ગરુડપુરાણમ્

પ્રભૂતમૂત્રમલ્પા વિડશ્રદ્ધા ધૂમ્રકોષ્ઠકઃ । શિરઃ પૃષ્ઠોરસાં શૂલમાલસ્યં ભિન્નવર્ચસમ્ ॥ ૧,૧૫૬.

મૂત્ર વધારે, પખાણા ઓછી, ભૂખ નબળી, પેટ અંધારું, માથું, પીઠ અને છાતીમાં દુઃખાવો, થાક અને પખાણાનું સ્વરૂપ બદલાય છે.

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ લૌલ્યં ચ ક્રોધો દુઃ ખોપચારતઃ । આશઙ્કા ગ્રહણી શોથઃ પાણ્ડુગુલ્મોદરેષુ ચ ॥ ૧,૧૫૬.

ઇન્દ્રિય વિષયોમાં લાલચ, દુઃખથી ગુસ્સો, શંકા, પખાણા અટકવું, સોજો અને પેટમાં પીળાશ થાય છે.

એતાન્યેવ વિવર્ધન્તે જાતેષ્વહતનામસુ । નિવર્તમાનો માનો હિ તૈરધોમાર્ગરોધતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આ લક્ષણો, જેમનું પાચન બગડેલું હોય તેમાં વધે છે; વાયુ પાછો વળે ત્યારે એ લક્ષણો નીચેના માર્ગમાં અવરોધ કરે છે.

ક્ષોભયેદનિલાનન્યાન્ સર્વેન્દ્રિયશરીગાન્ । તથા મૂત્રશકૃત્પિત્તકફાન્વાયુશ્ચ શોષયન્ ॥ ૧,૧૫૬.

એ બીજાં વાયુઓ, બધા ઇન્દ્રિયો અને શરીરને ઉથલપાથલ કરે છે; એ રીતે મૂત્ર, પખાણા, પિત્ત, કફ અને વાયુને પણ સુકવી નાખે છે.

મુષ્ણાત્યગ્નિં તતઃ સર્વે ભવન્તિ પ્રાયશોર્ઽશસઃ । કૃશો ભૃશં હતોત્સાહો દીનઃ ક્ષામોઽથ નિષ્પ્રભઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ પાચનબળને નાશ કરે છે અને પછી બધા વધુ પડતા દુર્બળ થાય છે; શરીર સુકાય જાય છે, ઉત્સાહ ઓછો, મન દુઃખી, શરીર સુકાયું અને તેજહીન થાય છે.

અસારી વિગતચ્છાયો જન્તુદગ્ધ ઇવદ્રુમ । કૃચ્છ્રૈરુગ્રદ્રવૈર્ગ્રસ્તો યક્ષ્મોક્તૈર્મર્મપીડનૈઃ ॥ ૧,૧૫૬.

શરીરમાં સાર ન રહે, તેજ જતું રહે, જીવાતે સળગેલા વૃક્ષ જેવો થાય છે; ભારે, ઝડપથી વહેતા દોષો અને યક્ષ્મા જેવા દુઃખોથી મર્મસ્થળમાં પીડા થાય છે.

તથા કાશપિપાસાસ્યવૈરસ્યશ્વાસપીનસૈઃ । ક્લમાઙ્ગભઙ્ગવમથુક્ષવથુશ્વયથુજ્વરૈઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ રીતે ઉધરસ, તરસ, મોઢું સુકાય, સ્વાદ ન રહે, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, નાક બંધ, થાક, અંગ તૂટી જાય, પીસવું, છીંક, સોજો અને તાવ થાય છે.

ક્લૈબ્યબાધિર્યસ્તૈમિત્યશર્કરાપરિપીડિતઃ । ક્ષામો ભિન્નસ્વરો ધ્યાયન્મુહુઃ ષ્ઠીવન્નરોચકી ॥ ૧,૧૫૬.

નપુંસકતા, બહેરાપણું, કઠિનતા અને પથરીથી પીડાય છે; શરીર સુકાય જાય છે, અવાજ બદલાય છે, વારંવાર થૂંકે છે અને ભૂખ ન રહે.

સર્વપર્વાસ્થિહૃન્નાભીપાયુવઙ્ક્ષણશૂલવાન્ । ગુદેનસ્ત્રવતા પિત્તં બલાકોદરસન્નિભમ્ ॥ ૧,૧૫૬.

બધા સાંધા, હાડકાં, હૃદય, નાભિ, ગુદા અને વંક્ષણમાં દુઃખાવો થાય છે; ગુદામાંથી પિત્ત વહે છે, જે બગલા જેવા પેટ જેવું લાગે છે.

વિશુષ્કં ચૈવ મુક્તાગ્રં પક્વામં ચાન્તરાન્તરમ્ । પાણ્ડુપિત્તં હરિદ્રાક્તં પિચ્છિલં ચોપવેશ્યતે ॥ ૧,૧૫૬.

પિત્ત સુકાયલું, ટોચેથી નીકળતું, વચ્ચે કાચું કે પાકેલું હોય છે; પીળું, હળદર જેવું લાલ, ચીકણું અને બેઠા બેઠા નીકળે છે.

ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમચિમાન્વિતાઃ । પીનાઙ્ગારારુણાઃ સ્તબ્ધા વિષમાઃ પરુષાકરાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

ગુદામાં અંકુર, વધારે વાયુ, સુકાઈ ગયેલું, ખંજવાળ સાથે; જાડું, કાળાશ, લાલ, કઠણ, અસમાન અને ખડબચીતું હોય છે.

મિથો વિસદૃશ વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિસ્ફુટિ(રિ) તાનનાઃ । શિમ્બીખર્જૃરકર્કન્ધૂકાર્પાસફલસન્નિભાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એકબીજાથી જુદાં, વાંકા, તીખા, ફાટેલા છે; શિંબી, ખજુર, કરકંદ અને રૂઈના ફળ જેવા લાગે છે.

કેચિત્કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્સિદ્ધાર્થકોપમાઃ । શિરઃ પાર્શ્વાંસજઙ્ઘોરુવઙ્ક્ષણાદ્યધિકવ્યથાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

કેટલાક કદંબના ફૂલ જેવા, કેટલાક સિદ્ધાર્થના દાણા જેવા લાગે છે; માથું, બાજુ, પગ, જાંઘ, વંક્ષણ અને અન્ય ભાગોમાં વધારે દુઃખાવો થાય છે.

ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ગહારોચકપ્રદાઃ । કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્યકર્ણનાદભ્રમાવહાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આ રોગો છીંક આવવી, ડકાર આવવો, અટકાવટ, હૃદયમાં દુખાવો, ઉલટી થવાની લાગણી, ખાંસી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, જઠરાગ્નિ બગડવી, કાનમાં અવાજ, અને ચક્કર આવવા જેવા લક્ષણો આપે છે.

તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્ । રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે ॥ ૧,૧૫૬.

આ લક્ષણોથી પીડિત વ્યક્તિને મલ થોડી થોડી, ગાંઠવાળી, અવાજ સાથે, દુખાવા અને ફેનવાળી, અને કઠિનતાથી નીકળે છે.

કૃષ્ણત્વગ્બદ્ધવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ત્રશ્ચ જાયતે । ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસંભવસ્તસ્ય ચૈવ હિ ॥ ૧,૧૫૬.

તેણે ચામડી કાળી, મૂત્ર અને મલ અટકી જવું, આંખ અને મોઢું વાદળી થવું, અને એથી ગાંઠ, પળી, પેટ ફૂલવું અને કઠણ ગાંઠો થાય છે.

પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપીતાસિતપ્રભાઃ । તન્વગ્રસ્ત્રાવિણો વિશ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

પિત્ત વધે ત્યારે મોઢું વાદળી થાય છે, અને ગાંઠો લાલ, પીળી કે કાળી દેખાય છે; એ પાતળી, તીખી, ટપકતી, દુર્ગંધયુક્ત, નરમ અને ઢીલી હોય છે.

શુકજિહ્વા યકૃત્ખણ્ડજલૌકાવક્ત્રસન્નિભાઃ । દાહશો (ષ) કજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્છારુચિમોહદાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

તેમની જીભ તોતા જેવી, મોઢું યકૃતના ટુકડા કે જળૌક જેવી લાગે છે; એમાં સળવળ, તાવ, ઘમ, તરસ, બેહોશી, ભૂખ ન લાગવી અને ગૂંચવણ થાય છે.

સોષ્માણો દ્રવનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ । યવમધ્યા હરિત્પીતહારિદ્રત્વઙ્નખાદયઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ ગરમ, પ્રવાહી, વાદળી, પીળા કે લાલ રંગના હોય છે; વચ્ચે જવાર જેવા, અને ચામડી, નખ વગેરે લીળા-પીળા દેખાય છે.

શ્લેષ્મોલ્બણા મહામૂલા ઘના મન્દરુજઃ સિતાઃ । ઉત્સન્નોપચિતસ્નિગ્ધસ્તબ્ધવૃત્તગુરુસ્થિરાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

કફ વધે ત્યારે ગાંઠો મોટી, ઘણી, ઓછી પીડાદાયક, સફેદ, ફૂલેલી, ચીકણી, કઠણ, ગોળ, ભારે અને મજબૂત હોય છે.

પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ । કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ ચીકણી, સ્થિર, મસૃણ, ખુબ ખંજવાળવાળી, સ્પર્શે ગમતી, અને કરીર કે ફણસના ડાંગર જેવી કે ગાયના સ્તન જેવી લાગે છે.

વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પુયુબસ્તિનાભિવિકર્તનાઃ । સકાશશ્વાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ વાંકશાળમાં, સાપ જેવી, પૂયવાળી, મૂત્રાશય અને નાભિમાં દુખાવાવાળી, શ્વાસમાં તકલીફ, ધડકન, લાર વધવી, ભૂખ ન લાગવી અને નાક બંધ થવી જેવી તકલીફ આપે છે.

મહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરક્ષારકારિણઃ । ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દ્યતીસારાદિવિકારદાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ ભારે તકલીફ, માથું ભારે, ઠંડક અને કસાવટ લાવે છે; નપુંસકતા, જઠરાગ્નિ કમજોર, નરમાઈ, ઉલટી, ઝાડા અને બીજા રોગો થાય છે.

વસાભસકફપ્રાજ્યપુરીષાસૃક્પ્રવાહિકાઃ । ન સ્ત્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ ॥ ૧,૧૫૬.

મલમાં ચરબી, કફ અને પિત્ત વધારે હોય છે, લોહી વહે છે; એ ન વહે, ન તૂટે, અને ચામડી વગેરે પીળી અને ચીકણી થાય છે.

સંસૃષ્ટલિઙ્ગત્સંસર્ગનિચયાત્સર્વલક્ષણાઃ । રક્તોલ્બણા ગુદે કીલાઃ પીતાકૃતિસમન્વિતાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

જ્યારે બધા લક્ષણો ભેગા થાય છે, ત્યારે બધું જ દેખાય છે; લોહી વધે ત્યારે ગુદા પાસેની ગાંઠો પીળા રંગની હોય છે.

વટપ્રસેહસદૃશાઃ ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ । તેઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિષ્ટંભપીડિતાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ વટના ફળ જેવી, ગુંજ કે મોતી જેવી લાગે છે; બહુ દુર્ગંધ, ગરમ અને ભારે દુખાવાવાળી હોય છે.

સ્ત્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ । કેકાભઃ પીડ્યતે દુઃ ખૈઃ શોણિતક્ષયસમ્ભવૈઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ અચાનક લોહી વહાવે છે, અને વધારે વહાવાથી વ્યક્તિ મોર જેવો ચીસ પાડે છે, લોહી ઘટવાથી પીડાય છે.

હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિયઃ । મુદ્ગકોદ્રવજંબીરકરીરચણકાદિભિઃ ॥ ૧,૧૫૬.

તેનું રંગ, તાકાત, ઉત્સાહ અને તેજ ઘટી જાય છે, ઇન્દ્રિયો કમજોર થાય છે, ખાસ કરીને મુગ, કોડર, લીમડું, કરીર, ચણા વગેરે ખાધા પછી.

રૂક્ષૈઃ સંગ્રાહિભિર્વાયુર્વિટ્સ્થાને કુપિતો બલી । અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્યાધઃ પ્રશોષયન્ ॥ ૧,૧૫૬.

જ્યારે વાત રુક્ષ અને બંધારણવાળા ખોરાકથી વધે છે, ત્યારે તે પેટે જોરદાર થાય છે, નીચેના માર્ગો અટકાવી દે છે અને નીચેના અંગો સુકાવી નાખે છે.