ગરુડપુરાણમ્

શ્લેષ્મણશ્છર્દિર્હૃલ્લાસો નિદ્રા ચોદરગૌરવમ્ । સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વં જ્ઞાત્વા મદ્યં પિબેત્તુ યઃ ॥ ૧,૧૫૫.

કફથી ઉલટી, ઉબકા, ઊંઘ અને પેટમાં ભારપણ થાય છે; જે કોઈ આ બધા લક્ષણો જાણીને પણ દારૂ પીવે છે—

સહસા રુચિરં ચાન્યતરધ્વંસકશોષિણૌ । ભવેતાં?મારુતાત્કષ્ટાદ્ભવેત્ત સ્ય વિશેષતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

ક્યારેક અચાનક આનંદ થાય છે, તો ક્યારેક બધું બગડી જાય છે અને શરીર સુકાઈ જાય છે; ખાસ કરીને વાયુના કારણે ભારે દુઃખ થાય છે.

ધ્વંસકશ્લેષ્મનિષ્ઠિવાઃ કણ્ઠશોષોઽતિનિદ્રતા । શબ્દાસહત્વં તચ્ચિત્તવિક્ષેપોઽઙ્ગે હિ વાતરુક્ ॥ ૧,૧૫૫.

શરીરમાં બગાડથી કફ ઉગળી આવે છે, ગળું સુકાઈ જાય છે, વધારે ઊંઘ આવે છે, અવાજ સહન ન થાય અને મન ચંચળ થઈ જાય—આ બધું વાયુના દુઃખ છે.

હૃત્કણ્ઠરોગઃ સંમોહઃ શ્વાસતૃષ્ણાવમિજ્વરાઃ । નિવર્તેદ્યસ્તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિપૂર્વકૃત્ ॥ ૧,૧૫૫.

હૃદય અને ગળાના રોગ, ગભરાટ, શ્વાસ ચઢવો, તરસ અને વારંવાર તાવ—જે મનથી દારૂ છોડે છે અને સમજપૂર્વક ચાલે છે, તે આ બધાથી છૂટો જાય છે.

વિકારૈઃ ક્લિશ્યતે જાતુ ન સ શરીરમાનસઃ । રજોમોહહિતાહારપાસ્ય સ્યુસ્ત્રયો ગદાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

એવો માણસ ક્યારેય શરીર કે મનથી બીમાર થતો નથી; પણ જેનું ખોરાક રાગ-મોહથી ભયંકર છે, તેમાં ત્રણ પ્રકારની બીમારીઓ થાય છે.

વસાસૃક્ક્લેદનાવાહિસ્રોતોરોધઃ સુદ્ભવાઃ । મદમૂર્છાપસંન્યાસા યથોત્તરબલોદ્ભવાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

ચરબી, લોહી અને દ્રવ વહેતા માર્ગો બંધ થઈ જાય છે; પછી નશા, બેહોશી અને સંજ્ઞાન ગુમાવવું—આ બધું ક્રમશઃ વધારે તીવ્રતાથી થાય છે.

મદોઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈસ્તુ રક્તમદ્યવિષૈરપિ । શક્ત્યાનન્ત્યાદ્ગતાભાસશ્ચલશ્છલિતવેષ્ટિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

અહીં નશા બધાજ દોષો, લોહી, દારૂ અને ઝેરથી થાય છે; તેની શક્તિ અમાપ છે, એટલે એનું પ્રકટ થવું અસ્થિર અને છલકપટ ભરેલું હોય છે.

રૂક્ષશ્યામારુણતનુર્મદ્યે વાતોદ્ભવે ભવેત્ । પિત્તેન ક્રોધનો રક્તપીતાભઃ કલહપ્રિયઃ ॥ ૧,૧૫૫.

વાયુથી થયેલા નશામાં શરીર સુકાઈ જાય છે, કાળાશ અને લાલાશ આવે છે; પિત્તથી માણસ ગુસ્સે ભરાય છે, લાલપીળો દેખાય છે અને ઝઘડા કરવો ગમે છે.

સ્વપ્નેઽસમ્બદ્ધવાક્યાદિઃ કફાદ્ધ્યાનપરો હિ સઃ । સર્વોત્થસન્નિપાતેન રક્તસ્તમ્ભાઙ્ગદૂષણમ્ ॥ ૧,૧૫૫.

કફથી થયેલા નશામાં માણસ સ્વપ્નમાં અસંગત વાતો બોલે છે અને ધ્યાનમાં લીન રહે છે; જ્યારે બધા દોષો ભેગા થાય ત્યારે લોહી જડ થઈ જાય છે અને અંગો બગડી જાય છે.

પિત્તલિઙ્ગત્વમાદ્યેન વિકૃતેહા સ્વરાજ્ઞતા । વિસત્કમ્પોતિનિદ્રા ચ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકં શ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

જ્યારે પિત્તનું લક્ષણ પહેલા આવે છે, ત્યારે પોતાનો અવાજ ઓળખાતો નથી, શરીર કાંપે છે, વધારે ઊંઘ આવે છે અને બધા દોષોથી વધારે થાક લાગે છે.

લક્ષયેલ્લક્ષણોત્કર્ષાદ્વાતાદીઞ્છોણિતાદિષુ । અરુણં નીલકૃષ્ણં વા સમ્પ્રવિશ્યન્વિશેત્તમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

લક્ષણોની તીવ્રતા પરથી વાયુ વગેરે દોષો લોહી વગેરેમાં ઓળખી શકાય છે; લાલ, વાદળી કે કાળી સ્થિતિમાં જઈને માણસ અંધકારમાં પડી જાય છે.

શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્પીડા વેપથુર્ભ્રમઃ । કાસઃ શ્યાવારુણા ચ્છાયા મૂર્છાયાં મારુતાત્મકઃ ॥ ૧,૧૫૫.

એ ઝડપથી સંજાન થાય છે, પણ હૃદયમાં દુઃખાવો, કાંપ, ચક્કર, ઉધરસ અને કાળી કે લાલછાંયવાળું ચહેરું—આ બધું વાયુથી થયેલી બેહોશીના લક્ષણો છે.

પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્વિશેત્તમઃ । વિબુધ્યેત ચ સસ્વેદો દાહતૃષ્ણોપપીડિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

પિત્તથી, માણસને આકાશમાં લોહી કે પીળાશ દેખાય છે અને પછી અંધકારમાં પડી જાય છે; પછી એ પસીનો સાથે, દાહ અને તરસથી પીડાય છે અને સંજાન થાય છે.

ભિન્નવત્પીતનીલાભો રક્તનીલાકુલેક્ષણઃ । કફેન મેઘસંકાશં પશ્યત્યાકાશમાવિશેત્ ॥ ૧,૧૫૫.

કફથી, એ આકાશને વાદળ જેવું, તૂટેલું, પીળું-વાદળી દેખાય છે અને આંખોમાં લોહી અને વાદળી રંગ દેખાય છે.

તમશ્ચિરાચ્ચ બુધ્યે હૃદુરઃ સુપ્રસેકવાન્ । ગુરુભિસ્તિમિતૈ (રૈ) રઙ્ગે રાજધર્માવબન્ધાન્ (વત્) ॥ ૧,૧૫૫.

એ લાંબા સમય પછી સંજાન થાય છે, હૃદય અને છાતીમાંથી વધારે લાળ આવે છે; શરીર ભારે અને મંદ થઈ જાય છે અને રાજાના નિયમથી બંધાય છે.

સર્વાકૃતિસ્ત્રિભિર્દેષૈરપસ્માર ઇવાપરઃ । પાતયત્યાશુ નિશ્ચેષ્ટં વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ ॥ ૧,૧૫૫.

બધા રૂપ અને ત્રણેય દોષોથી, એ માનવી અપસ્મારગ્રસ્ત જેવો અચાનક પડી જાય છે, એકદમ નિષ્ક્રિય થાય છે, પણ વિક્રાળ હલનચલન વિના.

દોષૈસ્તુ મદમૂર્છાયાં કૃતવેગેષુ દેહિનામ્ । સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સંન્યાસેનૌષધૈર્નિવા ॥ ૧,૧૫૫.

દોષોથી થયેલા નશા અને બેહોશીમાં, જ્યારે શરીરમાં deren જોર ઓસર જાય છે, ત્યારે એ આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે, અથવા ઉપવાસ અને દવાઓથી દૂર થાય છે.

વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલાબલાઃ । સસન્યાસં નિપતિતાઃ પ્રાણાઘાતનસંશ્રયાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

વાણી, શરીર અને મનની ક્રિયાઓ, બળવાન કે નબળા કારણોસર, અટકી જાય છે; સાથે જ, જ્ઞાન ગુમાવી, જીવ પણ છૂટી જાય છે.

ભવન્તિ તેન પુરુષાઃ કાષ્ઠભૂતા મૃતોપમાઃ । મ્રિયેત શીઘ્રં શીઘ્રં ચેચ્ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે ॥ ૧,૧૫૫.

આ કારણે લોકો લાકડાની જેમ નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે, મૃતક સમાન લાગે છે; જો તરત ઉપચાર ન થાય તો ઝડપથી મૃત્યુ પામે છે.

અગાધે ગ્રાહબહુલે સલિલૌઘ ઇવાર્ણવે । સંન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્તયેત્ ॥ ૧,૧૫૫.

જેમ ઊંડા દરિયામાં, ઘણા મગર અને પાણીના પ્રવાહ વચ્ચે, ડૂબતા માણસને તરત બચાવવો પડે, તેમ જ, જ્ઞાન ગુમાવતાં માણસને પણ ઝડપથી ઉગારવો જોઈએ.

મદમાનરોષતોષ પ્રવૃત્તિભિરિતસ્તતઃ । યુક્તાયુક્તં ચ સમં યુક્તિં યુઙ્ક્તે ન મદ્યેન ॥ ૧,૧૫૫.

મદિરા, અહંકાર, ક્રોધ અને આનંદથી માણસ ક્યારેક યોગ્ય તો ક્યારેક અયોગ્ય રીતે વર્તે છે; પણ દારૂ પીધા પછી યોગ્ય-અયોગ્યનું સમાન વિવેક રાખી શકતો નથી.

બલકાસદેશપાત્રં પ્રકૃતિસહતામથવા વયાંસિ? । પ્રવિભજ્જ્યાત્તનુરૂપં પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃત ॥ ૧,૧૫૫.

શક્તિ, કફ, સ્થળ, વાસણ, સ્વભાવ કે ઉંમર પ્રમાણે, પોતાને યોગ્ય હોય એટલું જ પીવું જોઈએ; ત્યારે એ પીવું અમૃત સમાન થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૬ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાર્શસાં નિદાનં ચ વ્યાખ્યાસ્યમિ ચ સુશ્રુત ! । સર્વદા પ્રાણિનાં માંસે કીલકાઃ પ્રભવન્તિ યે ॥ ૧,૧૫૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું અર્શના કારણો સમજાવું છું—જે હંમેશા જીવના માંસમાં ઊભા થાય છે.

અર્શાંસિ તસ્માદુચ્યન્તે ગુદમાર્ગનિરોધનાત્ । દોષસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્ ॥ ૧,૧૫૬.

એથી તેમને 'અર્શ' કહે છે, કારણ કે એ ગુદા માર્ગને અટકાવે છે; દોષ ત્વચા, માંસ અને ચરબીને બગાડી, અનેક પ્રકારના અર્શ પેદા કરે છે.

માંસાંકુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાઞ્જગુઃ । સહજન્માન્તરોત્થેન ભેદો દ્વેધા સમાસતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

માંસના અંકુર, પીણાં અને બીજા કારણોથી અર્શ થાય છે એવું કહેવાય છે; સંક્ષિપ્તમાં, એ બે પ્રકારના છે—જન્મથી અને પછી થતા.

શુષ્કાગ્રાવાવિભેદાશ્ચ ગુદસ્થાનાનુસંશ્રયાઃ । અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલિસ્તસ્મિંસ્તિસ્રોઽઘ્યર્ધાઙ્ગુલિસ્થિતાઃ ॥ ૧,૧૫૬.

સૂકા, ટોચદાર અને ન ફાટેલા, એ ગુદા પાસે જ હોય છે; એમાં ત્રણ અર્ધ-અંગુળ દૂર સ્થિત છે અને બાકીના અર્ધ અંગુળે હોય છે.

બાલ્યપ્રવાહિણી તાસામન્ત્રમધ્યે વિસર્જિની । બાહ્યાસંવરણે તસ્યા ગુદાદૌ બહિરઙ્ગુલે ॥ ૧,૧૫૬.

એમાં બાળપણથી વહેતો મધ્યમાં હોય છે, જે બહાર ફૂટે છે; બહારની આવરણ ન હોય ત્યારે એ ગુદાના આરંભે, બહાર, એક અંગુળ દૂર મળે છે.

સાર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણેન રોમાણ્યત્ર તતઃ પરમ્ । તત્ર હેતુઃ સહોત્થાનાં બાલ્યે બીજોપતપ્તતા ॥ ૧,૧૫૬.

અર્ધ અંગુળ માપનું અને ત્યાં વાળ ઉગે છે; જે અર્શ સાથે થાય છે, તેનો કારણ બાળપણમાં બીજનું તાપ થાય છે.

અર્શસાં બીજસૃષ્ટિસ્તુ માતાપિત્રપચારતઃ । દેવતાનાં પ્રકોપે હિ સાન્નિપાતસ્ય ચાન્યતઃ ॥ ૧,૧૫૬.

અર્શનું બીજ માતા-પિતાના તાપથી થાય છે; દેવતાઓના રોષથી કે ત્રિદોષના બગાડથી પણ થાય છે.