ગરુડપુરાણમ્

રસો હ્યસ્ય ન રક્તાય માંસાય કુરુતે તુ તત્ । ઉપષ્ટબ્ધઃ સમન્તાચ્ચ કેવલં વર્તતે ક્ષયી ॥ ૧,૧૫૨.

આવા માણસમાં રસ લોહી કે માંસમાં ફેરવાતો નથી; ચારે બાજુથી અટકાવ હોવાથી તે માત્ર ક્ષયરૂપે જ રહે છે.

લિઙ્ગેષ્વલ્પેષ્વતિક્ષીણં વ્યાધૌ ષટ્કરણક્ષયમ્ । વર્જયેત્સાધયેદેવ સર્વેષ્વપિ તતોઽન્યથા ॥ ૧,૧૫૨.

જ્યારે લક્ષણો ઓછાં હોય અને રોગ વધુ ન વધ્યો હોય, અને છ ઇન્દ્રિયો નબળી ન પડી હોય, ત્યારે સારવાર ટાળવી જોઈએ; નહિંતર, બાકી બધા સમયે સારવાર કરવી જોઈએ.

દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષયાત્સર્વસ્ય મેદસઃ । સ્વરભેદો ભવેત્તસ્ય ક્ષામો રૂક્ષશ્ચલઃ સ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૨.

જ્યારે બધા દોષો બગડે છે અને શરીરનું ચરબી ઘટી જાય છે, ત્યારે અવાજ બેસી જાય છે; અવાજ પાતળો, સુકાઈ જાય છે અને અસ્થિર બને છે.

શુકવર્ણાભકણ્ઠત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશમોઽનિલાત્ । પિત્તાત્તાલુગલે દાહઃ શોષો ભવતિ સન્તતમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

ગળો સફેદ દેખાય છે અને વાયુથી તેલવાં અને ગરમ વસ્તુઓથી આરામ મળે છે; પિત્તથી તળુ અને ગળામાં સતત દહન અને સુકાઈ રહે છે.

લિમ્પન્નિવ કફૈઃ કણ્ઠં મુખં ઘુરઘુરાયતે । સ્વયં વિરુદ્ધૈઃ સર્વૈસ્તુ સર્વાલિઙ્ગૈઃ ક્ષયો ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૨.

કફના કારણે ગળો ચિપચિપો લાગે છે અને મોઢામાં ગૂંજી ગૂંજી અવાજ થાય છે; જ્યારે બધા લક્ષણો સાથે આવે, ત્યારે ક્ષય થાય છે.

ધૂમાયતીવ ચાત્યર્થમુદેતિ શ્લેષ્મલક્ષણમ્ । કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ ક્ષયાશ્ચાત્ર સર્વૈરલ્પઞ્ચ વર્જયેત્ ॥ ૧,૧૫૨.

તે ધૂમ્રાવતુ દેખાય છે અને વધારે કફના લક્ષણો દેખાય છે; જ્યારે બધા લક્ષણો સાથે હોય અને રોગ કઠિન હોય, ત્યારે તેનું ટાળવું જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્

શ્રીગરુડ મહાપુરાણ પૂર્ણ થયું.

ધન્વન્તરિરુદાચ । અરોચકનિદાન્તે વક્ષ્યેઽહં સુશ્રુતાધુના । અરોચકો ભવેદ્દોષૈર્જિહ્વાહૃદયસંશ્રયૈઃ ॥ ૧,૧૫૩.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું સુશ્રુતના જણાવ્યા પ્રમાણે ભૂખ ન લાગવાની વાત સમજાવું છું; દોષો જ્યારે જીભ અને હૃદયમાં વસે છે, ત્યારે ભૂખ ન લાગવી થાય છે.

સન્નિપાતેન મનસઃ સન્તાપેન ચ પઞ્ચમઃ । કષાયતિક્તમધુરં વાતાદિષુ મુખં ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૫૩.

બધા દોષો ભેગા થાય અને મન દુ:ખી થાય ત્યારે પાંચમો પ્રકાર થાય છે; વાયુ વગેરે દોષોમાં મોઢામાં ક્રમે કસળું, કડવું અને મીઠું સ્વાદ આવે છે.

સર્વં વીતરસં શોકક્રોધાદિષુ યથા મનઃ । છર્દિદોષૈઃ પૃથક્સર્વૈર્દુષ્ટૈરન્યૈશ્ચ પઞ્ચમઃ ॥ ૧,૧૫૩.

જેમ દુ:ખ, ગુસ્સો વગેરેમાં મનમાં કોઈ સ્વાદ રહેતો નથી, તેમ ઉલટીના વિવિધ દોષો અને બીજાં બગડેલા કારણોથી પણ પાંચમો પ્રકાર થાય છે.

ઉદાનોઽધિકૃતાન્દોષાન્સર્વં સન્ધ્યર્હમસ્યતિ । આશુ ક્લેશોઽસ્ય લાવણ્યપ્રસેકારુચયઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૫૩.

જ્યારે ઉપર જતો વાયુ બધા દોષોથી બગડે છે, ત્યારે તે પાચન માટે યોગ્ય બધું બહાર કાઢી નાખે છે; પછી તરત જ તકલીફ, તેજ ઓછું થવું, વધારે લાર અને ભૂખ ન લાગવી થાય છે.

નાભિપૃષ્ઠં રુજત્યાશુ પાર્શ્વે ચાહારમુત્ક્ષિપેત્ । તતો વિચ્છ્રિન્નલ્પાલ્પકષાયં ફેનિલં વમેત્ ॥ ૧,૧૫૩.

તે ઝડપથી નાભી અને પીઠમાં દુખાવો કરે છે અને ખોરાક બાજુએ ફેંકી દે છે; પછી થોડું થોડું કરીને, કસળું અને ફીણવાળું પદાર્થ ઉલટીમાં આવે છે.

શબ્દોદ્ગરયુતઃ કૃચ્છ્રમનુકૃચ્છ્રેણ વેગવત્ । કાસાસ્યશોષકં વાતાત્સ્વરપીડાસમન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૫૩.

જોરદાર ડકાર સાથે, તે મુશ્કેલ અને જોરથી થાય છે; વાયુથી ખાંસી, મોઢું સુકાઈ જવું અને અવાજમાં તકલીફ થાય છે.

પિત્તાત્ક્ષારોદકનિભં ધૂમ્રં હરિતપીતકમ્ । સાસૃગમ્લં કટુતિક્તં તૃણ્મૂર્છાદાહપાકવત્ ॥ ૧,૧૫૩.

પિત્તથી પેદા થયેલું તે પાણી મીઠું અને સમુદ્ર જેવા સ્વાદનું, ધૂંધળું, લીળું-પીળું, લોહી સાથે મિશ્રિત, ખાટું, તીખું, કડવું, ઘાસ જેવી વાસ ધરાવતું હોય છે, અને તે શરીરમાં બળતરા અને સળગાવા જેવો દુઃખાવા લાવે છે.

કફાત્સ્નિગ્ધં ઘનં પીતં શ્લેષ્મતસ્તુ સમાક્ષિકમ્ । મધુરં લવણં ભૂરિ પ્રસક્તં લોમહર્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૩.

કફથી પેદા થયેલું તે પદાર્થ ચીકણું, ઘણું, પીળું અને શ્લેષ્મા જેવી મધ જેવું લાગે છે; તેનો સ્વાદ મીઠો અને થોડો ખારો હોય છે, વધુ પ્રમાણમાં અને વધારે પડતું હોય છે, અને શરીરમાં વાળ ઊભા થાય એવી લાગણી લાવે છે.

મખશ્વયથુમાધુર્યતન્દ્રાહૃલ્લાસકાસવાન્ । સર્વૈર્લિઙ્ગૈઃ સમાપન્નસ્ત્યાજ્યો ભવતિ સર્વથા ॥ ૧,૧૫૩.

જ્યારે સાથે સાથે શરીરમાં સોજો, મીઠાશ, ઊંઘ, ઉલટી, આનંદ અને ઉધરસ જેવા બધા લક્ષણો જોવા મળે, ત્યારે એ અવશ્યજ ત્યાજ્ય ગણાય છે.

સર્વં યસ્ય ચ વિદ્વિષ્ટં દર્શનશ્રવણાદિભિઃ । વાતાદિનૈવ સંક્રુદ્ધકૃમિદુષ્ટાન્નજે ગદે । શૂલવેપતુહૃલ્લાસો વિશેષાત્કૃમિજે ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૩.

જે વ્યક્તિનું બધું જ દેખાવ, અવાજ વગેરેથી અસહ્ય લાગે, તે વાયુ વગેરે દોષ કે કીડા વડે બગડેલા ખોરાકથી થાય છે; તેમાં ખાસ કરીને દુઃખાવો, કંપ, આનંદ અને ખાસ કીડા વડે વધુ અસર જોવા મળે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૪ ધન્વન્તરિરુવાચ । હૃદ્રોગાદિનિદાનં તે વક્ષ્યેઽહં સુશ્રુતાધુના । કૃમિહૃદ્રોગલિઙ્ગૈશ્ચ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ તુ હૃદ્ગતાઃ ॥ ૧,૧૫૪.

શ્રીધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે, હે વિદ્વાન, હું તને હૃદયરોગ અને સંબંધિત બીમારીઓના કારણો સમજાવીશ, જેમાં કીડા વડે થતી પણ સામેલ છે; હૃદયમાં રહેલી પાંચ પ્રકારની ઓળખ તેમના લક્ષણોથી થાય છે.

વાતેન શૂન્યાતાત્યર્થં ભુજ્યતે રોરુદીતિ ચ । ભિદ્યતે શુષ્યતે સ્તબ્ધં હૃદયં શૂન્યતા ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૪.

વાયુના પ્રભાવથી શરીરમાં ખૂબ ખાલીપો અનુભવાય છે, માણસ ખાય છે અને રડે છે; હૃદય તૂટી ગયું હોય તેમ, સુકાઈ જાય છે, કઠણ લાગે છે, ખાલીપો અને ચક્કર આવે છે.

અકસ્માદ્દીનતા શોકો ભયં શબ્દેઽસૈષ્ણુતા । વેપથુર્વેપનાન્મોહઃ શ્વાસરોધોઽલ્પનિદ્રતા ॥ ૧,૧૫૪.

અચાનક મન દુઃખી થાય, શોક, ડર, અવાજ સહન ન થાય, શરીરમાં કંપ, થરથરાટ, ભ્રમ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને ઊંઘ ઓછી થાય છે.

પિત્તાત્તૃષ્ણા શ્રમો દાહો સ્વેદોઽમ્લકફજઃ ક્રમઃ । છર્દનં હ્યમ્લપિત્તસ્ય ધૂમકલ્પિતકો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૪.

પિત્તથી તરસ, થાક, બળતરા, પસીનો અને પછી ખાટા તથા કફવાળા લક્ષણો આવે છે; ખાટા પિત્તમાં ઉલટી થાય છે અને ધૂંધળા અનુભવ સાથે તાવ આવે છે.

શ્લેષ્મણા હૃદયં સ્તબ્ધં ભારિકં સાશ્મગર્ભવત્ । કાસાસ્થિસાદનિષ્ઠીવનિદ્રાલસ્યારુચિજ્વરાઃ ॥ ૧,૧૫૪.

કફથી હૃદય કઠણ, ભારે અને પથ્થર જેવું લાગે છે; ઉધરસ, હાડકાંમાં નબળાઈ, થૂકવું, ઊંઘ, આળસ, ભૂખ ન લાગવી અને તાવ થાય છે.

હૃદ્રોગે હિ ત્રિભિર્દેષૈઃ કૃમિભિઃ શ્યાવનેત્રતા । તમઃ પ્રવેશો હૃલ્લાસઃ શોથઃ કણ્ડૂઃ કફસ્ત્રુતિઃ ॥ ૧,૧૫૪.

હૃદયરોગમાં જ્યારે ત્રણેય દોષ અને કીડા હોય, ત્યારે આંખો અંધારી પડે છે, અંધકાર લાગે છે, આનંદ, સોજો, ખંજવાળ અને કફ નીકળે છે.

હૃદયં સતતં ચાત્ર ક્રકચેનેવ દીર્યતે । ચિકિત્સદામયં (રં) ઘોરં તચ્છીઘ્રં શીઘ્રમારિણમ્ ॥ ૧,૧૫૪.

અહીં હૃદય સતત આરાના દાંતથી કાપવામાં આવે તેમ દુઃખે છે; આવો ભયાનક રોગ તરત જ, બહુ જલદી ઉપચાર કરવો જોઈએ.

વાતાત્પિત્તાત્કફાત્તૃષ્ણા સન્નિપાતાદ્બલક્ષયઃ । ષષ્ઠી સ્યાદુપસર્ગાચ્ચ વાતપિત્તે ચ કારણમ્ ॥ ૧,૧૫૪.

વાયુ, પિત્ત અને કફથી તરસ થાય છે; ત્રણેયના સંયોજનથી તાકાત ઘટે છે; છઠ્ઠો પ્રકાર ઉપસર્ગથી થાય છે અને વાયુ-પિત્ત તેનું કારણ છે.

સર્વેષુ તત્પ્રકોપો હિ સમ્યગ્ધાતુપ્રશોષણાત્ । સર્વદેહભ્રામોત્કમ્પતાપહૃદ્દાહમોહકૃત્ ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે બધા દોષો વધારે બગડે છે, ત્યારે શરીરના તમામ ધાતુઓ સુકાઈ જાય છે, આખા શરીરમાં ભ્રમ, કંપ, ગરમી, હૃદયમાં બળતરા અને અચેતનતા આવે છે.

જિહ્વામૂલગલક્લોમતાલુતોયવહાઃ શિરાઃ । સંશોષ્ય તૃષ્ણા જાયન્તે તાસાં સામાન્યલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૪.

જ્યારે જીભના મૂળ, ગળું, કણ્ઠ અને તાળુમાં પાણી લાવતી નસો સુકાઈ જાય છે, ત્યારે તરસ લાગે છે; આ બધાનો સામાન્ય લક્ષણ છે.

મુખશોષો જલાતૃપ્તિરન્નદ્વેષઃ સ્વરક્ષયઃ । કણ્ઠોષ્ઠતાલુકાર્કશ્યાજ્જિહ્વાનિષ્ક્રમણે ક્લમઃ ॥ ૧,૧૫૪.

મોઢું સુકાઈ જાય છે, પાણી પીવાથી સંતોષ મળે છે, ખોરાક પ્રત્યે વાંધો આવે છે, અવાજ બેસી જાય છે, ગળું, હોઠ અને તાળુમાં બળતરા થાય છે અને જીભ બહાર કાઢીએ ત્યારે થાક લાગે છે.

પ્રલાપશ્ચિત્તવિભ્રંશો હ્યુદ્ગરાઢ્યસ્તથામયઃ । મારુતાત્ક્ષામતાદૈન્યં શઙ્ખભે (તો) દઃ શિરૌભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૪.

વધારે બોલવું, મનમાં ગડબડ, વારંવાર ડકાર આવતો રોગ; વાયુથી શરીર સુકાઈ જાય છે, મન દુઃખી થાય છે, કાનની આજુબાજુ દુઃખે છે અને માથું ચક્કર ખાય છે.