ગરુડપુરાણમ્

દશભિર્ગુણૈઃ સંક્ષોમ્યં ચેતો નયતિ ચાક્રિયમ્ । આદ્યે મદે દ્વિતીયેઽપિ પ્રમ (મો) દાયતને સ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

દસ ગુણોથી તે મનને સંકોચી અને નિષ્ક્રિય બનાવી દે છે; પ્રથમ અને બીજું નશાનો અવસ્થામાં મન ભ્રમિત થઈ જાય છે.

દુર્વિકલ્પહતો મૂઢઃ સુખમિત્યભિમુચ્યતે । મધ્યમોત્તમયોઃ સન્ધિં પ્રાપ્ય રાજાસનો મદઃ ॥ ૧,૧૫૫.

જ્યારે મન ગૂંચવાઈ જાય છે, ત્યારે મૂર્ખ માણસ સુખને જ સાચું સુખ માને છે; મધ્યમ અને ઊંચી નશાની વચ્ચે નશો રાજાસન પર બેસી જાય છે.

નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેત્તતઃ । ઇયં ભૂમિરવાચ્યાનાં દૌઃ શીલસ્યેદમાસ્પદમ્ ॥ ૧,૧૫૫.

જેમ બેળાગ પ્રાણી કાબૂમાં ન રહે, તેમ એ પછી કશું કરતો નથી; પૃથ્વી દુશ્ચરિત્ર અને અશ્લીલ વર્તનવાળાઓનું આશ્રય બની જાય છે.

એકોઽયં બહુમાર્ગાયાઃ દુર્ગર્(મ) તેર્દર્શકઃ પરમ્ । નિશ્ચેષ્ટઃ સન્નવાક્શેતે તૃતીયેઽત્ર મદે સ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

આ બહુ મુશ્કેલ માર્ગનો મુખ્ય સંકેત છે; જ્યારે શરીર અચળ અને બોલી બંધ થઈ જાય, ત્યારે ત્રીજી નશાની અવસ્થા આવે છે.

મરણાદપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપતરાં દશામ્ । ધર્માધર્મં સુખં દુઃ ખં માનાનર્થં હિતાહિતમ્ ॥ ૧,૧૫૫.

મરણથી પણ ખરાબ, પાપી આત્મા વધુ પાપી અવસ્થામાં પડી જાય છે; તેને ધર્મ-અધર્મ, સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન કે લાભ-હાનિ કશું ખબર પડતું નથી.

ન વેદ શીકમોહાર્તં શોષ (ક) મોહાદિસંયુતઃ । સોન્માદભ્રમમૂર્છાયાં સાપસ્મારઃ પતત્યધઃ ॥ ૧,૧૫૫.

મૂર્છા અને ભ્રમથી પીડાય છે, સુકાઈ જાય છે, અને ભય, ઉન્માદ, ચક્કર, બેહોશી અને અપસ્મારથી નીચે પડી જાય છે.

નાતિ માદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ । વાતાત્પિત્તાત્કફાત્સર્વૈર્ભવેદ્રોગો મદાત્યયઃ ॥ ૧,૧૫૫.

મજબૂત, પેટ ભર્યા અને વધુ ખાવાવાળાને વધારે નશો લાગતો નથી; નશો વાયુ, પિત્ત અને કફ—ત્રણે મળીને થાય છે.

સામાન્યલક્ષણં તેષાં પ્રમોહો હૃદયવ્યથા । વિભેદં પ્રસભં તૃષ્ણા સૌમ્યો ગ્લાનિર્જ્વરોઽરુચિઃ ॥ ૧,૧૫૫.

આના સામાન્ય લક્ષણો છે—મન ભ્રમાવું, હૃદયમાં દુખાવો, માથું ફાટતું લાગે, વધારે તરસ, થાક, તાવ અને ભૂખ ન લાગવી.

પુરોવિબન્ધસ્તિમિરં કાસઃ શ્વાસઃ પ્રજાગરઃ । સ્વેદોઽતિમાત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ચિત્તવિભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

છાતીમાં બાંધો, આંખે અંધારું, ઉધરસ, શ્વાસ ચઢવો, ઊંઘ ન આવવી, વધારે પરસેવો, પેટ ફૂલવું, શરીર ફૂલવું અને મનમાં ગડબડ.

સ્વપ્નેનેવાભિભવતિ ન ચોક્તશ્ચ સ ભાષતેઃ । પિત્તાદ્દાહજ્વરઃ સ્વેદો મોહો નિત્યં ચ વિભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

જ્યારે કોઈને સ્વપ્ન જેવો અચાનક અંધકાર ઘેરી લે છે અને બોલાવ્યા છતાં પણ બોલતો નથી, ત્યારે પિત્તના કારણે શરીરમાં દાહ, તાવ, વધારે પસીનો, ચક્કર અને સતત ગભરાટ થાય છે.

શ્લેષ્મણશ્છર્દિર્હૃલ્લાસો નિદ્રા ચોદરગૌરવમ્ । સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વં જ્ઞાત્વા મદ્યં પિબેત્તુ યઃ ॥ ૧,૧૫૫.

કફથી ઉલટી, ઉબકા, ઊંઘ અને પેટમાં ભારપણ થાય છે; જે કોઈ આ બધા લક્ષણો જાણીને પણ દારૂ પીવે છે—

સહસા રુચિરં ચાન્યતરધ્વંસકશોષિણૌ । ભવેતાં?મારુતાત્કષ્ટાદ્ભવેત્ત સ્ય વિશેષતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

ક્યારેક અચાનક આનંદ થાય છે, તો ક્યારેક બધું બગડી જાય છે અને શરીર સુકાઈ જાય છે; ખાસ કરીને વાયુના કારણે ભારે દુઃખ થાય છે.

ધ્વંસકશ્લેષ્મનિષ્ઠિવાઃ કણ્ઠશોષોઽતિનિદ્રતા । શબ્દાસહત્વં તચ્ચિત્તવિક્ષેપોઽઙ્ગે હિ વાતરુક્ ॥ ૧,૧૫૫.

શરીરમાં બગાડથી કફ ઉગળી આવે છે, ગળું સુકાઈ જાય છે, વધારે ઊંઘ આવે છે, અવાજ સહન ન થાય અને મન ચંચળ થઈ જાય—આ બધું વાયુના દુઃખ છે.

હૃત્કણ્ઠરોગઃ સંમોહઃ શ્વાસતૃષ્ણાવમિજ્વરાઃ । નિવર્તેદ્યસ્તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિપૂર્વકૃત્ ॥ ૧,૧૫૫.

હૃદય અને ગળાના રોગ, ગભરાટ, શ્વાસ ચઢવો, તરસ અને વારંવાર તાવ—જે મનથી દારૂ છોડે છે અને સમજપૂર્વક ચાલે છે, તે આ બધાથી છૂટો જાય છે.

વિકારૈઃ ક્લિશ્યતે જાતુ ન સ શરીરમાનસઃ । રજોમોહહિતાહારપાસ્ય સ્યુસ્ત્રયો ગદાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

એવો માણસ ક્યારેય શરીર કે મનથી બીમાર થતો નથી; પણ જેનું ખોરાક રાગ-મોહથી ભયંકર છે, તેમાં ત્રણ પ્રકારની બીમારીઓ થાય છે.

વસાસૃક્ક્લેદનાવાહિસ્રોતોરોધઃ સુદ્ભવાઃ । મદમૂર્છાપસંન્યાસા યથોત્તરબલોદ્ભવાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

ચરબી, લોહી અને દ્રવ વહેતા માર્ગો બંધ થઈ જાય છે; પછી નશા, બેહોશી અને સંજ્ઞાન ગુમાવવું—આ બધું ક્રમશઃ વધારે તીવ્રતાથી થાય છે.

મદોઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈસ્તુ રક્તમદ્યવિષૈરપિ । શક્ત્યાનન્ત્યાદ્ગતાભાસશ્ચલશ્છલિતવેષ્ટિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

અહીં નશા બધાજ દોષો, લોહી, દારૂ અને ઝેરથી થાય છે; તેની શક્તિ અમાપ છે, એટલે એનું પ્રકટ થવું અસ્થિર અને છલકપટ ભરેલું હોય છે.

રૂક્ષશ્યામારુણતનુર્મદ્યે વાતોદ્ભવે ભવેત્ । પિત્તેન ક્રોધનો રક્તપીતાભઃ કલહપ્રિયઃ ॥ ૧,૧૫૫.

વાયુથી થયેલા નશામાં શરીર સુકાઈ જાય છે, કાળાશ અને લાલાશ આવે છે; પિત્તથી માણસ ગુસ્સે ભરાય છે, લાલપીળો દેખાય છે અને ઝઘડા કરવો ગમે છે.

સ્વપ્નેઽસમ્બદ્ધવાક્યાદિઃ કફાદ્ધ્યાનપરો હિ સઃ । સર્વોત્થસન્નિપાતેન રક્તસ્તમ્ભાઙ્ગદૂષણમ્ ॥ ૧,૧૫૫.

કફથી થયેલા નશામાં માણસ સ્વપ્નમાં અસંગત વાતો બોલે છે અને ધ્યાનમાં લીન રહે છે; જ્યારે બધા દોષો ભેગા થાય ત્યારે લોહી જડ થઈ જાય છે અને અંગો બગડી જાય છે.

પિત્તલિઙ્ગત્વમાદ્યેન વિકૃતેહા સ્વરાજ્ઞતા । વિસત્કમ્પોતિનિદ્રા ચ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકં શ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

જ્યારે પિત્તનું લક્ષણ પહેલા આવે છે, ત્યારે પોતાનો અવાજ ઓળખાતો નથી, શરીર કાંપે છે, વધારે ઊંઘ આવે છે અને બધા દોષોથી વધારે થાક લાગે છે.

લક્ષયેલ્લક્ષણોત્કર્ષાદ્વાતાદીઞ્છોણિતાદિષુ । અરુણં નીલકૃષ્ણં વા સમ્પ્રવિશ્યન્વિશેત્તમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

લક્ષણોની તીવ્રતા પરથી વાયુ વગેરે દોષો લોહી વગેરેમાં ઓળખી શકાય છે; લાલ, વાદળી કે કાળી સ્થિતિમાં જઈને માણસ અંધકારમાં પડી જાય છે.

શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્પીડા વેપથુર્ભ્રમઃ । કાસઃ શ્યાવારુણા ચ્છાયા મૂર્છાયાં મારુતાત્મકઃ ॥ ૧,૧૫૫.

એ ઝડપથી સંજાન થાય છે, પણ હૃદયમાં દુઃખાવો, કાંપ, ચક્કર, ઉધરસ અને કાળી કે લાલછાંયવાળું ચહેરું—આ બધું વાયુથી થયેલી બેહોશીના લક્ષણો છે.

પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્વિશેત્તમઃ । વિબુધ્યેત ચ સસ્વેદો દાહતૃષ્ણોપપીડિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

પિત્તથી, માણસને આકાશમાં લોહી કે પીળાશ દેખાય છે અને પછી અંધકારમાં પડી જાય છે; પછી એ પસીનો સાથે, દાહ અને તરસથી પીડાય છે અને સંજાન થાય છે.

ભિન્નવત્પીતનીલાભો રક્તનીલાકુલેક્ષણઃ । કફેન મેઘસંકાશં પશ્યત્યાકાશમાવિશેત્ ॥ ૧,૧૫૫.

કફથી, એ આકાશને વાદળ જેવું, તૂટેલું, પીળું-વાદળી દેખાય છે અને આંખોમાં લોહી અને વાદળી રંગ દેખાય છે.

તમશ્ચિરાચ્ચ બુધ્યે હૃદુરઃ સુપ્રસેકવાન્ । ગુરુભિસ્તિમિતૈ (રૈ) રઙ્ગે રાજધર્માવબન્ધાન્ (વત્) ॥ ૧,૧૫૫.

એ લાંબા સમય પછી સંજાન થાય છે, હૃદય અને છાતીમાંથી વધારે લાળ આવે છે; શરીર ભારે અને મંદ થઈ જાય છે અને રાજાના નિયમથી બંધાય છે.

સર્વાકૃતિસ્ત્રિભિર્દેષૈરપસ્માર ઇવાપરઃ । પાતયત્યાશુ નિશ્ચેષ્ટં વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ ॥ ૧,૧૫૫.

બધા રૂપ અને ત્રણેય દોષોથી, એ માનવી અપસ્મારગ્રસ્ત જેવો અચાનક પડી જાય છે, એકદમ નિષ્ક્રિય થાય છે, પણ વિક્રાળ હલનચલન વિના.

દોષૈસ્તુ મદમૂર્છાયાં કૃતવેગેષુ દેહિનામ્ । સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સંન્યાસેનૌષધૈર્નિવા ॥ ૧,૧૫૫.

દોષોથી થયેલા નશા અને બેહોશીમાં, જ્યારે શરીરમાં deren જોર ઓસર જાય છે, ત્યારે એ આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે, અથવા ઉપવાસ અને દવાઓથી દૂર થાય છે.

વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલાબલાઃ । સસન્યાસં નિપતિતાઃ પ્રાણાઘાતનસંશ્રયાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

વાણી, શરીર અને મનની ક્રિયાઓ, બળવાન કે નબળા કારણોસર, અટકી જાય છે; સાથે જ, જ્ઞાન ગુમાવી, જીવ પણ છૂટી જાય છે.

ભવન્તિ તેન પુરુષાઃ કાષ્ઠભૂતા મૃતોપમાઃ । મ્રિયેત શીઘ્રં શીઘ્રં ચેચ્ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે ॥ ૧,૧૫૫.

આ કારણે લોકો લાકડાની જેમ નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે, મૃતક સમાન લાગે છે; જો તરત ઉપચાર ન થાય તો ઝડપથી મૃત્યુ પામે છે.