ગરુડપુરાણમ્

ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમચિમાન્વિતાઃ । પીનાઙ્ગારારુણાઃ સ્તબ્ધા વિષમાઃ પરુષાકરાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

ગુદામાં અંકુર, વધારે વાયુ, સુકાઈ ગયેલું, ખંજવાળ સાથે; જાડું, કાળાશ, લાલ, કઠણ, અસમાન અને ખડબચીતું હોય છે.

મિથો વિસદૃશ વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિસ્ફુટિ(રિ) તાનનાઃ । શિમ્બીખર્જૃરકર્કન્ધૂકાર્પાસફલસન્નિભાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એકબીજાથી જુદાં, વાંકા, તીખા, ફાટેલા છે; શિંબી, ખજુર, કરકંદ અને રૂઈના ફળ જેવા લાગે છે.

કેચિત્કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્સિદ્ધાર્થકોપમાઃ । શિરઃ પાર્શ્વાંસજઙ્ઘોરુવઙ્ક્ષણાદ્યધિકવ્યથાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

કેટલાક કદંબના ફૂલ જેવા, કેટલાક સિદ્ધાર્થના દાણા જેવા લાગે છે; માથું, બાજુ, પગ, જાંઘ, વંક્ષણ અને અન્ય ભાગોમાં વધારે દુઃખાવો થાય છે.

ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ગહારોચકપ્રદાઃ । કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્યકર્ણનાદભ્રમાવહાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આ રોગો છીંક આવવી, ડકાર આવવો, અટકાવટ, હૃદયમાં દુખાવો, ઉલટી થવાની લાગણી, ખાંસી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, જઠરાગ્નિ બગડવી, કાનમાં અવાજ, અને ચક્કર આવવા જેવા લક્ષણો આપે છે.

તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્ । રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે ॥ ૧,૧૫૬.

આ લક્ષણોથી પીડિત વ્યક્તિને મલ થોડી થોડી, ગાંઠવાળી, અવાજ સાથે, દુખાવા અને ફેનવાળી, અને કઠિનતાથી નીકળે છે.

કૃષ્ણત્વગ્બદ્ધવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ત્રશ્ચ જાયતે । ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસંભવસ્તસ્ય ચૈવ હિ ॥ ૧,૧૫૬.

તેણે ચામડી કાળી, મૂત્ર અને મલ અટકી જવું, આંખ અને મોઢું વાદળી થવું, અને એથી ગાંઠ, પળી, પેટ ફૂલવું અને કઠણ ગાંઠો થાય છે.

પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપીતાસિતપ્રભાઃ । તન્વગ્રસ્ત્રાવિણો વિશ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

પિત્ત વધે ત્યારે મોઢું વાદળી થાય છે, અને ગાંઠો લાલ, પીળી કે કાળી દેખાય છે; એ પાતળી, તીખી, ટપકતી, દુર્ગંધયુક્ત, નરમ અને ઢીલી હોય છે.

શુકજિહ્વા યકૃત્ખણ્ડજલૌકાવક્ત્રસન્નિભાઃ । દાહશો (ષ) કજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્છારુચિમોહદાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

તેમની જીભ તોતા જેવી, મોઢું યકૃતના ટુકડા કે જળૌક જેવી લાગે છે; એમાં સળવળ, તાવ, ઘમ, તરસ, બેહોશી, ભૂખ ન લાગવી અને ગૂંચવણ થાય છે.

સોષ્માણો દ્રવનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ । યવમધ્યા હરિત્પીતહારિદ્રત્વઙ્નખાદયઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ ગરમ, પ્રવાહી, વાદળી, પીળા કે લાલ રંગના હોય છે; વચ્ચે જવાર જેવા, અને ચામડી, નખ વગેરે લીળા-પીળા દેખાય છે.

શ્લેષ્મોલ્બણા મહામૂલા ઘના મન્દરુજઃ સિતાઃ । ઉત્સન્નોપચિતસ્નિગ્ધસ્તબ્ધવૃત્તગુરુસ્થિરાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

કફ વધે ત્યારે ગાંઠો મોટી, ઘણી, ઓછી પીડાદાયક, સફેદ, ફૂલેલી, ચીકણી, કઠણ, ગોળ, ભારે અને મજબૂત હોય છે.

પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ । કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ ચીકણી, સ્થિર, મસૃણ, ખુબ ખંજવાળવાળી, સ્પર્શે ગમતી, અને કરીર કે ફણસના ડાંગર જેવી કે ગાયના સ્તન જેવી લાગે છે.

વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પુયુબસ્તિનાભિવિકર્તનાઃ । સકાશશ્વાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ વાંકશાળમાં, સાપ જેવી, પૂયવાળી, મૂત્રાશય અને નાભિમાં દુખાવાવાળી, શ્વાસમાં તકલીફ, ધડકન, લાર વધવી, ભૂખ ન લાગવી અને નાક બંધ થવી જેવી તકલીફ આપે છે.

મહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરક્ષારકારિણઃ । ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દ્યતીસારાદિવિકારદાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ ભારે તકલીફ, માથું ભારે, ઠંડક અને કસાવટ લાવે છે; નપુંસકતા, જઠરાગ્નિ કમજોર, નરમાઈ, ઉલટી, ઝાડા અને બીજા રોગો થાય છે.

વસાભસકફપ્રાજ્યપુરીષાસૃક્પ્રવાહિકાઃ । ન સ્ત્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ ॥ ૧,૧૫૬.

મલમાં ચરબી, કફ અને પિત્ત વધારે હોય છે, લોહી વહે છે; એ ન વહે, ન તૂટે, અને ચામડી વગેરે પીળી અને ચીકણી થાય છે.

સંસૃષ્ટલિઙ્ગત્સંસર્ગનિચયાત્સર્વલક્ષણાઃ । રક્તોલ્બણા ગુદે કીલાઃ પીતાકૃતિસમન્વિતાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

જ્યારે બધા લક્ષણો ભેગા થાય છે, ત્યારે બધું જ દેખાય છે; લોહી વધે ત્યારે ગુદા પાસેની ગાંઠો પીળા રંગની હોય છે.

વટપ્રસેહસદૃશાઃ ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ । તેઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિષ્ટંભપીડિતાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ વટના ફળ જેવી, ગુંજ કે મોતી જેવી લાગે છે; બહુ દુર્ગંધ, ગરમ અને ભારે દુખાવાવાળી હોય છે.

સ્ત્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ । કેકાભઃ પીડ્યતે દુઃ ખૈઃ શોણિતક્ષયસમ્ભવૈઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ અચાનક લોહી વહાવે છે, અને વધારે વહાવાથી વ્યક્તિ મોર જેવો ચીસ પાડે છે, લોહી ઘટવાથી પીડાય છે.

હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિયઃ । મુદ્ગકોદ્રવજંબીરકરીરચણકાદિભિઃ ॥ ૧,૧૫૬.

તેનું રંગ, તાકાત, ઉત્સાહ અને તેજ ઘટી જાય છે, ઇન્દ્રિયો કમજોર થાય છે, ખાસ કરીને મુગ, કોડર, લીમડું, કરીર, ચણા વગેરે ખાધા પછી.

રૂક્ષૈઃ સંગ્રાહિભિર્વાયુર્વિટ્સ્થાને કુપિતો બલી । અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્યાધઃ પ્રશોષયન્ ॥ ૧,૧૫૬.

જ્યારે વાત રુક્ષ અને બંધારણવાળા ખોરાકથી વધે છે, ત્યારે તે પેટે જોરદાર થાય છે, નીચેના માર્ગો અટકાવી દે છે અને નીચેના અંગો સુકાવી નાખે છે.

પુરીષં વાતવિષ્ણૂત્રસંગં કુર્વીત દારુણમ્? । તેન તીવ્રા રુજા કોષ્ઠપૃષ્ઠહૃત્પાર્શ્વગા ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૬.

આથી મલ કઠણ, સૂકું અને વાતમિશ્રિત થાય છે, અને પેટે, પીઠ, હૃદય અને બાજુઓમાં ભારે દુખાવો થાય છે.

આધ્માનમુદરે વિષ્ઠા હૃલ્લાસપરિકર્તને । બસ્તૌ ચ સુતરાં શૂલો ગણ્ડશ્વયથુસંભવઃ ॥ ૧,૧૫૬.

પેટ ફૂલવું, કઠણ મલ, ઉલટી થવાની લાગણી, કાપતો દુખાવો, ખાસ કરીને મૂત્રાશયમાં ભારે દુખાવો અને ગાલ ફૂલવું થાય છે.

પવનસ્યોર્ધ્વગામિત્વાત્તતશ્છર્દ્યરુચિજ્વરાઃ । હૃદ્રોગગ્રહણીદોષમૂત્રસંગપ્રવાહિકાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

પવન ઉપર ચઢી જાય છે એટલે ઉલટી, ભુખ ન લાગવી, તાવ, હૃદયનો રોગ, પાચન બગડવું, મૂત્ર અટકવું અને દસ્ત જેવા રોગો થાય છે.

બાધિર્યાતિશિરઃ શ્વાસશિરોરુક્કાશપીનસાઃ? । મનોવિકારસ્તૃટ્શ્વાસપિત્તગુલ્મોદરાદયઃ ॥ ૧,૧૫૬.

બહેરાશ, ભારે માથાનો દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, માથામાં દુખાવો, ઉધરસ, નાક બંધ થવું, મન બગડવું, તરસ, શ્વાસમાં અડચણ, પિત્તના રોગો, પેટમાં ગાંઠો અને આવા બીજા રોગો પણ થાય છે.

એતે ચ વાતજા રોગા જાયન્તે ભૃશદારુણાઃ । દુર્નામામૃત્યૂદાવર્તપરમોઽયમુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આ બધા પવનથી થતા રોગો છે, જે ખુબ જ તીવ્ર અને દુખદાયી હોય છે; એમાંના કેટલાંક તો એટલા ભયાનક છે કે, મૃત્યુ અને ભારે મુશ્કેલી પણ લાવી શકે છે.

વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્વિનાપિ વિજાયતે । સહજાનિ તુ દોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરે વલૌ ॥ ૧,૧૫૬.

આમાંથી કોઈ રોગ ન હોય તો પણ, જેમના પેટમાં પવન બેસી જાય છે, તેમને સ્વભાવથી જ કેટલાક રોગો થાય છે, અને અંદરના નાડીઓમાં પણ તકલીફ થાય છે.

સ્થિતાનિ તાન્યસાધ્યાનિ યાપ્યન્તેઽગ્નિબલાદિભિઃ । દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલા યાન્યાશ્રિતાનિ ચ ॥ ૧,૧૫૬.

જે રોગો પકડી જાય છે, એ અસાધ્ય હોય છે, પણ અગ્નિબળ અને બીજા ઉપાયો વડે થોડુંક સંભાળી શકાય છે; બે દોષના મિશ્રણથી થતા અને બીજી નાડીમાં રહેતા રોગો પણ અહીં જણાવાયા છે.

કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ । બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ ॥ ૧,૧૫૬.

આ રોગો બહુ મુશ્કેલથી સાજા થાય છે અને વર્ષો સુધી રહે છે; બહારની નાડીમાં થતા અને એક જ દોષથી વધેલા રોગો પણ અહીં જણાવાયા છે.

અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પત્તિકાનિ ચ । મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વં નાભિજાનિ તુ ॥ ૧,૧૫૬.

અરસ (મુલવાં) સહેલાઈથી સાજા થાય છે અને બહુ સમય લાગતો નથી; જે રોગો અંગપ્રદેશમાં થાય છે, એ પ્રમાણે જણાવવામાં આવશે, પણ જન્મથી જ હોય એવા રોગો અહીં નથી કહેવામાં આવતાં.

ગણ્ડૂપદસ્ય રૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ । વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ ॥ ૧,૧૫૬.

કીડા પડવાથી થતા રોગો લીસા અને નરમ હોય છે; જ્યારે વ્યાન વાયુ કફને જોડે છે, ત્યારે ત્વચા પર બહારના અરસ (મુલવાં) થાય છે.