડૂપદસ્ય રૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ । વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ ॥ ૧,૧૫૬.

કીડા પડવાથી થતા રોગો લીસા અને નરમ હોય છે; જ્યારે વ્યાન વાયુ કફને જોડે છે, ત્યારે ત્વચા પર બહારના અરસ (મુલવાં) થાય છે.

કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં ચ તદ્વિદુઃ । વાતેન તોદઃ પારુષ્યં પિત્તાદસિતવક્ત્રતા ॥ ૧,૧૫૬.

કઠણ, સ્થિર અને વાંકડિયા ત્વચાના ગાંઠોને લોકો ઓળખે છે; પવનથી દુખાવો અને ખરાશ થાય છે, અને પિત્તથી મોઢું કાળું પડે છે.

શ્લેષ્મણઃ સ્નિગ્ધતા તસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણતા । અર્શસાં પ્રશમે યત્નમાશુ કુર્વીત બુદ્ધિમાન્ । તાન્યાશુ હિ ગદન્ધા (કાર્) ય્ય કુર્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્ ॥ ૧,૧૫૬.

કફથી લીસી, ગાંઠવાળી અને સ્વાભાવિક રંગની ત્વચા થાય છે; સમજદાર માણસે અરસ (મુલવાં) ઝડપથી દૂર કરવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ, કેમ કે આ રોગો ટૂંક સમયમાં ગુદા અને પેટમાં અવરોધ કરી શકે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૭ ધન્વન્તરિરુવાચ । અતીસારગ્રહણ્યોશ્ચ નિદાનં વચ્મિ સુશ્રુત । દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ભયાચ્છોકાચ્ચ ષડ્વિધઃ ॥ ૧,૧૫૭.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને અતિસાર અને ગ્રહણીના કારણો સમજાવું છું, જે છ પ્રકારના છે, દોષો એકલા કે બધા મળીને, ડર અને દુઃખથી પણ થાય છે.

અતીસારઃ સ સુતરાં જાયતેઽત્યમ્બુપાનતઃ । વિશુષ્કાન્નવસાસ્નેહતિલપિષ્ટવિરૂઢકૈઃ ॥ ૧,૧૫૭.

અતિસાર ખાસ કરીને વધારે પાણી પીવાથી થાય છે, અને સુકા ખોરાક, કાચું માંસ, તેલવાળું, તલનું લોટ અને યોગ્ય રીતે ન રાંધેલા અનાજથી પણ થાય છે.

મદ્યરૂક્ષાતિમાત્રાદિરસાતિસ્નેહવિભ્રમાત્ । કૃમિઘોષવિરોધાચ્ચ તદ્વિધેઃ કુપિતાનિલઃ ॥ ૧,૧૫૭.

મદિરા, સુકો અને વધારે ખોરાક, સ્વાદ અને તેલવાળપમાં ગડબડ, કીડા અને ખોટા સંયોજનથી પણ પવન બગડે છે અને અતિસાર થાય છે.

વિસ્ત્રંસયત્યધોવાતં હત્વા તેનૈવ ચાનલમ્ । વ્યાપાર્યાન્નશકૃત્કોષ્ઠપુરીષદ્રવતાદયઃ ॥ ૧,૧૫૭.

બગડેલો પવન નીચે ફેલાઈ જાય છે અને પાચન અગ્નિને નષ્ટ કરે છે; તેથી ખોરાક, વિસર્જન અને પેટ બગડે છે, અને પાતળી વાંતિ જેવી તકલીફ થાય છે.

પ્રકલ્પતેઽતીસારસ્ય લક્ષણં તસ્ય ભાવિનઃ । ભેદો હૃદ્ગુદકોષ્ઠેષુ ગાત્રસ્વેદો મલગ્રહઃ ॥ ૧,૧૫૭.

આ અતિસાર આવવાના લક્ષણો છે: હૃદય, ગુદા અને પેટમાં ગડબડ, શરીરમાં પસીનો, અને મલ અટકી જવું.

આધ્માનમવિપાકશ્ચ તત્ર વાતેન વિજ્વરમ્ । અલ્પાલ્પં શબ્દશૂન્યાઢ્યં વિરુ (બ)દ્ધમુપવેશ્યતે ॥ ૧,૧૫૭.

આ સ્થિતિમાં પેટ ફૂલવું, અજમણ, તાવ વગર, થોડી થોડી, અવાજ વગરની અને કઠણથી નીકળતી વિસર્જન થાય છે.

રૂક્ષં સફેનમચ્છં ચ ગૃહીતં વ મુહુર્મુહુઃ । તથાદગ્ધગદાભાસં પિચ્છિલં પરિકર્તયન્ ॥ ૧,૧૫૭.

મલ સુકું, ફેનાળું અને સાફ હોય છે, વારંવાર કે થોડા થોડા સમય પછી નીકળે છે; ક્યારેક બળેલું કે ઝેરી લાગે છે, લીસું હોય છે અને કાપતો દુખાવો કરે છે.

સશુષ્કભ્રષ્ટપાયુશ્ચ હૃષ્ટરોમા વિનિશ્વસન્ । પિત્તેન પીતમશિતં હારિદ્રં શાદ્વલપ્રભમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

પાયુ સુકાઈ જાય છે, વાળ ઊભા થાય છે અને ઊંડી ઉશ્કેર આવે છે; પિત્તથી મલ પીળો, હળદર જેવો કે લીલા ઘાસ જેવો દેખાય છે.