ગરુડપુરાણમ્

લક્ષયેલ્લક્ષણોત્કર્ષાદ્વાતાદીઞ્છોણિતાદિષુ । અરુણં નીલકૃષ્ણં વા સમ્પ્રવિશ્યન્વિશેત્તમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

લક્ષણોની તીવ્રતા પરથી વાયુ વગેરે દોષો લોહી વગેરેમાં ઓળખી શકાય છે; લાલ, વાદળી કે કાળી સ્થિતિમાં જઈને માણસ અંધકારમાં પડી જાય છે.

શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્પીડા વેપથુર્ભ્રમઃ । કાસઃ શ્યાવારુણા ચ્છાયા મૂર્છાયાં મારુતાત્મકઃ ॥ ૧,૧૫૫.

એ ઝડપથી સંજાન થાય છે, પણ હૃદયમાં દુઃખાવો, કાંપ, ચક્કર, ઉધરસ અને કાળી કે લાલછાંયવાળું ચહેરું—આ બધું વાયુથી થયેલી બેહોશીના લક્ષણો છે.

પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્વિશેત્તમઃ । વિબુધ્યેત ચ સસ્વેદો દાહતૃષ્ણોપપીડિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

પિત્તથી, માણસને આકાશમાં લોહી કે પીળાશ દેખાય છે અને પછી અંધકારમાં પડી જાય છે; પછી એ પસીનો સાથે, દાહ અને તરસથી પીડાય છે અને સંજાન થાય છે.

ભિન્નવત્પીતનીલાભો રક્તનીલાકુલેક્ષણઃ । કફેન મેઘસંકાશં પશ્યત્યાકાશમાવિશેત્ ॥ ૧,૧૫૫.

કફથી, એ આકાશને વાદળ જેવું, તૂટેલું, પીળું-વાદળી દેખાય છે અને આંખોમાં લોહી અને વાદળી રંગ દેખાય છે.

તમશ્ચિરાચ્ચ બુધ્યે હૃદુરઃ સુપ્રસેકવાન્ । ગુરુભિસ્તિમિતૈ (રૈ) રઙ્ગે રાજધર્માવબન્ધાન્ (વત્) ॥ ૧,૧૫૫.

એ લાંબા સમય પછી સંજાન થાય છે, હૃદય અને છાતીમાંથી વધારે લાળ આવે છે; શરીર ભારે અને મંદ થઈ જાય છે અને રાજાના નિયમથી બંધાય છે.

સર્વાકૃતિસ્ત્રિભિર્દેષૈરપસ્માર ઇવાપરઃ । પાતયત્યાશુ નિશ્ચેષ્ટં વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ ॥ ૧,૧૫૫.

બધા રૂપ અને ત્રણેય દોષોથી, એ માનવી અપસ્મારગ્રસ્ત જેવો અચાનક પડી જાય છે, એકદમ નિષ્ક્રિય થાય છે, પણ વિક્રાળ હલનચલન વિના.

દોષૈસ્તુ મદમૂર્છાયાં કૃતવેગેષુ દેહિનામ્ । સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સંન્યાસેનૌષધૈર્નિવા ॥ ૧,૧૫૫.

દોષોથી થયેલા નશા અને બેહોશીમાં, જ્યારે શરીરમાં deren જોર ઓસર જાય છે, ત્યારે એ આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે, અથવા ઉપવાસ અને દવાઓથી દૂર થાય છે.

વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલાબલાઃ । સસન્યાસં નિપતિતાઃ પ્રાણાઘાતનસંશ્રયાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

વાણી, શરીર અને મનની ક્રિયાઓ, બળવાન કે નબળા કારણોસર, અટકી જાય છે; સાથે જ, જ્ઞાન ગુમાવી, જીવ પણ છૂટી જાય છે.

ભવન્તિ તેન પુરુષાઃ કાષ્ઠભૂતા મૃતોપમાઃ । મ્રિયેત શીઘ્રં શીઘ્રં ચેચ્ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે ॥ ૧,૧૫૫.

આ કારણે લોકો લાકડાની જેમ નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે, મૃતક સમાન લાગે છે; જો તરત ઉપચાર ન થાય તો ઝડપથી મૃત્યુ પામે છે.

અગાધે ગ્રાહબહુલે સલિલૌઘ ઇવાર્ણવે । સંન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્તયેત્ ॥ ૧,૧૫૫.

જેમ ઊંડા દરિયામાં, ઘણા મગર અને પાણીના પ્રવાહ વચ્ચે, ડૂબતા માણસને તરત બચાવવો પડે, તેમ જ, જ્ઞાન ગુમાવતાં માણસને પણ ઝડપથી ઉગારવો જોઈએ.

મદમાનરોષતોષ પ્રવૃત્તિભિરિતસ્તતઃ । યુક્તાયુક્તં ચ સમં યુક્તિં યુઙ્ક્તે ન મદ્યેન ॥ ૧,૧૫૫.

મદિરા, અહંકાર, ક્રોધ અને આનંદથી માણસ ક્યારેક યોગ્ય તો ક્યારેક અયોગ્ય રીતે વર્તે છે; પણ દારૂ પીધા પછી યોગ્ય-અયોગ્યનું સમાન વિવેક રાખી શકતો નથી.

બલકાસદેશપાત્રં પ્રકૃતિસહતામથવા વયાંસિ? । પ્રવિભજ્જ્યાત્તનુરૂપં પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃત ॥ ૧,૧૫૫.

શક્તિ, કફ, સ્થળ, વાસણ, સ્વભાવ કે ઉંમર પ્રમાણે, પોતાને યોગ્ય હોય એટલું જ પીવું જોઈએ; ત્યારે એ પીવું અમૃત સમાન થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૬ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાર્શસાં નિદાનં ચ વ્યાખ્યાસ્યમિ ચ સુશ્રુત ! । સર્વદા પ્રાણિનાં માંસે કીલકાઃ પ્રભવન્તિ યે ॥ ૧,૧૫૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું અર્શના કારણો સમજાવું છું—જે હંમેશા જીવના માંસમાં ઊભા થાય છે.

અર્શાંસિ તસ્માદુચ્યન્તે ગુદમાર્ગનિરોધનાત્ । દોષસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્ ॥ ૧,૧૫૬.

એથી તેમને 'અર્શ' કહે છે, કારણ કે એ ગુદા માર્ગને અટકાવે છે; દોષ ત્વચા, માંસ અને ચરબીને બગાડી, અનેક પ્રકારના અર્શ પેદા કરે છે.

માંસાંકુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાઞ્જગુઃ । સહજન્માન્તરોત્થેન ભેદો દ્વેધા સમાસતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

માંસના અંકુર, પીણાં અને બીજા કારણોથી અર્શ થાય છે એવું કહેવાય છે; સંક્ષિપ્તમાં, એ બે પ્રકારના છે—જન્મથી અને પછી થતા.

શુષ્કાગ્રાવાવિભેદાશ્ચ ગુદસ્થાનાનુસંશ્રયાઃ । અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલિસ્તસ્મિંસ્તિસ્રોઽઘ્યર્ધાઙ્ગુલિસ્થિતાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

સૂકા, ટોચદાર અને ન ફાટેલા, એ ગુદા પાસે જ હોય છે; એમાં ત્રણ અર્ધ-અંગુળ દૂર સ્થિત છે અને બાકીના અર્ધ અંગુળે હોય છે.

બાલ્યપ્રવાહિણી તાસામન્ત્રમધ્યે વિસર્જિની । બાહ્યાસંવરણે તસ્યા ગુદાદૌ બહિરઙ્ગુલે ॥ ૧,૧૫૬.

એમાં બાળપણથી વહેતો મધ્યમાં હોય છે, જે બહાર ફૂટે છે; બહારની આવરણ ન હોય ત્યારે એ ગુદાના આરંભે, બહાર, એક અંગુળ દૂર મળે છે.

સાર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણેન રોમાણ્યત્ર તતઃ પરમ્ । તત્ર હેતુઃ સહોત્થાનાં બાલ્યે બીજોપતપ્તતા ॥ ૧,૧૫૬.

અર્ધ અંગુળ માપનું અને ત્યાં વાળ ઉગે છે; જે અર્શ સાથે થાય છે, તેનો કારણ બાળપણમાં બીજનું તાપ થાય છે.

અર્શસાં બીજસૃષ્ટિસ્તુ માતાપિત્રપચારતઃ । દેવતાનાં પ્રકોપે હિ સાન્નિપાતસ્ય ચાન્યતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

અર્શનું બીજ માતા-પિતાના તાપથી થાય છે; દેવતાઓના રોષથી કે ત્રિદોષના બગાડથી પણ થાય છે.

અસાધ્યા એવમાખ્યાતાઃ સર્વે રોગાઃ કુલોદ્ભવાઃ । સહજાનિ વિશેષેણ રૂક્ષદુર્દર્શનાનિ તુ ॥ ૧,૧૫૬.

આ રીતે કુળથી થતા બધા રોગ અસાધ્ય ગણાય છે; ખાસ કરીને, જન્મથી જ, સૂકા અને જોવામાં મુશ્કેલ હોય તે.

અન્તર્મુખાનિ પાણ્ડૂનિ દારુણોપદ્રવાણિ ચ । યોજ્યાનિ ચ પૃથોગ્દોષસંસર્ગનિચયાત્સ્વતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

એ અંદર તરફ, પીળા અને ભારે તકલીફવાળા હોય છે; જે દોષના સંમિશ્રણ કે વધારાથી થાય છે, તેનું અલગથી ઉપચાર કરવું જોઈએ.

શુષ્કાણિ વાતશ્લેષ્મભ્યામાર્દ્રાણિ ત્વસ્ય પિત્તતઃ । દોષપ્રકોપહેતુસ્તુ પ્રાગુક્તેવસ્ત્રસાદિનિ ॥ ૧,૧૫૬.

સૂકા અર્શ વાયુ અને કફથી થાય છે, જ્યારે ભીના અર્શ પિત્તથી થાય છે; દોષ વધવાના કારણો અગાઉ વ્રણના પ્રકરણમાં જણાવ્યા છે.

અગ્નૌ મલેઽતિનિચિતે પુનશ્ચાયં (તિ) વ્યવાયતઃ । પાનસંક્ષોભવિષમકઠિનક્ષુદ્રકાશનાત્ ॥ ૧,૧૫૬.

જ્યારે અગ્નિ અને મલ વધારે થાય, અને વિલંબ થાય, વધુ પીવું, ખલેલ, અયોગ્ય કે કઠણ ખોરાક અને સતત ઉધરસથી પણ થાય છે.

બસ્તિનેત્રગલૌષ્ઠોત્થતલભેદાદિઘટ્ટનાત્ । ભૃશશીતામ્બુસંસ્પર્શપ્રતતાતિપ્રવાહણાત્ ॥ ૧,૧૫૬.

મૂત્રાશય, નેત્ર, ગળું, હોઠ, તળુ અને બીજા અંગોને ઇજા થવાથી, ખૂબ ઠંડા પાણીનો વારંવાર સ્પર્શ અને સતત વધારે દબાણથી પણ થાય છે.

ગતમૂત્રશકૃદ્વેગધારણાત્તદુદીરણાત્ । જુગુપ્સાતીસારમેવ ગ્રહણી સોઽપ્યુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૫૬.

મૂત્ર કે વિસર્જન દબાવી રાખવાથી, કે જોરથી કાઢવાથી, ઘૃણા, अतિસાર અને ગ્રહણીથી પણ આ તકલીફ થાય છે.

કર્ષણાદ્વિષમાદેશ્ચચેષ્ટાભ્યો યોષિતાં પુનઃ । આમગર્ભપ્રપતનાદ્ગર્ભવૃદ્ધિપ્રપીડનાત્ ॥ ૧,૧૫૬.

સ્ત્રીઓના ખેંચાણ, અસમાન હલચલ અને મહેનતથી, કાચા ગર્ભના પડવાથી અને ગર્ભ વધવાથી થતી પીડાથી દુઃખ થાય છે.

ઈદૃશૈશ્ચાપરૈર્વાયુરપાનઃ કુપિતો મલે । પાયોર્વલીષુ સદ્રવૃત્તિભાસ્વન્નિઃ પૂર્ણમૂર્તિષુ ॥ ૧,૧૫૬.

આવા કારણો કે અન્ય કોઈથી, અપાન વાયુ બગડે છે અને શરીરમાં મલ ઉત્પન્ન કરે છે; ગુદાના વાંકા, પાતળા પખાણા અને શરીર ભરેલું હોય ત્યારે વધુ થાય છે.

જાયન્તેર્ઽશાંસિતુ તત્પૂર્વં લક્ષણં વહ્નિમન્દતા । વિષ્ટમ્ભઃ સાસ્થિસદનં પિણ્ડિ (ષ્ટ) કોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૬.

આવી સ્થિતિમાં પહેલા પાચનબળ ઓછું થાય છે, પેટમાં અટક, હાડકાંની જગ્યાએ દુઃખાવો, અંગોમાં ખેંચાવ, વળાંક અને ચક્કર આવે છે.

સાન્દ્રોત્થોનેત્રયોઃ શોથઃ શકૃદ્ભવેદોઽથ વા ગ્રહઃ । મારુતઃ પુરતો મૂઢઃ પ્રાયો નાભેરધશ્ચરન્ ॥ ૧,૧૫૬.

આંખોમાં ગાઢ સોજો આવે છે; કબજિયાત કે પખાણા અટકવું થાય છે; વાયુ આગળથી અટકી, સામાન્ય રીતે નાભિની નીચે ફરતો રહે છે.