ગરુડપુરાણમ્

રક્તેક્ષણત્વં સતતં શોષો દાહોઽતિધૂમકઃ । કફો રસાદ્વિકુપિતસ્તોયવાહિષુ મારુતઃ ॥ ૧,૧૫૪.

આંખો સતત લાલ રહે છે, સુકાઈ જાય છે, બળે છે અને વધારે ધૂંધળાશ અનુભવાય છે; રસોથી કફ બગડે છે અને પાણી લાવતી નસોમાં વાયુ વધી જાય છે.

સ્રોતસ્તુ સકફં તેન પઙ્કવચ્છોષ્યતે તતઃ । શૂકૈરિવાચિતઃ કણ્ઠો નિદ્રા મધુરવક્રતા ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે નદીમાં કફ ભરાઈ જાય છે, ત્યારે વાછરાડું કાદવમાં સુકાઈ જાય છે; ગળો પણ ઘાસના છોડથી બંધાઈ જાય છે, અને ઊંઘથી મીઠી વાંકીપણા આવે છે.

આધ્માનં શિરસો જાડ્યં સ્તૈમિત્યચ્છર્દ્યરોચકમ્ । આલસ્યમવિપાકઞ્ચ યઃ સ સ્યાત્સર્વલક્ષણઃ ॥ ૧,૧૫૪.

માથું ફૂલવું, મનમાં જડતા, આળસ, ઉલટી, ભૂખ ન લાગવી, સુસ્તી અને ખોરાક પાચવામાં તકલીફ—જેમાં આ બધાં લક્ષણો હોય, તેને બધા લક્ષણો ધરાવતો કહેવાય છે.

આમોદ્ભવાચ્ચ રક્તસ્ય સંરોધાદ્વાતપિત્તતા । ઉષ્ણાક્રાન્તસ્ય સહસા શીતામ્ભો ભજતસ્તૃષા ॥ ૧,૧૫૪.

શરીરમાં સુગંધ ઊઠવાથી અને લોહી અટકવાથી વાયુ અને પિત્ત વધે છે; ગરમી પછી અચાનક ઠંડું પાણી પીવાથી તરસ લાગે છે.

ઉષ્ણાદૂર્ધ્વં ગતઃ કોષ્ઠં કુર્યાદ્વૈ પિત્તજૈવસા । યા ચ પાનાતિપાનોત્થા તીક્ષ્ણાગ્રે સ્નેહપાકજા ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે ગરમી પેટમાં ઉપર ચડે છે, ત્યારે પિત્ત થાય છે; વધુ પીવું, તીખું અને તેલમાં બનેલું ખાવું પણ એ જ પ્રકારનું પિત્ત પેદા કરે છે.

સ્નિગ્ધકટ્વમ્લલવણભોજનેન કફોદ્ભવા । તૃષ્ણારસક્ષયોક્તેન લક્ષણેન ક્ષયાત્મિકા ॥ ૧,૧૫૪.

તેલિયું, કડવું, ખાટું અને ખારું ખાવાથી જે તરસ થાય છે, તે કફથી થાય છે; અને જે લક્ષણો—રસનો ક્ષય અને તરસ—તે ક્ષયરૂપ છે.

શોષમોહજ્વરાદ્યન્યદીર્ઘરોગોપસર્ગતઃ । યા તૃષ્ણા જાયતે તીવ્રા સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા ॥ ૧,૧૫૪.

શરીર સુકાઈ જવું, ભ્રમ, તાવ અને લાંબા રોગના ઉપદ્રવથી જે તીવ્ર તરસ થાય છે, તે ઉપદ્રવવાળી ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૫ ધન્વન્તરિરુવાચ । વક્ષ્યે મદાત્યયાદેશ્ચ નિદાનં મુનિભાષિતમ્ । તીક્ષ્ણામ્લરૂક્ષસૂક્ષ્મામ્લવ્યવાયાસુકરં લઘુ ॥ ૧,૧૫૫.

શ્રીધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું પાનથી થતી મદિરા વિશે ઋષિઓએ જે કહ્યું છે તે સમજાવું છું—તે તીખું, ખાટું, કરકશ, સૂક્ષ્મ, ફરીથી ખાટું, ઝડપથી અસર કરતું અને હલકું છે.

વિકાશિ વિશદં મદ્યં મેદસોઽસ્માદ્વિપર્યયઃ । તીક્ષ્ણોદયાશ્ચ દિવ્યુક્તાશ્ચિત્તોપપ્લવિનો ગુણાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

મદિરા ફેલાવનારી અને સ્પષ્ટ છે, પણ ચરબીના વિરુદ્ધ છે; તેની તીખાશ દેવો જેવી ગણાય છે અને એના ગુણો મનમાં ઉથલપાથલ કરે છે.

જીવિતાન્તાઃ પ્રજાયન્તે વિષેણોત્કર્ષવર્તિના । તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્મદ્યં માન્દ્યદીનોજસો ગુણાન્ ॥ ૧,૧૫૫.

જ્યારે સૌથી ભયાનક ઝેરથી જીવનો અંત આવે છે, એ જ રીતે તીખા અને આવા ગુણોથી મદિરા શરીરની તાકાત અને ગુણો ઘટાડે છે.

દશભિર્ગુણૈઃ સંક્ષોમ્યં ચેતો નયતિ ચાક્રિયમ્ । આદ્યે મદે દ્વિતીયેઽપિ પ્રમ (મો) દાયતને સ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

દસ ગુણોથી તે મનને સંકોચી અને નિષ્ક્રિય બનાવી દે છે; પ્રથમ અને બીજું નશાનો અવસ્થામાં મન ભ્રમિત થઈ જાય છે.

દુર્વિકલ્પહતો મૂઢઃ સુખમિત્યભિમુચ્યતે । મધ્યમોત્તમયોઃ સન્ધિં પ્રાપ્ય રાજાસનો મદઃ ॥ ૧,૧૫૫.

જ્યારે મન ગૂંચવાઈ જાય છે, ત્યારે મૂર્ખ માણસ સુખને જ સાચું સુખ માને છે; મધ્યમ અને ઊંચી નશાની વચ્ચે નશો રાજાસન પર બેસી જાય છે.

નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેત્તતઃ । ઇયં ભૂમિરવાચ્યાનાં દૌઃ શીલસ્યેદમાસ્પદમ્ ॥ ૧,૧૫૫.

જેમ બેળાગ પ્રાણી કાબૂમાં ન રહે, તેમ એ પછી કશું કરતો નથી; પૃથ્વી દુશ્ચરિત્ર અને અશ્લીલ વર્તનવાળાઓનું આશ્રય બની જાય છે.

એકોઽયં બહુમાર્ગાયાઃ દુર્ગર્(મ) તેર્દર્શકઃ પરમ્ । નિશ્ચેષ્ટઃ સન્નવાક્શેતે તૃતીયેઽત્ર મદે સ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

આ બહુ મુશ્કેલ માર્ગનો મુખ્ય સંકેત છે; જ્યારે શરીર અચળ અને બોલી બંધ થઈ જાય, ત્યારે ત્રીજી નશાની અવસ્થા આવે છે.

મરણાદપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપતરાં દશામ્ । ધર્માધર્મં સુખં દુઃ ખં માનાનર્થં હિતાહિતમ્ ॥ ૧,૧૫૫.

મરણથી પણ ખરાબ, પાપી આત્મા વધુ પાપી અવસ્થામાં પડી જાય છે; તેને ધર્મ-અધર્મ, સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન કે લાભ-હાનિ કશું ખબર પડતું નથી.

ન વેદ શીકમોહાર્તં શોષ (ક) મોહાદિસંયુતઃ । સોન્માદભ્રમમૂર્છાયાં સાપસ્મારઃ પતત્યધઃ ॥ ૧,૧૫૫.

મૂર્છા અને ભ્રમથી પીડાય છે, સુકાઈ જાય છે, અને ભય, ઉન્માદ, ચક્કર, બેહોશી અને અપસ્મારથી નીચે પડી જાય છે.

નાતિ માદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ । વાતાત્પિત્તાત્કફાત્સર્વૈર્ભવેદ્રોગો મદાત્યયઃ ॥ ૧,૧૫૫.

મજબૂત, પેટ ભર્યા અને વધુ ખાવાવાળાને વધારે નશો લાગતો નથી; નશો વાયુ, પિત્ત અને કફ—ત્રણે મળીને થાય છે.

સામાન્યલક્ષણં તેષાં પ્રમોહો હૃદયવ્યથા । વિભેદં પ્રસભં તૃષ્ણા સૌમ્યો ગ્લાનિર્જ્વરોઽરુચિઃ ॥ ૧,૧૫૫.

આના સામાન્ય લક્ષણો છે—મન ભ્રમાવું, હૃદયમાં દુખાવો, માથું ફાટતું લાગે, વધારે તરસ, થાક, તાવ અને ભૂખ ન લાગવી.

પુરોવિબન્ધસ્તિમિરં કાસઃ શ્વાસઃ પ્રજાગરઃ । સ્વેદોઽતિમાત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ચિત્તવિભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

છાતીમાં બાંધો, આંખે અંધારું, ઉધરસ, શ્વાસ ચઢવો, ઊંઘ ન આવવી, વધારે પરસેવો, પેટ ફૂલવું, શરીર ફૂલવું અને મનમાં ગડબડ.

સ્વપ્નેનેવાભિભવતિ ન ચોક્તશ્ચ સ ભાષતેઃ । પિત્તાદ્દાહજ્વરઃ સ્વેદો મોહો નિત્યં ચ વિભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

જ્યારે કોઈને સ્વપ્ન જેવો અચાનક અંધકાર ઘેરી લે છે અને બોલાવ્યા છતાં પણ બોલતો નથી, ત્યારે પિત્તના કારણે શરીરમાં દાહ, તાવ, વધારે પસીનો, ચક્કર અને સતત ગભરાટ થાય છે.

શ્લેષ્મણશ્છર્દિર્હૃલ્લાસો નિદ્રા ચોદરગૌરવમ્ । સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વં જ્ઞાત્વા મદ્યં પિબેત્તુ યઃ ॥ ૧,૧૫૫.

કફથી ઉલટી, ઉબકા, ઊંઘ અને પેટમાં ભારપણ થાય છે; જે કોઈ આ બધા લક્ષણો જાણીને પણ દારૂ પીવે છે—

સહસા રુચિરં ચાન્યતરધ્વંસકશોષિણૌ । ભવેતાં?મારુતાત્કષ્ટાદ્ભવેત્ત સ્ય વિશેષતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

ક્યારેક અચાનક આનંદ થાય છે, તો ક્યારેક બધું બગડી જાય છે અને શરીર સુકાઈ જાય છે; ખાસ કરીને વાયુના કારણે ભારે દુઃખ થાય છે.

ધ્વંસકશ્લેષ્મનિષ્ઠિવાઃ કણ્ઠશોષોઽતિનિદ્રતા । શબ્દાસહત્વં તચ્ચિત્તવિક્ષેપોઽઙ્ગે હિ વાતરુક્ ॥ ૧,૧૫૫.

શરીરમાં બગાડથી કફ ઉગળી આવે છે, ગળું સુકાઈ જાય છે, વધારે ઊંઘ આવે છે, અવાજ સહન ન થાય અને મન ચંચળ થઈ જાય—આ બધું વાયુના દુઃખ છે.

હૃત્કણ્ઠરોગઃ સંમોહઃ શ્વાસતૃષ્ણાવમિજ્વરાઃ । નિવર્તેદ્યસ્તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિપૂર્વકૃત્ ॥ ૧,૧૫૫.

હૃદય અને ગળાના રોગ, ગભરાટ, શ્વાસ ચઢવો, તરસ અને વારંવાર તાવ—જે મનથી દારૂ છોડે છે અને સમજપૂર્વક ચાલે છે, તે આ બધાથી છૂટો જાય છે.

વિકારૈઃ ક્લિશ્યતે જાતુ ન સ શરીરમાનસઃ । રજોમોહહિતાહારપાસ્ય સ્યુસ્ત્રયો ગદાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

એવો માણસ ક્યારેય શરીર કે મનથી બીમાર થતો નથી; પણ જેનું ખોરાક રાગ-મોહથી ભયંકર છે, તેમાં ત્રણ પ્રકારની બીમારીઓ થાય છે.

વસાસૃક્ક્લેદનાવાહિસ્રોતોરોધઃ સુદ્ભવાઃ । મદમૂર્છાપસંન્યાસા યથોત્તરબલોદ્ભવાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

ચરબી, લોહી અને દ્રવ વહેતા માર્ગો બંધ થઈ જાય છે; પછી નશા, બેહોશી અને સંજ્ઞાન ગુમાવવું—આ બધું ક્રમશઃ વધારે તીવ્રતાથી થાય છે.

મદોઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈસ્તુ રક્તમદ્યવિષૈરપિ । શક્ત્યાનન્ત્યાદ્ગતાભાસશ્ચલશ્છલિતવેષ્ટિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

અહીં નશા બધાજ દોષો, લોહી, દારૂ અને ઝેરથી થાય છે; તેની શક્તિ અમાપ છે, એટલે એનું પ્રકટ થવું અસ્થિર અને છલકપટ ભરેલું હોય છે.

રૂક્ષશ્યામારુણતનુર્મદ્યે વાતોદ્ભવે ભવેત્ । પિત્તેન ક્રોધનો રક્તપીતાભઃ કલહપ્રિયઃ ॥ ૧,૧૫૫.

વાયુથી થયેલા નશામાં શરીર સુકાઈ જાય છે, કાળાશ અને લાલાશ આવે છે; પિત્તથી માણસ ગુસ્સે ભરાય છે, લાલપીળો દેખાય છે અને ઝઘડા કરવો ગમે છે.

સ્વપ્નેઽસમ્બદ્ધવાક્યાદિઃ કફાદ્ધ્યાનપરો હિ સઃ । સર્વોત્થસન્નિપાતેન રક્તસ્તમ્ભાઙ્ગદૂષણમ્ ॥ ૧,૧૫૫.

કફથી થયેલા નશામાં માણસ સ્વપ્નમાં અસંગત વાતો બોલે છે અને ધ્યાનમાં લીન રહે છે; જ્યારે બધા દોષો ભેગા થાય ત્યારે લોહી જડ થઈ જાય છે અને અંગો બગડી જાય છે.