ગરુડપુરાણમ્

મદમાનરોષતોષ પ્રવૃત્તિભિરિતસ્તતઃ । યુક્તાયુક્તં ચ સમં યુક્તિં યુઙ્ક્તે ન મદ્યેન ॥ ૧,૧૫૫.

મદિરા, અહંકાર, ક્રોધ અને આનંદથી માણસ ક્યારેક યોગ્ય તો ક્યારેક અયોગ્ય રીતે વર્તે છે; પણ દારૂ પીધા પછી યોગ્ય-અયોગ્યનું સમાન વિવેક રાખી શકતો નથી.

બલકાસદેશપાત્રં પ્રકૃતિસહતામથવા વયાંસિ? । પ્રવિભજ્જ્યાત્તનુરૂપં પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃત ॥ ૧,૧૫૫.

શક્તિ, કફ, સ્થળ, વાસણ, સ્વભાવ કે ઉંમર પ્રમાણે, પોતાને યોગ્ય હોય એટલું જ પીવું જોઈએ; ત્યારે એ પીવું અમૃત સમાન થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૬ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાર્શસાં નિદાનં ચ વ્યાખ્યાસ્યમિ ચ સુશ્રુત ! । સર્વદા પ્રાણિનાં માંસે કીલકાઃ પ્રભવન્તિ યે ॥ ૧,૧૫૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું અર્શના કારણો સમજાવું છું—જે હંમેશા જીવના માંસમાં ઊભા થાય છે.

અર્શાંસિ તસ્માદુચ્યન્તે ગુદમાર્ગનિરોધનાત્ । દોષસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્ ॥ ૧,૧૫૬.

એથી તેમને 'અર્શ' કહે છે, કારણ કે એ ગુદા માર્ગને અટકાવે છે; દોષ ત્વચા, માંસ અને ચરબીને બગાડી, અનેક પ્રકારના અર્શ પેદા કરે છે.

માંસાંકુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાઞ્જગુઃ । સહજન્માન્તરોત્થેન ભેદો દ્વેધા સમાસતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

માંસના અંકુર, પીણાં અને બીજા કારણોથી અર્શ થાય છે એવું કહેવાય છે; સંક્ષિપ્તમાં, એ બે પ્રકારના છે—જન્મથી અને પછી થતા.

શુષ્કાગ્રાવાવિભેદાશ્ચ ગુદસ્થાનાનુસંશ્રયાઃ । અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલિસ્તસ્મિંસ્તિસ્રોઽઘ્યર્ધાઙ્ગુલિસ્થિતાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

સૂકા, ટોચદાર અને ન ફાટેલા, એ ગુદા પાસે જ હોય છે; એમાં ત્રણ અર્ધ-અંગુળ દૂર સ્થિત છે અને બાકીના અર્ધ અંગુળે હોય છે.

બાલ્યપ્રવાહિણી તાસામન્ત્રમધ્યે વિસર્જિની । બાહ્યાસંવરણે તસ્યા ગુદાદૌ બહિરઙ્ગુલે ॥ ૧,૧૫૬.

એમાં બાળપણથી વહેતો મધ્યમાં હોય છે, જે બહાર ફૂટે છે; બહારની આવરણ ન હોય ત્યારે એ ગુદાના આરંભે, બહાર, એક અંગુળ દૂર મળે છે.

સાર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણેન રોમાણ્યત્ર તતઃ પરમ્ । તત્ર હેતુઃ સહોત્થાનાં બાલ્યે બીજોપતપ્તતા ॥ ૧,૧૫૬.

અર્ધ અંગુળ માપનું અને ત્યાં વાળ ઉગે છે; જે અર્શ સાથે થાય છે, તેનો કારણ બાળપણમાં બીજનું તાપ થાય છે.

અર્શસાં બીજસૃષ્ટિસ્તુ માતાપિત્રપચારતઃ । દેવતાનાં પ્રકોપે હિ સાન્નિપાતસ્ય ચાન્યતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

અર્શનું બીજ માતા-પિતાના તાપથી થાય છે; દેવતાઓના રોષથી કે ત્રિદોષના બગાડથી પણ થાય છે.

અસાધ્યા એવમાખ્યાતાઃ સર્વે રોગાઃ કુલોદ્ભવાઃ । સહજાનિ વિશેષેણ રૂક્ષદુર્દર્શનાનિ તુ ॥ ૧,૧૫૬.

આ રીતે કુળથી થતા બધા રોગ અસાધ્ય ગણાય છે; ખાસ કરીને, જન્મથી જ, સૂકા અને જોવામાં મુશ્કેલ હોય તે.

અન્તર્મુખાનિ પાણ્ડૂનિ દારુણોપદ્રવાણિ ચ । યોજ્યાનિ ચ પૃથોગ્દોષસંસર્ગનિચયાત્સ્વતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ અંદર તરફ, પીળા અને ભારે તકલીફવાળા હોય છે; જે દોષના સંમિશ્રણ કે વધારાથી થાય છે, તેનું અલગથી ઉપચાર કરવું જોઈએ.

શુષ્કાણિ વાતશ્લેષ્મભ્યામાર્દ્રાણિ ત્વસ્ય પિત્તતઃ । દોષપ્રકોપહેતુસ્તુ પ્રાગુક્તેવસ્ત્રસાદિનિ ॥ ૧,૧૫૬.

સૂકા અર્શ વાયુ અને કફથી થાય છે, જ્યારે ભીના અર્શ પિત્તથી થાય છે; દોષ વધવાના કારણો અગાઉ વ્રણના પ્રકરણમાં જણાવ્યા છે.

અગ્નૌ મલેઽતિનિચિતે પુનશ્ચાયં (તિ) વ્યવાયતઃ । પાનસંક્ષોભવિષમકઠિનક્ષુદ્રકાશનાત્ ॥ ૧,૧૫૬.

જ્યારે અગ્નિ અને મલ વધારે થાય, અને વિલંબ થાય, વધુ પીવું, ખલેલ, અયોગ્ય કે કઠણ ખોરાક અને સતત ઉધરસથી પણ થાય છે.

બસ્તિનેત્રગલૌષ્ઠોત્થતલભેદાદિઘટ્ટનાત્ । ભૃશશીતામ્બુસંસ્પર્શપ્રતતાતિપ્રવાહણાત્ ॥ ૧,૧૫૬.

મૂત્રાશય, નેત્ર, ગળું, હોઠ, તળુ અને બીજા અંગોને ઇજા થવાથી, ખૂબ ઠંડા પાણીનો વારંવાર સ્પર્શ અને સતત વધારે દબાણથી પણ થાય છે.

ગતમૂત્રશકૃદ્વેગધારણાત્તદુદીરણાત્ । જુગુપ્સાતીસારમેવ ગ્રહણી સોઽપ્યુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૫૬.

મૂત્ર કે વિસર્જન દબાવી રાખવાથી, કે જોરથી કાઢવાથી, ઘૃણા, अतિસાર અને ગ્રહણીથી પણ આ તકલીફ થાય છે.

કર્ષણાદ્વિષમાદેશ્ચચેષ્ટાભ્યો યોષિતાં પુનઃ । આમગર્ભપ્રપતનાદ્ગર્ભવૃદ્ધિપ્રપીડનાત્ ॥ ૧,૧૫૬.

સ્ત્રીઓના ખેંચાણ, અસમાન હલચલ અને મહેનતથી, કાચા ગર્ભના પડવાથી અને ગર્ભ વધવાથી થતી પીડાથી દુઃખ થાય છે.

ઈદૃશૈશ્ચાપરૈર્વાયુરપાનઃ કુપિતો મલે । પાયોર્વલીષુ સદ્રવૃત્તિભાસ્વન્નિઃ પૂર્ણમૂર્તિષુ ॥ ૧,૧૫૬.

આવા કારણો કે અન્ય કોઈથી, અપાન વાયુ બગડે છે અને શરીરમાં મલ ઉત્પન્ન કરે છે; ગુદાના વાંકા, પાતળા પખાણા અને શરીર ભરેલું હોય ત્યારે વધુ થાય છે.

જાયન્તેર્ઽશાંસિતુ તત્પૂર્વં લક્ષણં વહ્નિમન્દતા । વિષ્ટમ્ભઃ સાસ્થિસદનં પિણ્ડિ (ષ્ટ) કોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આવી સ્થિતિમાં પહેલા પાચનબળ ઓછું થાય છે, પેટમાં અટક, હાડકાંની જગ્યાએ દુઃખાવો, અંગોમાં ખેંચાવ, વળાંક અને ચક્કર આવે છે.

સાન્દ્રોત્થોનેત્રયોઃ શોથઃ શકૃદ્ભવેદોઽથ વા ગ્રહઃ । મારુતઃ પુરતો મૂઢઃ પ્રાયો નાભેરધશ્ચરન્ ॥ ૧,૧૫૬.

આંખોમાં ગાઢ સોજો આવે છે; કબજિયાત કે પખાણા અટકવું થાય છે; વાયુ આગળથી અટકી, સામાન્ય રીતે નાભિની નીચે ફરતો રહે છે.

સરક્તઃ પરિકૃન્તંશ્ચ કૃચ્છ્રાદાકુઞ્ચતિ શ્વસન્ । અન્ત્રકૂજનમાટોપઃ ક્ષારિતોદ્ગારભૂરિતા ॥ ૧,૧૫૬.

પખાણા લોહી સાથે મિશ્રિત, કટેલું, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને સંકોચ થાય છે; આંતરડામાં ગર્જના, ફૂલવું, વધારે ડકાર અને વારંવાર પખાણા નીકળી જાય છે.

પ્રભૂતમૂત્રમલ્પા વિડશ્રદ્ધા ધૂમ્રકોષ્ઠકઃ । શિરઃ પૃષ્ઠોરસાં શૂલમાલસ્યં ભિન્નવર્ચસમ્ ॥ ૧,૧૫૬.

મૂત્ર વધારે, પખાણા ઓછી, ભૂખ નબળી, પેટ અંધારું, માથું, પીઠ અને છાતીમાં દુઃખાવો, થાક અને પખાણાનું સ્વરૂપ બદલાય છે.

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ લૌલ્યં ચ ક્રોધો દુઃ ખોપચારતઃ । આશઙ્કા ગ્રહણી શોથઃ પાણ્ડુગુલ્મોદરેષુ ચ ॥ ૧,૧૫૬.

ઇન્દ્રિય વિષયોમાં લાલચ, દુઃખથી ગુસ્સો, શંકા, પખાણા અટકવું, સોજો અને પેટમાં પીળાશ થાય છે.

એતાન્યેવ વિવર્ધન્તે જાતેષ્વહતનામસુ । નિવર્તમાનો માનો હિ તૈરધોમાર્ગરોધતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આ લક્ષણો, જેમનું પાચન બગડેલું હોય તેમાં વધે છે; વાયુ પાછો વળે ત્યારે એ લક્ષણો નીચેના માર્ગમાં અવરોધ કરે છે.

ક્ષોભયેદનિલાનન્યાન્ સર્વેન્દ્રિયશરીગાન્ । તથા મૂત્રશકૃત્પિત્તકફાન્વાયુશ્ચ શોષયન્ ॥ ૧,૧૫૬.

એ બીજાં વાયુઓ, બધા ઇન્દ્રિયો અને શરીરને ઉથલપાથલ કરે છે; એ રીતે મૂત્ર, પખાણા, પિત્ત, કફ અને વાયુને પણ સુકવી નાખે છે.

મુષ્ણાત્યગ્નિં તતઃ સર્વે ભવન્તિ પ્રાયશોર્ઽશસઃ । કૃશો ભૃશં હતોત્સાહો દીનઃ ક્ષામોઽથ નિષ્પ્રભઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ પાચનબળને નાશ કરે છે અને પછી બધા વધુ પડતા દુર્બળ થાય છે; શરીર સુકાય જાય છે, ઉત્સાહ ઓછો, મન દુઃખી, શરીર સુકાયું અને તેજહીન થાય છે.

અસારી વિગતચ્છાયો જન્તુદગ્ધ ઇવદ્રુમ । કૃચ્છ્રૈરુગ્રદ્રવૈર્ગ્રસ્તો યક્ષ્મોક્તૈર્મર્મપીડનૈઃ ॥ ૧,૧૫૬.

શરીરમાં સાર ન રહે, તેજ જતું રહે, જીવાતે સળગેલા વૃક્ષ જેવો થાય છે; ભારે, ઝડપથી વહેતા દોષો અને યક્ષ્મા જેવા દુઃખોથી મર્મસ્થળમાં પીડા થાય છે.

તથા કાશપિપાસાસ્યવૈરસ્યશ્વાસપીનસૈઃ । ક્લમાઙ્ગભઙ્ગવમથુક્ષવથુશ્વયથુજ્વરૈઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ રીતે ઉધરસ, તરસ, મોઢું સુકાય, સ્વાદ ન રહે, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, નાક બંધ, થાક, અંગ તૂટી જાય, પીસવું, છીંક, સોજો અને તાવ થાય છે.

ક્લૈબ્યબાધિર્યસ્તૈમિત્યશર્કરાપરિપીડિતઃ । ક્ષામો ભિન્નસ્વરો ધ્યાયન્મુહુઃ ષ્ઠીવન્નરોચકી ॥ ૧,૧૫૬.

નપુંસકતા, બહેરાપણું, કઠિનતા અને પથરીથી પીડાય છે; શરીર સુકાય જાય છે, અવાજ બદલાય છે, વારંવાર થૂંકે છે અને ભૂખ ન રહે.

સર્વપર્વાસ્થિહૃન્નાભીપાયુવઙ્ક્ષણશૂલવાન્ । ગુદેનસ્ત્રવતા પિત્તં બલાકોદરસન્નિભમ્ ॥ ૧,૧૫૬.

બધા સાંધા, હાડકાં, હૃદય, નાભિ, ગુદા અને વંક્ષણમાં દુઃખાવો થાય છે; ગુદામાંથી પિત્ત વહે છે, જે બગલા જેવા પેટ જેવું લાગે છે.