ગરુડપુરાણમ્

પતનં કૃકલાસાહિકપિશ્વાપદપક્ષિભિઃ । કેશાસ્થિતુષભસ્માદિતરૌ સમધિરોહણમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

સપનામાં પડવું, કોયટ, સાપ, ભૂત, જંગલી પ્રાણી અને પક્ષીઓ દેખાય છે; વાળ, હાડકાં, છોડ અને રાખના ઢગ પર ચઢવું પણ દેખાય છે.

શૂન્યાનાં ગ્રામદેશાનાં દર્શનં શુષ્યતોઽમ્ભસઃ । જ્યોતિર્દિવિ દવાગ્નીનાં જ્વલતાં ચ મહીરુહામ્ ॥ ૧,૧૫૨.

ખાલી ગામો અને પ્રદેશો, સુકાઈ ગયેલું પાણી, આકાશમાં પ્રકાશ, જંગલમાં આગ અને સળગતા વૃક્ષો દેખાય છે.

પીનસશ્વાસકાસં ચ સ્વરમૂર્ધરુજોઽરુચિઃ । ઊર્ધ્વનિઃ શ્વાસસંશોષાવધશ્છર્દિશ્ચ કોષ્ઠગે ॥ ૧,૧૫૨.

નાક બંધ, શ્વાસ ચઢવો, ઉધરસ, અવાજમાં ફેરફાર, માથાનો દુખાવો, ભૂખ ન લાગવી, ઉપર શ્વાસ સુકાઈ જવો અને પેટમાંથી ઉલટી થવી—આ લક્ષણો થાય છે.

સ્થિતે પાર્શ્વે ચ રુગ્બોધે સન્ધિસ્થે ભવતિ જ્વરઃ । રૂપાણ્યૈકાદશૈતાનિ જાયન્તે રાજયક્ષ્મણઃ ॥ ૧,૧૫૨.

પાર્શ્વમાં દુખાવો થાય ત્યારે સાંધામાં તાવ આવે છે; રાજયક્ષ્માના આ અગિયાર લક્ષણો દેખાય છે.

તેષામુપદ્રવાન્વિદ્યાત્કણ્ઠધ્વંસકરી રુજાઃ । જૃમ્ભાઙ્ગમર્દનિષ્ઠીવવહ્નિમાન્દ્યાસ્યપૂતિતા ॥ ૧,૧૫૨.

આ લક્ષણોની સાથે ગળામાં દુખાવો, જમ્હાઈ, શરીરમાં દુખાવો, થૂકવું, અગ્નિની કમજોરી અને મોઢામાં દુર્ગંધ જેવા ઉપદ્રવ થાય છે.

તત્ર વાતાચ્છિરઃ પાર્શ્વશૂલનં સાંગમર્દનમ્ । કણ્ઠરોધઃ સ્વરભ્રંશઃ પિત્તાત્પાદાંસપાણિષુ ॥ ૧,૧૫૨.

ત્યાં વાયુના પ્રભાવથી માથામાં અને બાજુમાં દુખાવો થાય છે, શરીરમાં પીડા થાય છે, ગળામાં અટકાવ આવે છે અને અવાજ બેસી જાય છે; પિત્તના કારણે પગ, ખભા અને હાથમાં દુખાવો થાય છે.

દાહોઽતિસારોઽસૃક્છર્દિર્મુખગન્ધો જ્વરો મદઃ । કફાદરોચકચ્છર્દિકાસા અર્ધ્વાં ગગૌરવમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

દહન, અતિસાર, લોહી ઉલટી, મોઢામાં દુર્ગંધ, તાવ અને ચક્કર આવે છે; કફના કારણે ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી, ખાંસી, છાતીમાં ભાર અને ઉપરના ભાગમાં ભાર અનુભવાય છે.

પ્રસેકઃ પીનસઃ શ્વાસઃ સ્વરભેદોઽલ્પવહ્નિતા । દોષૈર્મન્દાનલત્વેન શોથલેપકફોલ્બણૈઃ ॥ ૧,૧૫૨.

મોઢામાં વધુ લાર, નાકમાંથી પાણી, ઉછાશ, અવાજમાં ફેરફાર અને પાચનશક્તિ નબળી પડે છે; દોષોના કારણે પાચનશક્તિ ધીમી પડે છે, શરીરમાં સોજો, ચામડી પર પાતળું સ્તર અને વધારે કફ થાય છે.

સ્રોતોમુખેષુ રુદ્ધેષુ ધાતુષુ સ્વલ્પકેષુ ચ । વિદાહો મનસઃ સ્થાને ભવન્ત્યન્યે હ્યુપદ્રવાઃ ॥ ૧,૧૫૨.

જ્યારે નાડીઓ બંધ થાય છે અને શરીરના ધાતુઓ ઓછા થાય છે, ત્યારે મનમાં દહન થાય છે; આવી સ્થિતિમાં બીજા પણ અનેક ઉપદ્રવ થાય છે.

પચ્યતે કોષ્ઠ એવાન્નમમ્લયુક્તૈ રસૈર્યુતમ્ । પ્રાયોઽસ્ય ક્ષયભાગાનાં નૈવાન્નં ચાઙ્ગપુષ્ટયે ॥ ૧,૧૫૨.

આવી સ્થિતિમાં ખોરાક પેટમાં જ ખટ્ટા રસ સાથે પચી જાય છે; સામાન્ય રીતે, જે લોકો દુર્બળ હોય છે, તેમને ખોરાકથી શરીરમાં તાકાત કે પોષણ મળતું નથી.

રસો હ્યસ્ય ન રક્તાય માંસાય કુરુતે તુ તત્ । ઉપષ્ટબ્ધઃ સમન્તાચ્ચ કેવલં વર્તતે ક્ષયી ॥ ૧,૧૫૨.

આવા માણસમાં રસ લોહી કે માંસમાં ફેરવાતો નથી; ચારે બાજુથી અટકાવ હોવાથી તે માત્ર ક્ષયરૂપે જ રહે છે.

લિઙ્ગેષ્વલ્પેષ્વતિક્ષીણં વ્યાધૌ ષટ્કરણક્ષયમ્ । વર્જયેત્સાધયેદેવ સર્વેષ્વપિ તતોઽન્યથા ॥ ૧,૧૫૨.

જ્યારે લક્ષણો ઓછાં હોય અને રોગ વધુ ન વધ્યો હોય, અને છ ઇન્દ્રિયો નબળી ન પડી હોય, ત્યારે સારવાર ટાળવી જોઈએ; નહિંતર, બાકી બધા સમયે સારવાર કરવી જોઈએ.

દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષયાત્સર્વસ્ય મેદસઃ । સ્વરભેદો ભવેત્તસ્ય ક્ષામો રૂક્ષશ્ચલઃ સ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૨.

જ્યારે બધા દોષો બગડે છે અને શરીરનું ચરબી ઘટી જાય છે, ત્યારે અવાજ બેસી જાય છે; અવાજ પાતળો, સુકાઈ જાય છે અને અસ્થિર બને છે.

શુકવર્ણાભકણ્ઠત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશમોઽનિલાત્ । પિત્તાત્તાલુગલે દાહઃ શોષો ભવતિ સન્તતમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

ગળો સફેદ દેખાય છે અને વાયુથી તેલવાં અને ગરમ વસ્તુઓથી આરામ મળે છે; પિત્તથી તળુ અને ગળામાં સતત દહન અને સુકાઈ રહે છે.

લિમ્પન્નિવ કફૈઃ કણ્ઠં મુખં ઘુરઘુરાયતે । સ્વયં વિરુદ્ધૈઃ સર્વૈસ્તુ સર્વાલિઙ્ગૈઃ ક્ષયો ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૨.

કફના કારણે ગળો ચિપચિપો લાગે છે અને મોઢામાં ગૂંજી ગૂંજી અવાજ થાય છે; જ્યારે બધા લક્ષણો સાથે આવે, ત્યારે ક્ષય થાય છે.

ધૂમાયતીવ ચાત્યર્થમુદેતિ શ્લેષ્મલક્ષણમ્ । કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ ક્ષયાશ્ચાત્ર સર્વૈરલ્પઞ્ચ વર્જયેત્ ॥ ૧,૧૫૨.

તે ધૂમ્રાવતુ દેખાય છે અને વધારે કફના લક્ષણો દેખાય છે; જ્યારે બધા લક્ષણો સાથે હોય અને રોગ કઠિન હોય, ત્યારે તેનું ટાળવું જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્

શ્રીગરુડ મહાપુરાણ પૂર્ણ થયું.

ધન્વન્તરિરુદાચ । અરોચકનિદાન્તે વક્ષ્યેઽહં સુશ્રુતાધુના । અરોચકો ભવેદ્દોષૈર્જિહ્વાહૃદયસંશ્રયૈઃ ॥ ૧,૧૫૩.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું સુશ્રુતના જણાવ્યા પ્રમાણે ભૂખ ન લાગવાની વાત સમજાવું છું; દોષો જ્યારે જીભ અને હૃદયમાં વસે છે, ત્યારે ભૂખ ન લાગવી થાય છે.

સન્નિપાતેન મનસઃ સન્તાપેન ચ પઞ્ચમઃ । કષાયતિક્તમધુરં વાતાદિષુ મુખં ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૫૩.

બધા દોષો ભેગા થાય અને મન દુ:ખી થાય ત્યારે પાંચમો પ્રકાર થાય છે; વાયુ વગેરે દોષોમાં મોઢામાં ક્રમે કસળું, કડવું અને મીઠું સ્વાદ આવે છે.

સર્વં વીતરસં શોકક્રોધાદિષુ યથા મનઃ । છર્દિદોષૈઃ પૃથક્સર્વૈર્દુષ્ટૈરન્યૈશ્ચ પઞ્ચમઃ ॥ ૧,૧૫૩.

જેમ દુ:ખ, ગુસ્સો વગેરેમાં મનમાં કોઈ સ્વાદ રહેતો નથી, તેમ ઉલટીના વિવિધ દોષો અને બીજાં બગડેલા કારણોથી પણ પાંચમો પ્રકાર થાય છે.

ઉદાનોઽધિકૃતાન્દોષાન્સર્વં સન્ધ્યર્હમસ્યતિ । આશુ ક્લેશોઽસ્ય લાવણ્યપ્રસેકારુચયઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૫૩.

જ્યારે ઉપર જતો વાયુ બધા દોષોથી બગડે છે, ત્યારે તે પાચન માટે યોગ્ય બધું બહાર કાઢી નાખે છે; પછી તરત જ તકલીફ, તેજ ઓછું થવું, વધારે લાર અને ભૂખ ન લાગવી થાય છે.

નાભિપૃષ્ઠં રુજત્યાશુ પાર્શ્વે ચાહારમુત્ક્ષિપેત્ । તતો વિચ્છ્રિન્નલ્પાલ્પકષાયં ફેનિલં વમેત્ ॥ ૧,૧૫૩.

તે ઝડપથી નાભી અને પીઠમાં દુખાવો કરે છે અને ખોરાક બાજુએ ફેંકી દે છે; પછી થોડું થોડું કરીને, કસળું અને ફીણવાળું પદાર્થ ઉલટીમાં આવે છે.

શબ્દોદ્ગરયુતઃ કૃચ્છ્રમનુકૃચ્છ્રેણ વેગવત્ । કાસાસ્યશોષકં વાતાત્સ્વરપીડાસમન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૫૩.

જોરદાર ડકાર સાથે, તે મુશ્કેલ અને જોરથી થાય છે; વાયુથી ખાંસી, મોઢું સુકાઈ જવું અને અવાજમાં તકલીફ થાય છે.

પિત્તાત્ક્ષારોદકનિભં ધૂમ્રં હરિતપીતકમ્ । સાસૃગમ્લં કટુતિક્તં તૃણ્મૂર્છાદાહપાકવત્ ॥ ૧,૧૫૩.

પિત્તથી પેદા થયેલું તે પાણી મીઠું અને સમુદ્ર જેવા સ્વાદનું, ધૂંધળું, લીળું-પીળું, લોહી સાથે મિશ્રિત, ખાટું, તીખું, કડવું, ઘાસ જેવી વાસ ધરાવતું હોય છે, અને તે શરીરમાં બળતરા અને સળગાવા જેવો દુઃખાવા લાવે છે.

કફાત્સ્નિગ્ધં ઘનં પીતં શ્લેષ્મતસ્તુ સમાક્ષિકમ્ । મધુરં લવણં ભૂરિ પ્રસક્તં લોમહર્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૩.

કફથી પેદા થયેલું તે પદાર્થ ચીકણું, ઘણું, પીળું અને શ્લેષ્મા જેવી મધ જેવું લાગે છે; તેનો સ્વાદ મીઠો અને થોડો ખારો હોય છે, વધુ પ્રમાણમાં અને વધારે પડતું હોય છે, અને શરીરમાં વાળ ઊભા થાય એવી લાગણી લાવે છે.

મખશ્વયથુમાધુર્યતન્દ્રાહૃલ્લાસકાસવાન્ । સર્વૈર્લિઙ્ગૈઃ સમાપન્નસ્ત્યાજ્યો ભવતિ સર્વથા ॥ ૧,૧૫૩.

જ્યારે સાથે સાથે શરીરમાં સોજો, મીઠાશ, ઊંઘ, ઉલટી, આનંદ અને ઉધરસ જેવા બધા લક્ષણો જોવા મળે, ત્યારે એ અવશ્યજ ત્યાજ્ય ગણાય છે.

સર્વં યસ્ય ચ વિદ્વિષ્ટં દર્શનશ્રવણાદિભિઃ । વાતાદિનૈવ સંક્રુદ્ધકૃમિદુષ્ટાન્નજે ગદે । શૂલવેપતુહૃલ્લાસો વિશેષાત્કૃમિજે ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૩.

જે વ્યક્તિનું બધું જ દેખાવ, અવાજ વગેરેથી અસહ્ય લાગે, તે વાયુ વગેરે દોષ કે કીડા વડે બગડેલા ખોરાકથી થાય છે; તેમાં ખાસ કરીને દુઃખાવો, કંપ, આનંદ અને ખાસ કીડા વડે વધુ અસર જોવા મળે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૪ ધન્વન્તરિરુવાચ । હૃદ્રોગાદિનિદાનં તે વક્ષ્યેઽહં સુશ્રુતાધુના । કૃમિહૃદ્રોગલિઙ્ગૈશ્ચ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ તુ હૃદ્ગતાઃ ॥ ૧,૧૫૪.

શ્રીધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે, હે વિદ્વાન, હું તને હૃદયરોગ અને સંબંધિત બીમારીઓના કારણો સમજાવીશ, જેમાં કીડા વડે થતી પણ સામેલ છે; હૃદયમાં રહેલી પાંચ પ્રકારની ઓળખ તેમના લક્ષણોથી થાય છે.

વાતેન શૂન્યાતાત્યર્થં ભુજ્યતે રોરુદીતિ ચ । ભિદ્યતે શુષ્યતે સ્તબ્ધં હૃદયં શૂન્યતા ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૫૪.

વાયુના પ્રભાવથી શરીરમાં ખૂબ ખાલીપો અનુભવાય છે, માણસ ખાય છે અને રડે છે; હૃદય તૂટી ગયું હોય તેમ, સુકાઈ જાય છે, કઠણ લાગે છે, ખાલીપો અને ચક્કર આવે છે.