ગરુડપુરાણમ્

રાજયક્ષ્મા ક્ષયઃ શોષો રોગરાડિતિ કથ્યતે । નક્ષત્રાણાં દ્વિજાનાઞ્ચ રાજ્ઞોઽભૂદ્યદયં પુરા ॥ ૧,૧૫૨.

તેને રાજયક્ષ્મા, ક્ષય, શોષ અને રોગોના રાજા એમ કહેવામાં આવે છે; પ્રાચીન સમયમાં આ રોગ તારાઓના રાજા અને દ્વિજોમાં થયો હતો.

યચ્ચ રાજા ચ યક્ષ્મા ચ રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ । દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષયસ્તત્સમ્ભવાચ્ચ સઃ ॥ ૧,૧૫૨.

'રાજા' અને 'યક્ષ્મા' બંને નામ હોવાથી તેને રાજયક્ષ્મા કહે છે; શરીર અને રસના ક્ષયથી તેને ક્ષય કહે છે, અને એ જ કારણથી એ થાય છે.

રસાદિશોષણાચ્છોષો રોગરાડિતિ રાજવત્ । સાહસં વેગસંરોધઃ શુક્રૌજઃ સ્નેહસંક્ષયઃ ॥ ૧,૧૫૨.

રસ વગેરે સુકાઈ જવાથી તેને શોષ કહે છે; તે રોગોમાં રાજા છે; ઉતાવળ, પ્રકૃતિના વેગ દબાવવાથી અને શુક્ર, તેજ અને તેલિયતાની ઘટથી એ થાય છે.

અન્નપાનવિધિત્યાગશ્ચત્વારસ્તસ્યહેતવઃ । તૈરુદીર્ણોઽનિલઃ પિત્તં વ્યર્થં ચોદીર્ય સર્વતઃ ॥ ૧,૧૫૨.

અન્ન અને પાણીના નિયમોનો ત્યાગ—આ ચાર કારણો છે; એથી વાયુ ઉગ્ર બને છે અને પિત્ત વ્યર્થ રીતે બધે ફેલાઈ જાય છે.

શરિરસન્ધિમાવિશ્ય તાઃ શિરાઃ પ્રતિપીડયન્ । મુખાનિ સ્રોતસાં રુદ્ધ્વા તથૈવાતિવિસૃજ્ય વા ॥ ૧,૧૫૨.

આ વાયુ શરીરના સાંધામાં જઈને નસોને દબાવે છે, નાળીઓ બંધ કરે છે અથવા વધારે પ્રવાહ કરાવે છે.

મધ્યમૂર્ધ્વમધસ્તિર્યગવ્યથાં સઞ્જનયેદ્ધૃદઃ । રૂપં ભવિષ્યતસ્તસ્ય પ્રતિશ્યાયો ભૃશં જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૨.

એ શરીરના મધ્ય, ઉપર, નીચે અને આડાં ભાગોમાં તથા હૃદયમાં દુખાવો પેદા કરે છે; તેના લક્ષણોમાં ભારે શરદી અને તાવ આવે છે.

પ્રસેકો મુખમાધુર્યં માર્દવં વહ્નિદે હયોઃ । લૌલ્યભાવોઽન્નપાનાદૌ શુચાવશુચિવીક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

મોઢામાં વધારે લાળ, મીઠાશ, નરમાશ, અગ્નિની કમજોરી, ખાવા-પીવાની લાલસા અને શુદ્ધ-અશુદ્ધ બધું એકસરખું દેખાય છે.

મક્ષિકાતૃણકેશાદિપાતઃ પ્રાયોઽન્નપાનયોઃ । હૃલ્લાસશ્છર્દિરરુચિરસ્નાતેઽપિ બલક્ષયઃ ॥ ૧,૧૫૨.

ખોરાક અને પાણીમાં ઘણીવાર માખીઓ, ઘાસ, વાળ વગેરે પડે છે; ઉલટી, ઉબકા, સ્વાદ ગુમાવવો અને સ્નાન પછી પણ દુર્બળતા રહે છે.

પાણ્યોરુવક્ષઃ પાદાસ્યકુક્ષ્યક્ષ્ણોરતિશુક્લતા । બાહ્વોઃ પ્રતોદો જિહ્વાયાઃ કાયે બૈભત્સ્યદર્શનમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

હાથ, જાંઘ, છાતી, પગ, મોઢું, પેટ અને આંખો ખૂબ જ ફિક્કા થઈ જાય છે; બાહુઓમાં ચાબુક જેવો દુખાવો, જીભમાં દાહ અને શરીર ભયાનક લાગે છે.

સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા ઘૃણિતા મૂર્ધગુણ્ઠનમ્ । નખકેશાસ્થિવૃદ્ધિશ્ચ સ્વપ્ને ચાભિભવો ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૨.

સ્ત્રી, દારૂ અને માંસમાં રુચિ, ગંદી વસ્તુઓથી વાંધો, માથું ઢાંકી રાખવું, નખ, વાળ અને હાડકાંની વૃદ્ધિ અને સપનામાં દબાણ અનુભવાય છે.

પતનં કૃકલાસાહિકપિશ્વાપદપક્ષિભિઃ । કેશાસ્થિતુષભસ્માદિતરૌ સમધિરોહણમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

સપનામાં પડવું, કોયટ, સાપ, ભૂત, જંગલી પ્રાણી અને પક્ષીઓ દેખાય છે; વાળ, હાડકાં, છોડ અને રાખના ઢગ પર ચઢવું પણ દેખાય છે.

શૂન્યાનાં ગ્રામદેશાનાં દર્શનં શુષ્યતોઽમ્ભસઃ । જ્યોતિર્દિવિ દવાગ્નીનાં જ્વલતાં ચ મહીરુહામ્ ॥ ૧,૧૫૨.

ખાલી ગામો અને પ્રદેશો, સુકાઈ ગયેલું પાણી, આકાશમાં પ્રકાશ, જંગલમાં આગ અને સળગતા વૃક્ષો દેખાય છે.

પીનસશ્વાસકાસં ચ સ્વરમૂર્ધરુજોઽરુચિઃ । ઊર્ધ્વનિઃ શ્વાસસંશોષાવધશ્છર્દિશ્ચ કોષ્ઠગે ॥ ૧,૧૫૨.

નાક બંધ, શ્વાસ ચઢવો, ઉધરસ, અવાજમાં ફેરફાર, માથાનો દુખાવો, ભૂખ ન લાગવી, ઉપર શ્વાસ સુકાઈ જવો અને પેટમાંથી ઉલટી થવી—આ લક્ષણો થાય છે.

સ્થિતે પાર્શ્વે ચ રુગ્બોધે સન્ધિસ્થે ભવતિ જ્વરઃ । રૂપાણ્યૈકાદશૈતાનિ જાયન્તે રાજયક્ષ્મણઃ ॥ ૧,૧૫૨.

પાર્શ્વમાં દુખાવો થાય ત્યારે સાંધામાં તાવ આવે છે; રાજયક્ષ્માના આ અગિયાર લક્ષણો દેખાય છે.

તેષામુપદ્રવાન્વિદ્યાત્કણ્ઠધ્વંસકરી રુજાઃ । જૃમ્ભાઙ્ગમર્દનિષ્ઠીવવહ્નિમાન્દ્યાસ્યપૂતિતા ॥ ૧,૧૫૨.

આ લક્ષણોની સાથે ગળામાં દુખાવો, જમ્હાઈ, શરીરમાં દુખાવો, થૂકવું, અગ્નિની કમજોરી અને મોઢામાં દુર્ગંધ જેવા ઉપદ્રવ થાય છે.

તત્ર વાતાચ્છિરઃ પાર્શ્વશૂલનં સાંગમર્દનમ્ । કણ્ઠરોધઃ સ્વરભ્રંશઃ પિત્તાત્પાદાંસપાણિષુ ॥ ૧,૧૫૨.

ત્યાં વાયુના પ્રભાવથી માથામાં અને બાજુમાં દુખાવો થાય છે, શરીરમાં પીડા થાય છે, ગળામાં અટકાવ આવે છે અને અવાજ બેસી જાય છે; પિત્તના કારણે પગ, ખભા અને હાથમાં દુખાવો થાય છે.

દાહોઽતિસારોઽસૃક્છર્દિર્મુખગન્ધો જ્વરો મદઃ । કફાદરોચકચ્છર્દિકાસા અર્ધ્વાં ગગૌરવમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

દહન, અતિસાર, લોહી ઉલટી, મોઢામાં દુર્ગંધ, તાવ અને ચક્કર આવે છે; કફના કારણે ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી, ખાંસી, છાતીમાં ભાર અને ઉપરના ભાગમાં ભાર અનુભવાય છે.

પ્રસેકઃ પીનસઃ શ્વાસઃ સ્વરભેદોઽલ્પવહ્નિતા । દોષૈર્મન્દાનલત્વેન શોથલેપકફોલ્બણૈઃ ॥ ૧,૧૫૨.

મોઢામાં વધુ લાર, નાકમાંથી પાણી, ઉછાશ, અવાજમાં ફેરફાર અને પાચનશક્તિ નબળી પડે છે; દોષોના કારણે પાચનશક્તિ ધીમી પડે છે, શરીરમાં સોજો, ચામડી પર પાતળું સ્તર અને વધારે કફ થાય છે.

સ્રોતોમુખેષુ રુદ્ધેષુ ધાતુષુ સ્વલ્પકેષુ ચ । વિદાહો મનસઃ સ્થાને ભવન્ત્યન્યે હ્યુપદ્રવાઃ ॥ ૧,૧૫૨.

જ્યારે નાડીઓ બંધ થાય છે અને શરીરના ધાતુઓ ઓછા થાય છે, ત્યારે મનમાં દહન થાય છે; આવી સ્થિતિમાં બીજા પણ અનેક ઉપદ્રવ થાય છે.

પચ્યતે કોષ્ઠ એવાન્નમમ્લયુક્તૈ રસૈર્યુતમ્ । પ્રાયોઽસ્ય ક્ષયભાગાનાં નૈવાન્નં ચાઙ્ગપુષ્ટયે ॥ ૧,૧૫૨.

આવી સ્થિતિમાં ખોરાક પેટમાં જ ખટ્ટા રસ સાથે પચી જાય છે; સામાન્ય રીતે, જે લોકો દુર્બળ હોય છે, તેમને ખોરાકથી શરીરમાં તાકાત કે પોષણ મળતું નથી.

રસો હ્યસ્ય ન રક્તાય માંસાય કુરુતે તુ તત્ । ઉપષ્ટબ્ધઃ સમન્તાચ્ચ કેવલં વર્તતે ક્ષયી ॥ ૧,૧૫૨.

આવા માણસમાં રસ લોહી કે માંસમાં ફેરવાતો નથી; ચારે બાજુથી અટકાવ હોવાથી તે માત્ર ક્ષયરૂપે જ રહે છે.

લિઙ્ગેષ્વલ્પેષ્વતિક્ષીણં વ્યાધૌ ષટ્કરણક્ષયમ્ । વર્જયેત્સાધયેદેવ સર્વેષ્વપિ તતોઽન્યથા ॥ ૧,૧૫૨.

જ્યારે લક્ષણો ઓછાં હોય અને રોગ વધુ ન વધ્યો હોય, અને છ ઇન્દ્રિયો નબળી ન પડી હોય, ત્યારે સારવાર ટાળવી જોઈએ; નહિંતર, બાકી બધા સમયે સારવાર કરવી જોઈએ.

દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષયાત્સર્વસ્ય મેદસઃ । સ્વરભેદો ભવેત્તસ્ય ક્ષામો રૂક્ષશ્ચલઃ સ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૨.

જ્યારે બધા દોષો બગડે છે અને શરીરનું ચરબી ઘટી જાય છે, ત્યારે અવાજ બેસી જાય છે; અવાજ પાતળો, સુકાઈ જાય છે અને અસ્થિર બને છે.

શુકવર્ણાભકણ્ઠત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશમોઽનિલાત્ । પિત્તાત્તાલુગલે દાહઃ શોષો ભવતિ સન્તતમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

ગળો સફેદ દેખાય છે અને વાયુથી તેલવાં અને ગરમ વસ્તુઓથી આરામ મળે છે; પિત્તથી તળુ અને ગળામાં સતત દહન અને સુકાઈ રહે છે.

લિમ્પન્નિવ કફૈઃ કણ્ઠં મુખં ઘુરઘુરાયતે । સ્વયં વિરુદ્ધૈઃ સર્વૈસ્તુ સર્વાલિઙ્ગૈઃ ક્ષયો ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૨.

કફના કારણે ગળો ચિપચિપો લાગે છે અને મોઢામાં ગૂંજી ગૂંજી અવાજ થાય છે; જ્યારે બધા લક્ષણો સાથે આવે, ત્યારે ક્ષય થાય છે.

ધૂમાયતીવ ચાત્યર્થમુદેતિ શ્લેષ્મલક્ષણમ્ । કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ ક્ષયાશ્ચાત્ર સર્વૈરલ્પઞ્ચ વર્જયેત્ ॥ ૧,૧૫૨.

તે ધૂમ્રાવતુ દેખાય છે અને વધારે કફના લક્ષણો દેખાય છે; જ્યારે બધા લક્ષણો સાથે હોય અને રોગ કઠિન હોય, ત્યારે તેનું ટાળવું જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્

શ્રીગરુડ મહાપુરાણ પૂર્ણ થયું.

ધન્વન્તરિરુદાચ । અરોચકનિદાન્તે વક્ષ્યેઽહં સુશ્રુતાધુના । અરોચકો ભવેદ્દોષૈર્જિહ્વાહૃદયસંશ્રયૈઃ ॥ ૧,૧૫૩.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું સુશ્રુતના જણાવ્યા પ્રમાણે ભૂખ ન લાગવાની વાત સમજાવું છું; દોષો જ્યારે જીભ અને હૃદયમાં વસે છે, ત્યારે ભૂખ ન લાગવી થાય છે.

સન્નિપાતેન મનસઃ સન્તાપેન ચ પઞ્ચમઃ । કષાયતિક્તમધુરં વાતાદિષુ મુખં ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૫૩.

બધા દોષો ભેગા થાય અને મન દુ:ખી થાય ત્યારે પાંચમો પ્રકાર થાય છે; વાયુ વગેરે દોષોમાં મોઢામાં ક્રમે કસળું, કડવું અને મીઠું સ્વાદ આવે છે.