ગરુડપુરાણમ્

ઉદાનોઽધિકૃતાન્દોષાન્સર્વં સન્ધ્યર્હમસ્યતિ । આશુ ક્લેશોઽસ્ય લાવણ્યપ્રસેકારુચયઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૫૩.

જ્યારે ઉપર જતો વાયુ બધા દોષોથી બગડે છે, ત્યારે તે પાચન માટે યોગ્ય બધું બહાર કાઢી નાખે છે; પછી તરત જ તકલીફ, તેજ ઓછું થવું, વધારે લાર અને ભૂખ ન લાગવી થાય છે.

નાભિપૃષ્ઠં રુજત્યાશુ પાર્શ્વે ચાહારમુત્ક્ષિપેત્ । તતો વિચ્છ્રિન્નલ્પાલ્પકષાયં ફેનિલં વમેત્ ॥ ૧,૧૫૩.

તે ઝડપથી નાભી અને પીઠમાં દુખાવો કરે છે અને ખોરાક બાજુએ ફેંકી દે છે; પછી થોડું થોડું કરીને, કસળું અને ફીણવાળું પદાર્થ ઉલટીમાં આવે છે.

શબ્દોદ્ગરયુતઃ કૃચ્છ્રમનુકૃચ્છ્રેણ વેગવત્ । કાસાસ્યશોષકં વાતાત્સ્વરપીડાસમન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૫૩.

જોરદાર ડકાર સાથે, તે મુશ્કેલ અને જોરથી થાય છે; વાયુથી ખાંસી, મોઢું સુકાઈ જવું અને અવાજમાં તકલીફ થાય છે.

પિત્તાત્ક્ષારોદકનિભં ધૂમ્રં હરિતપીતકમ્ । સાસૃગમ્લં કટુતિક્તં તૃણ્મૂર્છાદાહપાકવત્ ॥ ૧,૧૫૩.

પિત્તથી પેદા થયેલું તે પાણી મીઠું અને સમુદ્ર જેવા સ્વાદનું, ધૂંધળું, લીળું-પીળું, લોહી સાથે મિશ્રિત, ખાટું, તીખું, કડવું, ઘાસ જેવી વાસ ધરાવતું હોય છે, અને તે શરીરમાં બળતરા અને સળગાવા જેવો દુઃખાવા લાવે છે.

કફાત્સ્નિગ્ધં ઘનં પીતં શ્લેષ્મતસ્તુ સમાક્ષિકમ્ । મધુરં લવણં ભૂરિ પ્રસક્તં લોમહર્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૩.

કફથી પેદા થયેલું તે પદાર્થ ચીકણું, ઘણું, પીળું અને શ્લેષ્મા જેવી મધ જેવું લાગે છે; તેનો સ્વાદ મીઠો અને થોડો ખારો હોય છે, વધુ પ્રમાણમાં અને વધારે પડતું હોય છે, અને શરીરમાં વાળ ઊભા થાય એવી લાગણી લાવે છે.

મખશ્વયથુમાધુર્યતન્દ્રાહૃલ્લાસકાસવાન્ । સર્વૈર્લિઙ્ગૈઃ સમાપન્નસ્ત્યાજ્યો ભવતિ સર્વથા ॥ ૧,૧૫૩.

જ્યારે સાથે સાથે શરીરમાં સોજો, મીઠાશ, ઊંઘ, ઉલટી, આનંદ અને ઉધરસ જેવા બધા લક્ષણો જોવા મળે, ત્યારે એ અવશ્યજ ત્યાજ્ય ગણાય છે.

સર્વં યસ્ય ચ વિદ્વિષ્ટં દર્શનશ્રવણાદિભિઃ । વાતાદિનૈવ સંક્રુદ્ધકૃમિદુષ્ટાન્નજે ગદે । શૂલવેપતુહૃલ્લાસો વિશેષાત્કૃમિજે ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૩.

જે વ્યક્તિનું બધું જ દેખાવ, અવાજ વગેરેથી અસહ્ય લાગે, તે વાયુ વગેરે દોષ કે કીડા વડે બગડેલા ખોરાકથી થાય છે; તેમાં ખાસ કરીને દુઃખાવો, કંપ, આનંદ અને ખાસ કીડા વડે વધુ અસર જોવા મળે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૪ ધન્વન્તરિરુવાચ । હૃદ્રોગાદિનિદાનં તે વક્ષ્યેઽહં સુશ્રુતાધુના । કૃમિહૃદ્રોગલિઙ્ગૈશ્ચ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ તુ હૃદ્ગતાઃ ॥ ૧,૧૫૪.

શ્રીધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે, હે વિદ્વાન, હું તને હૃદયરોગ અને સંબંધિત બીમારીઓના કારણો સમજાવીશ, જેમાં કીડા વડે થતી પણ સામેલ છે; હૃદયમાં રહેલી પાંચ પ્રકારની ઓળખ તેમના લક્ષણોથી થાય છે.

વાતેન શૂન્યાતાત્યર્થં ભુજ્યતે રોરુદીતિ ચ । ભિદ્યતે શુષ્યતે સ્તબ્ધં હૃદયં શૂન્યતા ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૪.

વાયુના પ્રભાવથી શરીરમાં ખૂબ ખાલીપો અનુભવાય છે, માણસ ખાય છે અને રડે છે; હૃદય તૂટી ગયું હોય તેમ, સુકાઈ જાય છે, કઠણ લાગે છે, ખાલીપો અને ચક્કર આવે છે.

અકસ્માદ્દીનતા શોકો ભયં શબ્દેઽસૈષ્ણુતા । વેપથુર્વેપનાન્મોહઃ શ્વાસરોધોઽલ્પનિદ્રતા ॥ ૧,૧૫૪.

અચાનક મન દુઃખી થાય, શોક, ડર, અવાજ સહન ન થાય, શરીરમાં કંપ, થરથરાટ, ભ્રમ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને ઊંઘ ઓછી થાય છે.

પિત્તાત્તૃષ્ણા શ્રમો દાહો સ્વેદોઽમ્લકફજઃ ક્રમઃ । છર્દનં હ્યમ્લપિત્તસ્ય ધૂમકલ્પિતકો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૪.

પિત્તથી તરસ, થાક, બળતરા, પસીનો અને પછી ખાટા તથા કફવાળા લક્ષણો આવે છે; ખાટા પિત્તમાં ઉલટી થાય છે અને ધૂંધળા અનુભવ સાથે તાવ આવે છે.

શ્લેષ્મણા હૃદયં સ્તબ્ધં ભારિકં સાશ્મગર્ભવત્ । કાસાસ્થિસાદનિષ્ઠીવનિદ્રાલસ્યારુચિજ્વરાઃ ॥ ૧,૧૫૪.

કફથી હૃદય કઠણ, ભારે અને પથ્થર જેવું લાગે છે; ઉધરસ, હાડકાંમાં નબળાઈ, થૂકવું, ઊંઘ, આળસ, ભૂખ ન લાગવી અને તાવ થાય છે.

હૃદ્રોગે હિ ત્રિભિર્દેષૈઃ કૃમિભિઃ શ્યાવનેત્રતા । તમઃ પ્રવેશો હૃલ્લાસઃ શોથઃ કણ્ડૂઃ કફસ્ત્રુતિઃ ॥ ૧,૧૫૪.

હૃદયરોગમાં જ્યારે ત્રણેય દોષ અને કીડા હોય, ત્યારે આંખો અંધારી પડે છે, અંધકાર લાગે છે, આનંદ, સોજો, ખંજવાળ અને કફ નીકળે છે.

હૃદયં સતતં ચાત્ર ક્રકચેનેવ દીર્યતે । ચિકિત્સદામયં (રં) ઘોરં તચ્છીઘ્રં શીઘ્રમારિણમ્ ॥ ૧,૧૫૪.

અહીં હૃદય સતત આરાના દાંતથી કાપવામાં આવે તેમ દુઃખે છે; આવો ભયાનક રોગ તરત જ, બહુ જલદી ઉપચાર કરવો જોઈએ.

વાતાત્પિત્તાત્કફાત્તૃષ્ણા સન્નિપાતાદ્બલક્ષયઃ । ષષ્ઠી સ્યાદુપસર્ગાચ્ચ વાતપિત્તે ચ કારણમ્ ॥ ૧,૧૫૪.

વાયુ, પિત્ત અને કફથી તરસ થાય છે; ત્રણેયના સંયોજનથી તાકાત ઘટે છે; છઠ્ઠો પ્રકાર ઉપસર્ગથી થાય છે અને વાયુ-પિત્ત તેનું કારણ છે.

સર્વેષુ તત્પ્રકોપો હિ સમ્યગ્ધાતુપ્રશોષણાત્ । સર્વદેહભ્રામોત્કમ્પતાપહૃદ્દાહમોહકૃત્ ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે બધા દોષો વધારે બગડે છે, ત્યારે શરીરના તમામ ધાતુઓ સુકાઈ જાય છે, આખા શરીરમાં ભ્રમ, કંપ, ગરમી, હૃદયમાં બળતરા અને અચેતનતા આવે છે.

જિહ્વામૂલગલક્લોમતાલુતોયવહાઃ શિરાઃ । સંશોષ્ય તૃષ્ણા જાયન્તે તાસાં સામાન્યલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે જીભના મૂળ, ગળું, કણ્ઠ અને તાળુમાં પાણી લાવતી નસો સુકાઈ જાય છે, ત્યારે તરસ લાગે છે; આ બધાનો સામાન્ય લક્ષણ છે.

મુખશોષો જલાતૃપ્તિરન્નદ્વેષઃ સ્વરક્ષયઃ । કણ્ઠોષ્ઠતાલુકાર્કશ્યાજ્જિહ્વાનિષ્ક્રમણે ક્લમઃ ॥ ૧,૧૫૪.

મોઢું સુકાઈ જાય છે, પાણી પીવાથી સંતોષ મળે છે, ખોરાક પ્રત્યે વાંધો આવે છે, અવાજ બેસી જાય છે, ગળું, હોઠ અને તાળુમાં બળતરા થાય છે અને જીભ બહાર કાઢીએ ત્યારે થાક લાગે છે.

પ્રલાપશ્ચિત્તવિભ્રંશો હ્યુદ્ગરાઢ્યસ્તથામયઃ । મારુતાત્ક્ષામતાદૈન્યં શઙ્ખભે (તો) દઃ શિરૌભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૪.

વધારે બોલવું, મનમાં ગડબડ, વારંવાર ડકાર આવતો રોગ; વાયુથી શરીર સુકાઈ જાય છે, મન દુઃખી થાય છે, કાનની આજુબાજુ દુઃખે છે અને માથું ચક્કર ખાય છે.

ગન્ધાજ્ઞાનાસ્યવૈરસ્યશ્રુતિનિદ્રાબલક્ષયાઃ । શીતામ્લફેનવૃદ્ધિશ્ચ પિત્તાન્મૂર્છાસ્યતિક્તતા ॥ ૧,૧૫૪.

ગંધની સમજ જતી રહે છે, મોઢામાં સ્વાદ ન રહે, સાંભળવામાં, ઊંઘમાં અને તાકાતમાં ઘટાડો થાય છે; પિત્તથી ઠંડક, ખાટાશ અને ફેનાળું થૂક વધે છે, બેહોશી અને મોઢામાં કડવાશ આવે છે.

રક્તેક્ષણત્વં સતતં શોષો દાહોઽતિધૂમકઃ । કફો રસાદ્વિકુપિતસ્તોયવાહિષુ મારુતઃ ॥ ૧,૧૫૪.

આંખો સતત લાલ રહે છે, સુકાઈ જાય છે, બળે છે અને વધારે ધૂંધળાશ અનુભવાય છે; રસોથી કફ બગડે છે અને પાણી લાવતી નસોમાં વાયુ વધી જાય છે.

સ્રોતસ્તુ સકફં તેન પઙ્કવચ્છોષ્યતે તતઃ । શૂકૈરિવાચિતઃ કણ્ઠો નિદ્રા મધુરવક્રતા ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે નદીમાં કફ ભરાઈ જાય છે, ત્યારે વાછરાડું કાદવમાં સુકાઈ જાય છે; ગળો પણ ઘાસના છોડથી બંધાઈ જાય છે, અને ઊંઘથી મીઠી વાંકીપણા આવે છે.

આધ્માનં શિરસો જાડ્યં સ્તૈમિત્યચ્છર્દ્યરોચકમ્ । આલસ્યમવિપાકઞ્ચ યઃ સ સ્યાત્સર્વલક્ષણઃ ॥ ૧,૧૫૪.

માથું ફૂલવું, મનમાં જડતા, આળસ, ઉલટી, ભૂખ ન લાગવી, સુસ્તી અને ખોરાક પાચવામાં તકલીફ—જેમાં આ બધાં લક્ષણો હોય, તેને બધા લક્ષણો ધરાવતો કહેવાય છે.

આમોદ્ભવાચ્ચ રક્તસ્ય સંરોધાદ્વાતપિત્તતા । ઉષ્ણાક્રાન્તસ્ય સહસા શીતામ્ભો ભજતસ્તૃષા ॥ ૧,૧૫૪.

શરીરમાં સુગંધ ઊઠવાથી અને લોહી અટકવાથી વાયુ અને પિત્ત વધે છે; ગરમી પછી અચાનક ઠંડું પાણી પીવાથી તરસ લાગે છે.

ઉષ્ણાદૂર્ધ્વં ગતઃ કોષ્ઠં કુર્યાદ્વૈ પિત્તજૈવસા । યા ચ પાનાતિપાનોત્થા તીક્ષ્ણાગ્રે સ્નેહપાકજા ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે ગરમી પેટમાં ઉપર ચડે છે, ત્યારે પિત્ત થાય છે; વધુ પીવું, તીખું અને તેલમાં બનેલું ખાવું પણ એ જ પ્રકારનું પિત્ત પેદા કરે છે.

સ્નિગ્ધકટ્વમ્લલવણભોજનેન કફોદ્ભવા । તૃષ્ણારસક્ષયોક્તેન લક્ષણેન ક્ષયાત્મિકા ॥ ૧,૧૫૪.

તેલિયું, કડવું, ખાટું અને ખારું ખાવાથી જે તરસ થાય છે, તે કફથી થાય છે; અને જે લક્ષણો—રસનો ક્ષય અને તરસ—તે ક્ષયરૂપ છે.

શોષમોહજ્વરાદ્યન્યદીર્ઘરોગોપસર્ગતઃ । યા તૃષ્ણા જાયતે તીવ્રા સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા ॥ ૧,૧૫૪.

શરીર સુકાઈ જવું, ભ્રમ, તાવ અને લાંબા રોગના ઉપદ્રવથી જે તીવ્ર તરસ થાય છે, તે ઉપદ્રવવાળી ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૫ ધન્વન્તરિરુવાચ । વક્ષ્યે મદાત્યયાદેશ્ચ નિદાનં મુનિભાષિતમ્ । તીક્ષ્ણામ્લરૂક્ષસૂક્ષ્મામ્લવ્યવાયાસુકરં લઘુ ॥ ૧,૧૫૫.

શ્રીધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું પાનથી થતી મદિરા વિશે ઋષિઓએ જે કહ્યું છે તે સમજાવું છું—તે તીખું, ખાટું, કરકશ, સૂક્ષ્મ, ફરીથી ખાટું, ઝડપથી અસર કરતું અને હલકું છે.

વિકાશિ વિશદં મદ્યં મેદસોઽસ્માદ્વિપર્યયઃ । તીક્ષ્ણોદયાશ્ચ દિવ્યુક્તાશ્ચિત્તોપપ્લવિનો ગુણાઃ ॥ ૧,૧૫૫.

મદિરા ફેલાવનારી અને સ્પષ્ટ છે, પણ ચરબીના વિરુદ્ધ છે; તેની તીખાશ દેવો જેવી ગણાય છે અને એના ગુણો મનમાં ઉથલપાથલ કરે છે.