ગરુડપુરાણમ્

પિત્તાત્તૃષ્ણા શ્રમો દાહો સ્વેદોઽમ્લકફજઃ ક્રમઃ । છર્દનં હ્યમ્લપિત્તસ્ય ધૂમકલ્પિતકો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૪.

પિત્તથી તરસ, થાક, બળતરા, પસીનો અને પછી ખાટા તથા કફવાળા લક્ષણો આવે છે; ખાટા પિત્તમાં ઉલટી થાય છે અને ધૂંધળા અનુભવ સાથે તાવ આવે છે.

શ્લેષ્મણા હૃદયં સ્તબ્ધં ભારિકં સાશ્મગર્ભવત્ । કાસાસ્થિસાદનિષ્ઠીવનિદ્રાલસ્યારુચિજ્વરાઃ ॥ ૧,૧૫૪.

કફથી હૃદય કઠણ, ભારે અને પથ્થર જેવું લાગે છે; ઉધરસ, હાડકાંમાં નબળાઈ, થૂકવું, ઊંઘ, આળસ, ભૂખ ન લાગવી અને તાવ થાય છે.

હૃદ્રોગે હિ ત્રિભિર્દેષૈઃ કૃમિભિઃ શ્યાવનેત્રતા । તમઃ પ્રવેશો હૃલ્લાસઃ શોથઃ કણ્ડૂઃ કફસ્ત્રુતિઃ ॥ ૧,૧૫૪.

હૃદયરોગમાં જ્યારે ત્રણેય દોષ અને કીડા હોય, ત્યારે આંખો અંધારી પડે છે, અંધકાર લાગે છે, આનંદ, સોજો, ખંજવાળ અને કફ નીકળે છે.

હૃદયં સતતં ચાત્ર ક્રકચેનેવ દીર્યતે । ચિકિત્સદામયં (રં) ઘોરં તચ્છીઘ્રં શીઘ્રમારિણમ્ ॥ ૧,૧૫૪.

અહીં હૃદય સતત આરાના દાંતથી કાપવામાં આવે તેમ દુઃખે છે; આવો ભયાનક રોગ તરત જ, બહુ જલદી ઉપચાર કરવો જોઈએ.

વાતાત્પિત્તાત્કફાત્તૃષ્ણા સન્નિપાતાદ્બલક્ષયઃ । ષષ્ઠી સ્યાદુપસર્ગાચ્ચ વાતપિત્તે ચ કારણમ્ ॥ ૧,૧૫૪.

વાયુ, પિત્ત અને કફથી તરસ થાય છે; ત્રણેયના સંયોજનથી તાકાત ઘટે છે; છઠ્ઠો પ્રકાર ઉપસર્ગથી થાય છે અને વાયુ-પિત્ત તેનું કારણ છે.

સર્વેષુ તત્પ્રકોપો હિ સમ્યગ્ધાતુપ્રશોષણાત્ । સર્વદેહભ્રામોત્કમ્પતાપહૃદ્દાહમોહકૃત્ ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે બધા દોષો વધારે બગડે છે, ત્યારે શરીરના તમામ ધાતુઓ સુકાઈ જાય છે, આખા શરીરમાં ભ્રમ, કંપ, ગરમી, હૃદયમાં બળતરા અને અચેતનતા આવે છે.

જિહ્વામૂલગલક્લોમતાલુતોયવહાઃ શિરાઃ । સંશોષ્ય તૃષ્ણા જાયન્તે તાસાં સામાન્યલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે જીભના મૂળ, ગળું, કણ્ઠ અને તાળુમાં પાણી લાવતી નસો સુકાઈ જાય છે, ત્યારે તરસ લાગે છે; આ બધાનો સામાન્ય લક્ષણ છે.

મુખશોષો જલાતૃપ્તિરન્નદ્વેષઃ સ્વરક્ષયઃ । કણ્ઠોષ્ઠતાલુકાર્કશ્યાજ્જિહ્વાનિષ્ક્રમણે ક્લમઃ ॥ ૧,૧૫૪.

મોઢું સુકાઈ જાય છે, પાણી પીવાથી સંતોષ મળે છે, ખોરાક પ્રત્યે વાંધો આવે છે, અવાજ બેસી જાય છે, ગળું, હોઠ અને તાળુમાં બળતરા થાય છે અને જીભ બહાર કાઢીએ ત્યારે થાક લાગે છે.

પ્રલાપશ્ચિત્તવિભ્રંશો હ્યુદ્ગરાઢ્યસ્તથામયઃ । મારુતાત્ક્ષામતાદૈન્યં શઙ્ખભે (તો) દઃ શિરૌભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૪.

વધારે બોલવું, મનમાં ગડબડ, વારંવાર ડકાર આવતો રોગ; વાયુથી શરીર સુકાઈ જાય છે, મન દુઃખી થાય છે, કાનની આજુબાજુ દુઃખે છે અને માથું ચક્કર ખાય છે.

ગન્ધાજ્ઞાનાસ્યવૈરસ્યશ્રુતિનિદ્રાબલક્ષયાઃ । શીતામ્લફેનવૃદ્ધિશ્ચ પિત્તાન્મૂર્છાસ્યતિક્તતા ॥ ૧,૧૫૪.

ગંધની સમજ જતી રહે છે, મોઢામાં સ્વાદ ન રહે, સાંભળવામાં, ઊંઘમાં અને તાકાતમાં ઘટાડો થાય છે; પિત્તથી ઠંડક, ખાટાશ અને ફેનાળું થૂક વધે છે, બેહોશી અને મોઢામાં કડવાશ આવે છે.

રક્તેક્ષણત્વં સતતં શોષો દાહોઽતિધૂમકઃ । કફો રસાદ્વિકુપિતસ્તોયવાહિષુ મારુતઃ ॥ ૧,૧૫૪.

આંખો સતત લાલ રહે છે, સુકાઈ જાય છે, બળે છે અને વધારે ધૂંધળાશ અનુભવાય છે; રસોથી કફ બગડે છે અને પાણી લાવતી નસોમાં વાયુ વધી જાય છે.

સ્રોતસ્તુ સકફં તેન પઙ્કવચ્છોષ્યતે તતઃ । શૂકૈરિવાચિતઃ કણ્ઠો નિદ્રા મધુરવક્રતા ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે નદીમાં કફ ભરાઈ જાય છે, ત્યારે વાછરાડું કાદવમાં સુકાઈ જાય છે; ગળો પણ ઘાસના છોડથી બંધાઈ જાય છે, અને ઊંઘથી મીઠી વાંકીપણા આવે છે.

આધ્માનં શિરસો જાડ્યં સ્તૈમિત્યચ્છર્દ્યરોચકમ્ । આલસ્યમવિપાકઞ્ચ યઃ સ સ્યાત્સર્વલક્ષણઃ ॥ ૧,૧૫૪.

માથું ફૂલવું, મનમાં જડતા, આળસ, ઉલટી, ભૂખ ન લાગવી, સુસ્તી અને ખોરાક પાચવામાં તકલીફ—જેમાં આ બધાં લક્ષણો હોય, તેને બધા લક્ષણો ધરાવતો કહેવાય છે.

આમોદ્ભવાચ્ચ રક્તસ્ય સંરોધાદ્વાતપિત્તતા । ઉષ્ણાક્રાન્તસ્ય સહસા શીતામ્ભો ભજતસ્તૃષા ॥ ૧,૧૫૪.

શરીરમાં સુગંધ ઊઠવાથી અને લોહી અટકવાથી વાયુ અને પિત્ત વધે છે; ગરમી પછી અચાનક ઠંડું પાણી પીવાથી તરસ લાગે છે.

ઉષ્ણાદૂર્ધ્વં ગતઃ કોષ્ઠં કુર્યાદ્વૈ પિત્તજૈવસા । યા ચ પાનાતિપાનોત્થા તીક્ષ્ણાગ્રે સ્નેહપાકજા ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે ગરમી પેટમાં ઉપર ચડે છે, ત્યારે પિત્ત થાય છે; વધુ પીવું, તીખું અને તેલમાં બનેલું ખાવું પણ એ જ પ્રકારનું પિત્ત પેદા કરે છે.

સ્નિગ્ધકટ્વમ્લલવણભોજનેન કફોદ્ભવા । તૃષ્ણારસક્ષયોક્તેન લક્ષણેન ક્ષયાત્મિકા ॥ ૧,૧૫૪.

તેલિયું, કડવું, ખાટું અને ખારું ખાવાથી જે તરસ થાય છે, તે કફથી થાય છે; અને જે લક્ષણો—રસનો ક્ષય અને તરસ—તે ક્ષયરૂપ છે.

શોષમોહજ્વરાદ્યન્યદીર્ઘરોગોપસર્ગતઃ । યા તૃષ્ણા જાયતે તીવ્રા સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા ॥ ૧,૧૫૪.

શરીર સુકાઈ જવું, ભ્રમ, તાવ અને લાંબા રોગના ઉપદ્રવથી જે તીવ્ર તરસ થાય છે, તે ઉપદ્રવવાળી ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૫ ધન્વન્તરિરુવાચ । વક્ષ્યે મદાત્યયાદેશ્ચ નિદાનં મુનિભાષિતમ્ । તીક્ષ્ણામ્લરૂક્ષસૂક્ષ્મામ્લવ્યવાયાસુકરં લઘુ ॥ ૧,૧૫૫.

શ્રીધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું પાનથી થતી મદિરા વિશે ઋષિઓએ જે કહ્યું છે તે સમજાવું છું—તે તીખું, ખાટું, કરકશ, સૂક્ષ્મ, ફરીથી ખાટું, ઝડપથી અસર કરતું અને હલકું છે.

વિકાશિ વિશદં મદ્યં મેદસોઽસ્માદ્વિપર્યયઃ । તીક્ષ્ણોદયાશ્ચ દિવ્યુક્તાશ્ચિત્તોપપ્લવિનો ગુણાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

મદિરા ફેલાવનારી અને સ્પષ્ટ છે, પણ ચરબીના વિરુદ્ધ છે; તેની તીખાશ દેવો જેવી ગણાય છે અને એના ગુણો મનમાં ઉથલપાથલ કરે છે.

જીવિતાન્તાઃ પ્રજાયન્તે વિષેણોત્કર્ષવર્તિના । તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્મદ્યં માન્દ્યદીનોજસો ગુણાન્ ॥ ૧,૧૫૫.

જ્યારે સૌથી ભયાનક ઝેરથી જીવનો અંત આવે છે, એ જ રીતે તીખા અને આવા ગુણોથી મદિરા શરીરની તાકાત અને ગુણો ઘટાડે છે.

દશભિર્ગુણૈઃ સંક્ષોમ્યં ચેતો નયતિ ચાક્રિયમ્ । આદ્યે મદે દ્વિતીયેઽપિ પ્રમ (મો) દાયતને સ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

દસ ગુણોથી તે મનને સંકોચી અને નિષ્ક્રિય બનાવી દે છે; પ્રથમ અને બીજું નશાનો અવસ્થામાં મન ભ્રમિત થઈ જાય છે.

દુર્વિકલ્પહતો મૂઢઃ સુખમિત્યભિમુચ્યતે । મધ્યમોત્તમયોઃ સન્ધિં પ્રાપ્ય રાજાસનો મદઃ ॥ ૧,૧૫૫.

જ્યારે મન ગૂંચવાઈ જાય છે, ત્યારે મૂર્ખ માણસ સુખને જ સાચું સુખ માને છે; મધ્યમ અને ઊંચી નશાની વચ્ચે નશો રાજાસન પર બેસી જાય છે.

નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેત્તતઃ । ઇયં ભૂમિરવાચ્યાનાં દૌઃ શીલસ્યેદમાસ્પદમ્ ॥ ૧,૧૫૫.

જેમ બેળાગ પ્રાણી કાબૂમાં ન રહે, તેમ એ પછી કશું કરતો નથી; પૃથ્વી દુશ્ચરિત્ર અને અશ્લીલ વર્તનવાળાઓનું આશ્રય બની જાય છે.

એકોઽયં બહુમાર્ગાયાઃ દુર્ગર્(મ) તેર્દર્શકઃ પરમ્ । નિશ્ચેષ્ટઃ સન્નવાક્શેતે તૃતીયેઽત્ર મદે સ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫૫.

આ બહુ મુશ્કેલ માર્ગનો મુખ્ય સંકેત છે; જ્યારે શરીર અચળ અને બોલી બંધ થઈ જાય, ત્યારે ત્રીજી નશાની અવસ્થા આવે છે.

મરણાદપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપતરાં દશામ્ । ધર્માધર્મં સુખં દુઃ ખં માનાનર્થં હિતાહિતમ્ ॥ ૧,૧૫૫.

મરણથી પણ ખરાબ, પાપી આત્મા વધુ પાપી અવસ્થામાં પડી જાય છે; તેને ધર્મ-અધર્મ, સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન કે લાભ-હાનિ કશું ખબર પડતું નથી.

ન વેદ શીકમોહાર્તં શોષ (ક) મોહાદિસંયુતઃ । સોન્માદભ્રમમૂર્છાયાં સાપસ્મારઃ પતત્યધઃ ॥ ૧,૧૫૫.

મૂર્છા અને ભ્રમથી પીડાય છે, સુકાઈ જાય છે, અને ભય, ઉન્માદ, ચક્કર, બેહોશી અને અપસ્મારથી નીચે પડી જાય છે.

નાતિ માદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ । વાતાત્પિત્તાત્કફાત્સર્વૈર્ભવેદ્રોગો મદાત્યયઃ ॥ ૧,૧૫૫.

મજબૂત, પેટ ભર્યા અને વધુ ખાવાવાળાને વધારે નશો લાગતો નથી; નશો વાયુ, પિત્ત અને કફ—ત્રણે મળીને થાય છે.

સામાન્યલક્ષણં તેષાં પ્રમોહો હૃદયવ્યથા । વિભેદં પ્રસભં તૃષ્ણા સૌમ્યો ગ્લાનિર્જ્વરોઽરુચિઃ ॥ ૧,૧૫૫.

આના સામાન્ય લક્ષણો છે—મન ભ્રમાવું, હૃદયમાં દુખાવો, માથું ફાટતું લાગે, વધારે તરસ, થાક, તાવ અને ભૂખ ન લાગવી.

પુરોવિબન્ધસ્તિમિરં કાસઃ શ્વાસઃ પ્રજાગરઃ । સ્વેદોઽતિમાત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ચિત્તવિભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૫.

છાતીમાં બાંધો, આંખે અંધારું, ઉધરસ, શ્વાસ ચઢવો, ઊંઘ ન આવવી, વધારે પરસેવો, પેટ ફૂલવું, શરીર ફૂલવું અને મનમાં ગડબડ.