ગરુડપુરાણમ્

કમ્પયન્તી શિરો ગ્રીવાં યમલાં તાં વિનિર્દિશેત્ । પ્રલાપચ્છર્દ્યતીસારનેત્રવિપ્લુતજૃમ્ભિતા ॥ ૧,૧૫૧.

જે હિક્કા માથું અને ગળું કંપાવે છે, એને 'જોડેલી' માનવી જોઈએ; એ સાથે બકબક, ઉલટી, દસ્ત અને આંખો ઉલટાવવાની અસર પણ થાય છે.

યમલા વેગિની હિક્રા પરિણામવતી ચ સા । ધ્વસ્તભ્રૂશઙ્ખયુગ્મસ્ય શ્રુતિવિપ્લુતચક્ષુષઃ ॥ ૧,૧૫૧.

જોડેલી, જોરદાર અને વધતી હિક્કા ભ્રૂ અને કંપાળને ઢીલા પાડે છે અને સાંભળવાની તથા જોવાની શક્તિ બગાડે છે.

સ્તમ્ભયન્તી તનું વાચં સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ મુઞ્ચતી । તુદન્તી માર્ગમાણસ્ય કુર્વતી મર્મઘટ્ટનમ્ ॥ ૧,૧૫૧.

એ શરીર અને બોલી જડ બનાવી દે છે, સ્મૃતિ અને હોશ ગુમાવે છે, શરીરના મુખ્ય માર્ગોને દુખાવે છે અને એમાં દુઃખ આપે છે.

પૃષ્ઠતો નમનં સાર્ષ્યં મહાહિક્રા પ્રવર્તતે । મહાશૂલા મહાશબ્દા મહાવેગા મહાબલા ॥ ૧,૧૫૧.

પીઠ પાછળ વળવું અને કંપવું થાય ત્યારે મોટી હિક્કા થાય છે; એમાં ભારે દુઃખાવો, મોટો અવાજ, જોરદાર આંચ અને ભારે તાકાત હોય છે.

પક્રાશયાચ્ચ નાભેર્વા પૂર્વવત્સા પ્રવર્તતે ॥ ૧,૧૫૧.

એ હિક્કા પેટ કે નાભિમાંથી પણ, જેમ પહેલાં સમજાવ્યું તેમ, થાય છે.

તદ્રૂપા સા મહત્કુર્યાઞ્જૃમ્ભણાં ગપ્રસારણમ્ । ગમ્ભીરેણ નિદાનેન ગમ્ભીરા તુ સુસાધયેત્ ॥ ૧,૧૫૧.

આ પ્રકારની હિક્કા મોટા જંભાઈ અને મોં ફેલાવવાનું લાવે છે; ઊંડા કારણથી થતી હિક્કા બહુ જ મુશ્કેલથી સાજી થાય છે.

આદ્યે દ્વે વર્જયેદન્યે સર્વલિઙ્ગાં ચ વેગિનીમ્ । સર્વસ્ય સંચિતામસ્ય સ્થવિરસ્ય વ્યવાયિનઃ ॥ ૧,૧૫૧.

પ્રથમ બે પ્રકારમાં બીજાં પ્રકાર ટાળવા જોઈએ; જોરદાર હિક્કામાં બધા લક્ષણો દેખાય છે, ખાસ કરીને વૃદ્ધો અને જે લોકો વધારે ભોગ વિતાવે છે એમા.

વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય ભક્તચ્છેદકૃશસ્ય ચ । સર્વેઽપિ રોગા નાશાય ન ત્વેવં શાઘ્રકારિણઃ ॥ ૧,૧૫૧.

જે વ્યક્તિનું શરીર રોગોથી દુર્બળ થઈ ગયું હોય અને ભોજનના અભાવે સુકાઈ ગયું હોય, તેને બીજા બધા રોગો તો સાજા થઈ શકે, પણ જે ઉતાવળમાં કામ કરે છે, તેને એ રીતે આરામ મળતો નથી.

હિક્રાશ્વાસૌ યથા તૌ હિ મૃત્યુકાલે કૃતાલયૌ ॥ ૧,૧૫૧.

જેમ મૃત્યુ સમયે હિકકા અને શ્વાસ અટકી જાય છે અને એ જ રીતે રહી જાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૨ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતો યક્ષ્મરોગસ્ય નિદાનં પ્રવદામ્યહમ્ । અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ ॥ ૧,૧૫૨.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું યક્ષ્મા નામના રોગનું કારણ કહું છું, જે અનેક રોગો સાથે આવે છે અને ઘણા રોગોના પછીએ થાય છે.

રાજયક્ષ્મા ક્ષયઃ શોષો રોગરાડિતિ કથ્યતે । નક્ષત્રાણાં દ્વિજાનાઞ્ચ રાજ્ઞોઽભૂદ્યદયં પુરા ॥ ૧,૧૫૨.

તેને રાજયક્ષ્મા, ક્ષય, શોષ અને રોગોના રાજા એમ કહેવામાં આવે છે; પ્રાચીન સમયમાં આ રોગ તારાઓના રાજા અને દ્વિજોમાં થયો હતો.

યચ્ચ રાજા ચ યક્ષ્મા ચ રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ । દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષયસ્તત્સમ્ભવાચ્ચ સઃ ॥ ૧,૧૫૨.

'રાજા' અને 'યક્ષ્મા' બંને નામ હોવાથી તેને રાજયક્ષ્મા કહે છે; શરીર અને રસના ક્ષયથી તેને ક્ષય કહે છે, અને એ જ કારણથી એ થાય છે.

રસાદિશોષણાચ્છોષો રોગરાડિતિ રાજવત્ । સાહસં વેગસંરોધઃ શુક્રૌજઃ સ્નેહસંક્ષયઃ ॥ ૧,૧૫૨.

રસ વગેરે સુકાઈ જવાથી તેને શોષ કહે છે; તે રોગોમાં રાજા છે; ઉતાવળ, પ્રકૃતિના વેગ દબાવવાથી અને શુક્ર, તેજ અને તેલિયતાની ઘટથી એ થાય છે.

અન્નપાનવિધિત્યાગશ્ચત્વારસ્તસ્યહેતવઃ । તૈરુદીર્ણોઽનિલઃ પિત્તં વ્યર્થં ચોદીર્ય સર્વતઃ ॥ ૧,૧૫૨.

અન્ન અને પાણીના નિયમોનો ત્યાગ—આ ચાર કારણો છે; એથી વાયુ ઉગ્ર બને છે અને પિત્ત વ્યર્થ રીતે બધે ફેલાઈ જાય છે.

શરિરસન્ધિમાવિશ્ય તાઃ શિરાઃ પ્રતિપીડયન્ । મુખાનિ સ્રોતસાં રુદ્ધ્વા તથૈવાતિવિસૃજ્ય વા ॥ ૧,૧૫૨.

આ વાયુ શરીરના સાંધામાં જઈને નસોને દબાવે છે, નાળીઓ બંધ કરે છે અથવા વધારે પ્રવાહ કરાવે છે.

મધ્યમૂર્ધ્વમધસ્તિર્યગવ્યથાં સઞ્જનયેદ્ધૃદઃ । રૂપં ભવિષ્યતસ્તસ્ય પ્રતિશ્યાયો ભૃશં જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૨.

એ શરીરના મધ્ય, ઉપર, નીચે અને આડાં ભાગોમાં તથા હૃદયમાં દુખાવો પેદા કરે છે; તેના લક્ષણોમાં ભારે શરદી અને તાવ આવે છે.

પ્રસેકો મુખમાધુર્યં માર્દવં વહ્નિદે હયોઃ । લૌલ્યભાવોઽન્નપાનાદૌ શુચાવશુચિવીક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

મોઢામાં વધારે લાળ, મીઠાશ, નરમાશ, અગ્નિની કમજોરી, ખાવા-પીવાની લાલસા અને શુદ્ધ-અશુદ્ધ બધું એકસરખું દેખાય છે.

મક્ષિકાતૃણકેશાદિપાતઃ પ્રાયોઽન્નપાનયોઃ । હૃલ્લાસશ્છર્દિરરુચિરસ્નાતેઽપિ બલક્ષયઃ ॥ ૧,૧૫૨.

ખોરાક અને પાણીમાં ઘણીવાર માખીઓ, ઘાસ, વાળ વગેરે પડે છે; ઉલટી, ઉબકા, સ્વાદ ગુમાવવો અને સ્નાન પછી પણ દુર્બળતા રહે છે.

પાણ્યોરુવક્ષઃ પાદાસ્યકુક્ષ્યક્ષ્ણોરતિશુક્લતા । બાહ્વોઃ પ્રતોદો જિહ્વાયાઃ કાયે બૈભત્સ્યદર્શનમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

હાથ, જાંઘ, છાતી, પગ, મોઢું, પેટ અને આંખો ખૂબ જ ફિક્કા થઈ જાય છે; બાહુઓમાં ચાબુક જેવો દુખાવો, જીભમાં દાહ અને શરીર ભયાનક લાગે છે.

સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા ઘૃણિતા મૂર્ધગુણ્ઠનમ્ । નખકેશાસ્થિવૃદ્ધિશ્ચ સ્વપ્ને ચાભિભવો ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૨.

સ્ત્રી, દારૂ અને માંસમાં રુચિ, ગંદી વસ્તુઓથી વાંધો, માથું ઢાંકી રાખવું, નખ, વાળ અને હાડકાંની વૃદ્ધિ અને સપનામાં દબાણ અનુભવાય છે.

પતનં કૃકલાસાહિકપિશ્વાપદપક્ષિભિઃ । કેશાસ્થિતુષભસ્માદિતરૌ સમધિરોહણમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

સપનામાં પડવું, કોયટ, સાપ, ભૂત, જંગલી પ્રાણી અને પક્ષીઓ દેખાય છે; વાળ, હાડકાં, છોડ અને રાખના ઢગ પર ચઢવું પણ દેખાય છે.

શૂન્યાનાં ગ્રામદેશાનાં દર્શનં શુષ્યતોઽમ્ભસઃ । જ્યોતિર્દિવિ દવાગ્નીનાં જ્વલતાં ચ મહીરુહામ્ ॥ ૧,૧૫૨.

ખાલી ગામો અને પ્રદેશો, સુકાઈ ગયેલું પાણી, આકાશમાં પ્રકાશ, જંગલમાં આગ અને સળગતા વૃક્ષો દેખાય છે.

પીનસશ્વાસકાસં ચ સ્વરમૂર્ધરુજોઽરુચિઃ । ઊર્ધ્વનિઃ શ્વાસસંશોષાવધશ્છર્દિશ્ચ કોષ્ઠગે ॥ ૧,૧૫૨.

નાક બંધ, શ્વાસ ચઢવો, ઉધરસ, અવાજમાં ફેરફાર, માથાનો દુખાવો, ભૂખ ન લાગવી, ઉપર શ્વાસ સુકાઈ જવો અને પેટમાંથી ઉલટી થવી—આ લક્ષણો થાય છે.

સ્થિતે પાર્શ્વે ચ રુગ્બોધે સન્ધિસ્થે ભવતિ જ્વરઃ । રૂપાણ્યૈકાદશૈતાનિ જાયન્તે રાજયક્ષ્મણઃ ॥ ૧,૧૫૨.

પાર્શ્વમાં દુખાવો થાય ત્યારે સાંધામાં તાવ આવે છે; રાજયક્ષ્માના આ અગિયાર લક્ષણો દેખાય છે.

તેષામુપદ્રવાન્વિદ્યાત્કણ્ઠધ્વંસકરી રુજાઃ । જૃમ્ભાઙ્ગમર્દનિષ્ઠીવવહ્નિમાન્દ્યાસ્યપૂતિતા ॥ ૧,૧૫૨.

આ લક્ષણોની સાથે ગળામાં દુખાવો, જમ્હાઈ, શરીરમાં દુખાવો, થૂકવું, અગ્નિની કમજોરી અને મોઢામાં દુર્ગંધ જેવા ઉપદ્રવ થાય છે.

તત્ર વાતાચ્છિરઃ પાર્શ્વશૂલનં સાંગમર્દનમ્ । કણ્ઠરોધઃ સ્વરભ્રંશઃ પિત્તાત્પાદાંસપાણિષુ ॥ ૧,૧૫૨.

ત્યાં વાયુના પ્રભાવથી માથામાં અને બાજુમાં દુખાવો થાય છે, શરીરમાં પીડા થાય છે, ગળામાં અટકાવ આવે છે અને અવાજ બેસી જાય છે; પિત્તના કારણે પગ, ખભા અને હાથમાં દુખાવો થાય છે.

દાહોઽતિસારોઽસૃક્છર્દિર્મુખગન્ધો જ્વરો મદઃ । કફાદરોચકચ્છર્દિકાસા અર્ધ્વાં ગગૌરવમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

દહન, અતિસાર, લોહી ઉલટી, મોઢામાં દુર્ગંધ, તાવ અને ચક્કર આવે છે; કફના કારણે ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી, ખાંસી, છાતીમાં ભાર અને ઉપરના ભાગમાં ભાર અનુભવાય છે.

પ્રસેકઃ પીનસઃ શ્વાસઃ સ્વરભેદોઽલ્પવહ્નિતા । દોષૈર્મન્દાનલત્વેન શોથલેપકફોલ્બણૈઃ ॥ ૧,૧૫૨.

મોઢામાં વધુ લાર, નાકમાંથી પાણી, ઉછાશ, અવાજમાં ફેરફાર અને પાચનશક્તિ નબળી પડે છે; દોષોના કારણે પાચનશક્તિ ધીમી પડે છે, શરીરમાં સોજો, ચામડી પર પાતળું સ્તર અને વધારે કફ થાય છે.

સ્રોતોમુખેષુ રુદ્ધેષુ ધાતુષુ સ્વલ્પકેષુ ચ । વિદાહો મનસઃ સ્થાને ભવન્ત્યન્યે હ્યુપદ્રવાઃ ॥ ૧,૧૫૨.

જ્યારે નાડીઓ બંધ થાય છે અને શરીરના ધાતુઓ ઓછા થાય છે, ત્યારે મનમાં દહન થાય છે; આવી સ્થિતિમાં બીજા પણ અનેક ઉપદ્રવ થાય છે.