ગરુડપુરાણમ્

અન્તર્મુખાનિ પાણ્ડૂનિ દારુણોપદ્રવાણિ ચ । યોજ્યાનિ ચ પૃથોગ્દોષસંસર્ગનિચયાત્સ્વતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ અંદર તરફ, પીળા અને ભારે તકલીફવાળા હોય છે; જે દોષના સંમિશ્રણ કે વધારાથી થાય છે, તેનું અલગથી ઉપચાર કરવું જોઈએ.

શુષ્કાણિ વાતશ્લેષ્મભ્યામાર્દ્રાણિ ત્વસ્ય પિત્તતઃ । દોષપ્રકોપહેતુસ્તુ પ્રાગુક્તેવસ્ત્રસાદિનિ ॥ ૧,૧૫૬.

સૂકા અર્શ વાયુ અને કફથી થાય છે, જ્યારે ભીના અર્શ પિત્તથી થાય છે; દોષ વધવાના કારણો અગાઉ વ્રણના પ્રકરણમાં જણાવ્યા છે.

અગ્નૌ મલેઽતિનિચિતે પુનશ્ચાયં (તિ) વ્યવાયતઃ । પાનસંક્ષોભવિષમકઠિનક્ષુદ્રકાશનાત્ ॥ ૧,૧૫૬.

જ્યારે અગ્નિ અને મલ વધારે થાય, અને વિલંબ થાય, વધુ પીવું, ખલેલ, અયોગ્ય કે કઠણ ખોરાક અને સતત ઉધરસથી પણ થાય છે.

બસ્તિનેત્રગલૌષ્ઠોત્થતલભેદાદિઘટ્ટનાત્ । ભૃશશીતામ્બુસંસ્પર્શપ્રતતાતિપ્રવાહણાત્ ॥ ૧,૧૫૬.

મૂત્રાશય, નેત્ર, ગળું, હોઠ, તળુ અને બીજા અંગોને ઇજા થવાથી, ખૂબ ઠંડા પાણીનો વારંવાર સ્પર્શ અને સતત વધારે દબાણથી પણ થાય છે.

ગતમૂત્રશકૃદ્વેગધારણાત્તદુદીરણાત્ । જુગુપ્સાતીસારમેવ ગ્રહણી સોઽપ્યુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૫૬.

મૂત્ર કે વિસર્જન દબાવી રાખવાથી, કે જોરથી કાઢવાથી, ઘૃણા, अतિસાર અને ગ્રહણીથી પણ આ તકલીફ થાય છે.

કર્ષણાદ્વિષમાદેશ્ચચેષ્ટાભ્યો યોષિતાં પુનઃ । આમગર્ભપ્રપતનાદ્ગર્ભવૃદ્ધિપ્રપીડનાત્ ॥ ૧,૧૫૬.

સ્ત્રીઓના ખેંચાણ, અસમાન હલચલ અને મહેનતથી, કાચા ગર્ભના પડવાથી અને ગર્ભ વધવાથી થતી પીડાથી દુઃખ થાય છે.

ઈદૃશૈશ્ચાપરૈર્વાયુરપાનઃ કુપિતો મલે । પાયોર્વલીષુ સદ્રવૃત્તિભાસ્વન્નિઃ પૂર્ણમૂર્તિષુ ॥ ૧,૧૫૬.

આવા કારણો કે અન્ય કોઈથી, અપાન વાયુ બગડે છે અને શરીરમાં મલ ઉત્પન્ન કરે છે; ગુદાના વાંકા, પાતળા પખાણા અને શરીર ભરેલું હોય ત્યારે વધુ થાય છે.

જાયન્તેર્ઽશાંસિતુ તત્પૂર્વં લક્ષણં વહ્નિમન્દતા । વિષ્ટમ્ભઃ સાસ્થિસદનં પિણ્ડિ (ષ્ટ) કોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આવી સ્થિતિમાં પહેલા પાચનબળ ઓછું થાય છે, પેટમાં અટક, હાડકાંની જગ્યાએ દુઃખાવો, અંગોમાં ખેંચાવ, વળાંક અને ચક્કર આવે છે.

સાન્દ્રોત્થોનેત્રયોઃ શોથઃ શકૃદ્ભવેદોઽથ વા ગ્રહઃ । મારુતઃ પુરતો મૂઢઃ પ્રાયો નાભેરધશ્ચરન્ ॥ ૧,૧૫૬.

આંખોમાં ગાઢ સોજો આવે છે; કબજિયાત કે પખાણા અટકવું થાય છે; વાયુ આગળથી અટકી, સામાન્ય રીતે નાભિની નીચે ફરતો રહે છે.

સરક્તઃ પરિકૃન્તંશ્ચ કૃચ્છ્રાદાકુઞ્ચતિ શ્વસન્ । અન્ત્રકૂજનમાટોપઃ ક્ષારિતોદ્ગારભૂરિતા ॥ ૧,૧૫૬.

પખાણા લોહી સાથે મિશ્રિત, કટેલું, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને સંકોચ થાય છે; આંતરડામાં ગર્જના, ફૂલવું, વધારે ડકાર અને વારંવાર પખાણા નીકળી જાય છે.

પ્રભૂતમૂત્રમલ્પા વિડશ્રદ્ધા ધૂમ્રકોષ્ઠકઃ । શિરઃ પૃષ્ઠોરસાં શૂલમાલસ્યં ભિન્નવર્ચસમ્ ॥ ૧,૧૫૬.

મૂત્ર વધારે, પખાણા ઓછી, ભૂખ નબળી, પેટ અંધારું, માથું, પીઠ અને છાતીમાં દુઃખાવો, થાક અને પખાણાનું સ્વરૂપ બદલાય છે.

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ લૌલ્યં ચ ક્રોધો દુઃ ખોપચારતઃ । આશઙ્કા ગ્રહણી શોથઃ પાણ્ડુગુલ્મોદરેષુ ચ ॥ ૧,૧૫૬.

ઇન્દ્રિય વિષયોમાં લાલચ, દુઃખથી ગુસ્સો, શંકા, પખાણા અટકવું, સોજો અને પેટમાં પીળાશ થાય છે.

એતાન્યેવ વિવર્ધન્તે જાતેષ્વહતનામસુ । નિવર્તમાનો માનો હિ તૈરધોમાર્ગરોધતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આ લક્ષણો, જેમનું પાચન બગડેલું હોય તેમાં વધે છે; વાયુ પાછો વળે ત્યારે એ લક્ષણો નીચેના માર્ગમાં અવરોધ કરે છે.

ક્ષોભયેદનિલાનન્યાન્ સર્વેન્દ્રિયશરીગાન્ । તથા મૂત્રશકૃત્પિત્તકફાન્વાયુશ્ચ શોષયન્ ॥ ૧,૧૫૬.

એ બીજાં વાયુઓ, બધા ઇન્દ્રિયો અને શરીરને ઉથલપાથલ કરે છે; એ રીતે મૂત્ર, પખાણા, પિત્ત, કફ અને વાયુને પણ સુકવી નાખે છે.

મુષ્ણાત્યગ્નિં તતઃ સર્વે ભવન્તિ પ્રાયશોર્ઽશસઃ । કૃશો ભૃશં હતોત્સાહો દીનઃ ક્ષામોઽથ નિષ્પ્રભઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ પાચનબળને નાશ કરે છે અને પછી બધા વધુ પડતા દુર્બળ થાય છે; શરીર સુકાય જાય છે, ઉત્સાહ ઓછો, મન દુઃખી, શરીર સુકાયું અને તેજહીન થાય છે.

અસારી વિગતચ્છાયો જન્તુદગ્ધ ઇવદ્રુમ । કૃચ્છ્રૈરુગ્રદ્રવૈર્ગ્રસ્તો યક્ષ્મોક્તૈર્મર્મપીડનૈઃ ॥ ૧,૧૫૬.

શરીરમાં સાર ન રહે, તેજ જતું રહે, જીવાતે સળગેલા વૃક્ષ જેવો થાય છે; ભારે, ઝડપથી વહેતા દોષો અને યક્ષ્મા જેવા દુઃખોથી મર્મસ્થળમાં પીડા થાય છે.

તથા કાશપિપાસાસ્યવૈરસ્યશ્વાસપીનસૈઃ । ક્લમાઙ્ગભઙ્ગવમથુક્ષવથુશ્વયથુજ્વરૈઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ રીતે ઉધરસ, તરસ, મોઢું સુકાય, સ્વાદ ન રહે, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, નાક બંધ, થાક, અંગ તૂટી જાય, પીસવું, છીંક, સોજો અને તાવ થાય છે.

ક્લૈબ્યબાધિર્યસ્તૈમિત્યશર્કરાપરિપીડિતઃ । ક્ષામો ભિન્નસ્વરો ધ્યાયન્મુહુઃ ષ્ઠીવન્નરોચકી ॥ ૧,૧૫૬.

નપુંસકતા, બહેરાપણું, કઠિનતા અને પથરીથી પીડાય છે; શરીર સુકાય જાય છે, અવાજ બદલાય છે, વારંવાર થૂંકે છે અને ભૂખ ન રહે.

સર્વપર્વાસ્થિહૃન્નાભીપાયુવઙ્ક્ષણશૂલવાન્ । ગુદેનસ્ત્રવતા પિત્તં બલાકોદરસન્નિભમ્ ॥ ૧,૧૫૬.

બધા સાંધા, હાડકાં, હૃદય, નાભિ, ગુદા અને વંક્ષણમાં દુઃખાવો થાય છે; ગુદામાંથી પિત્ત વહે છે, જે બગલા જેવા પેટ જેવું લાગે છે.

વિશુષ્કં ચૈવ મુક્તાગ્રં પક્વામં ચાન્તરાન્તરમ્ । પાણ્ડુપિત્તં હરિદ્રાક્તં પિચ્છિલં ચોપવેશ્યતે ॥ ૧,૧૫૬.

પિત્ત સુકાયલું, ટોચેથી નીકળતું, વચ્ચે કાચું કે પાકેલું હોય છે; પીળું, હળદર જેવું લાલ, ચીકણું અને બેઠા બેઠા નીકળે છે.

ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમચિમાન્વિતાઃ । પીનાઙ્ગારારુણાઃ સ્તબ્ધા વિષમાઃ પરુષાકરાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

ગુદામાં અંકુર, વધારે વાયુ, સુકાઈ ગયેલું, ખંજવાળ સાથે; જાડું, કાળાશ, લાલ, કઠણ, અસમાન અને ખડબચીતું હોય છે.

મિથો વિસદૃશ વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિસ્ફુટિ(રિ) તાનનાઃ । શિમ્બીખર્જૃરકર્કન્ધૂકાર્પાસફલસન્નિભાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એકબીજાથી જુદાં, વાંકા, તીખા, ફાટેલા છે; શિંબી, ખજુર, કરકંદ અને રૂઈના ફળ જેવા લાગે છે.

કેચિત્કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્સિદ્ધાર્થકોપમાઃ । શિરઃ પાર્શ્વાંસજઙ્ઘોરુવઙ્ક્ષણાદ્યધિકવ્યથાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

કેટલાક કદંબના ફૂલ જેવા, કેટલાક સિદ્ધાર્થના દાણા જેવા લાગે છે; માથું, બાજુ, પગ, જાંઘ, વંક્ષણ અને અન્ય ભાગોમાં વધારે દુઃખાવો થાય છે.

ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ગહારોચકપ્રદાઃ । કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્યકર્ણનાદભ્રમાવહાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આ રોગો છીંક આવવી, ડકાર આવવો, અટકાવટ, હૃદયમાં દુખાવો, ઉલટી થવાની લાગણી, ખાંસી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, જઠરાગ્નિ બગડવી, કાનમાં અવાજ, અને ચક્કર આવવા જેવા લક્ષણો આપે છે.

તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્ । રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે ॥ ૧,૧૫૬.

આ લક્ષણોથી પીડિત વ્યક્તિને મલ થોડી થોડી, ગાંઠવાળી, અવાજ સાથે, દુખાવા અને ફેનવાળી, અને કઠિનતાથી નીકળે છે.

કૃષ્ણત્વગ્બદ્ધવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ત્રશ્ચ જાયતે । ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસંભવસ્તસ્ય ચૈવ હિ ॥ ૧,૧૫૬.

તેણે ચામડી કાળી, મૂત્ર અને મલ અટકી જવું, આંખ અને મોઢું વાદળી થવું, અને એથી ગાંઠ, પળી, પેટ ફૂલવું અને કઠણ ગાંઠો થાય છે.

પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપીતાસિતપ્રભાઃ । તન્વગ્રસ્ત્રાવિણો વિશ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

પિત્ત વધે ત્યારે મોઢું વાદળી થાય છે, અને ગાંઠો લાલ, પીળી કે કાળી દેખાય છે; એ પાતળી, તીખી, ટપકતી, દુર્ગંધયુક્ત, નરમ અને ઢીલી હોય છે.

શુકજિહ્વા યકૃત્ખણ્ડજલૌકાવક્ત્રસન્નિભાઃ । દાહશો (ષ) કજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્છારુચિમોહદાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

તેમની જીભ તોતા જેવી, મોઢું યકૃતના ટુકડા કે જળૌક જેવી લાગે છે; એમાં સળવળ, તાવ, ઘમ, તરસ, બેહોશી, ભૂખ ન લાગવી અને ગૂંચવણ થાય છે.

સોષ્માણો દ્રવનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ । યવમધ્યા હરિત્પીતહારિદ્રત્વઙ્નખાદયઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ ગરમ, પ્રવાહી, વાદળી, પીળા કે લાલ રંગના હોય છે; વચ્ચે જવાર જેવા, અને ચામડી, નખ વગેરે લીળા-પીળા દેખાય છે.