ગરુડપુરાણમ્

પ્રનષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનો વિભ્રાન્તનયનાનનઃ । નેત્રે સમાક્ષિપન્બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્ ॥ ૧,૧૫૦.

એના જ્ઞાન અને સમજણ ગુમ થઈ ગઈ છે, આંખો અને ચહેરો ગૂંચવાયેલો છે; એ આંખો ભેગી કરે છે, મૂત્ર અને વિસર્જન અટકી જાય છે અને બોલવું પણ તૂટી જાય છે.

શુષ્કકણ્ઠો મુહુશ્ચૈવ કર્ણશઙ્ખાશિરોઽતિરુક્ । યો દીર્ઘમુચ્છ્વસિત્યૂર્ધ્વં ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ ॥ ૧,૧૫૦.

એનો ગળો વારંવાર સુકાઈ જાય છે, કાન, કંપાળ અને માથામાં ભારે દુખાવો થાય છે; એ લાંબો શ્વાસ ઉપર તરફ છોડે છે, પણ નીચે ખેંચતો નથી.

શ્લેષ્માવૃતમુખશ્રોત્રઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ । ઊર્ધ્વં સમીક્ષતે ભ્રાન્તમક્ષિણી પરિતઃ ક્ષિપન્ ॥ ૧,૧૫૦.

એના મોં અને કાનમાં કફ ભરાઈ ગયું છે, વાસની શક્તિ બગડી ગઈ છે; એ ઉપર તરફ જુએ છે અને એની આંખો ચારે બાજુ ભટકે છે.

મર્મસુ ચ્છિદ્યમાનેષુ પરિદેવી નિરુદ્ધવાક્ । એતે સિધ્યેયુરવ્યક્તાઃ વ્યક્તાઃ પ્રાણહરા ધ્રુવમ્ ॥ ૧,૧૫૦.

જ્યારે શરીરના મહત્વના ભાગોમાં દુખાવો થાય છે, ત્યારે એ રડતો જાય છે અને બોલી અટકી જાય છે; આ છુપાયેલા લક્ષણો સ્પષ્ટ થઈ શકે છે અને નિશ્ચિતપણે મૃત્યુ લાવે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૧ ધન્વન્તરિરુવાચ । હિક્રારોગનિદાનઞ્ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત ! તચ્છૃણુ । શ્વાસૈકહેતુઃ પ્રાગ્રૂપં સંખ્યા પ્રકૃતિસંશ્રયા ॥ ૧,૧૫૧.

ધન્વંતરી બોલ્યા: સુશ્રુત, હવે હું હિક્કાની બીમારી કેવી રીતે થાય છે એ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. હિક્કાનું એક મુખ્ય કારણ છે, એની શરૂઆતના લક્ષણો, પ્રકારો અને શરીરની સ્વભાવ પ્રમાણે એ કેવી રીતે થાય એ પણ સમજાવું છું.

હિક્રા ભક્ષ્યોદ્ભવા ક્ષુદ્રા યમલા મહતીતિ ચ । ગમ્ભીરા ચ મરુત્તત્ર ત્વરયાયુક્તિસેવિતૈઃ ॥ ૧,૧૫૧.

હિક્કા ખોરાકથી થાય છે, એ ક્યારેક નાની, ક્યારેક જોડે-જોડે, અને ક્યારેક મોટી પણ થાય છે; હે મારુત, ઘણી ઊંડી હિક્કા પણ થાય છે, જે અયોગ્ય, ઝડપથી કે વધારે ખાવાથી થાય છે.

રૂક્ષતીક્ષ્ણખરાશાન્તૈરન્નપાનૈઃ પ્રપીડિતઃ । કરોતિ હિક્રાં શ્વસનઃ મન્દશબ્દાં ક્ષુધાનુગામ્ ॥ ૧,૧૫૧.

જ્યારે કોઈ સૂકા, તીખા, ખડકરા કે વધારે ખોરાક-પાણી લીધા હોય, ત્યારે શ્વાસ હલકી અને ધીમી અવાજવાળી હિક્કા કરે છે, જે ભૂખ પછી આવે છે.

સમં સન્ધ્યાન્નપાનેન યા પ્રયાતિ ચ સાન્નજા । આયાસાત્પવનઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષુદ્રાં હિક્રાં પ્રવર્તયેત્ ॥ ૧,૧૫૧.

સાંજના સમયે ખોરાક-પાણી સાથે જે હિક્કા થાય છે, એને 'જોડેલી' કહેવાય છે; અને જ્યારે પવન પરેશાન થાય છે, ત્યારે એ નાની હિક્કા લાવે છે.

જત્રુમૂલાત્પરિસૃતા મન્દવેગવન્તી હિ સા । વૃદ્ધિમાયાસતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દબમ્ ॥ ૧,૧૫૧.

જે હિક્કા ગળાની જડથી ધીમે ધીમે ફેલાય છે, એ મહેનતથી વધે છે અને ખાવાની સાથે જ થોડી શાંત થઈ જાય છે.

ચિરેણ યમલૈર્વેગૈર્યા હિક્રા સંપ્રવર્તતે । પરિણામાન્મુખે વૃદ્ધિં પરિણામે ચ ગચ્છતિ ॥ ૧,૧૫૧.

જે હિક્કા લાંબા સમય પછી, જોડે-જોડે આવે છે, એ મોઢામાં વધતી જાય છે અને દરેક વાર વધે છે.

કમ્પયન્તી શિરો ગ્રીવાં યમલાં તાં વિનિર્દિશેત્ । પ્રલાપચ્છર્દ્યતીસારનેત્રવિપ્લુતજૃમ્ભિતા ॥ ૧,૧૫૧.

જે હિક્કા માથું અને ગળું કંપાવે છે, એને 'જોડેલી' માનવી જોઈએ; એ સાથે બકબક, ઉલટી, દસ્ત અને આંખો ઉલટાવવાની અસર પણ થાય છે.

યમલા વેગિની હિક્રા પરિણામવતી ચ સા । ધ્વસ્તભ્રૂશઙ્ખયુગ્મસ્ય શ્રુતિવિપ્લુતચક્ષુષઃ ॥ ૧,૧૫૧.

જોડેલી, જોરદાર અને વધતી હિક્કા ભ્રૂ અને કંપાળને ઢીલા પાડે છે અને સાંભળવાની તથા જોવાની શક્તિ બગાડે છે.

સ્તમ્ભયન્તી તનું વાચં સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ મુઞ્ચતી । તુદન્તી માર્ગમાણસ્ય કુર્વતી મર્મઘટ્ટનમ્ ॥ ૧,૧૫૧.

એ શરીર અને બોલી જડ બનાવી દે છે, સ્મૃતિ અને હોશ ગુમાવે છે, શરીરના મુખ્ય માર્ગોને દુખાવે છે અને એમાં દુઃખ આપે છે.

પૃષ્ઠતો નમનં સાર્ષ્યં મહાહિક્રા પ્રવર્તતે । મહાશૂલા મહાશબ્દા મહાવેગા મહાબલા ॥ ૧,૧૫૧.

પીઠ પાછળ વળવું અને કંપવું થાય ત્યારે મોટી હિક્કા થાય છે; એમાં ભારે દુઃખાવો, મોટો અવાજ, જોરદાર આંચ અને ભારે તાકાત હોય છે.

પક્રાશયાચ્ચ નાભેર્વા પૂર્વવત્સા પ્રવર્તતે ॥ ૧,૧૫૧.

એ હિક્કા પેટ કે નાભિમાંથી પણ, જેમ પહેલાં સમજાવ્યું તેમ, થાય છે.

તદ્રૂપા સા મહત્કુર્યાઞ્જૃમ્ભણાં ગપ્રસારણમ્ । ગમ્ભીરેણ નિદાનેન ગમ્ભીરા તુ સુસાધયેત્ ॥ ૧,૧૫૧.

આ પ્રકારની હિક્કા મોટા જંભાઈ અને મોં ફેલાવવાનું લાવે છે; ઊંડા કારણથી થતી હિક્કા બહુ જ મુશ્કેલથી સાજી થાય છે.

આદ્યે દ્વે વર્જયેદન્યે સર્વલિઙ્ગાં ચ વેગિનીમ્ । સર્વસ્ય સંચિતામસ્ય સ્થવિરસ્ય વ્યવાયિનઃ ॥ ૧,૧૫૧.

પ્રથમ બે પ્રકારમાં બીજાં પ્રકાર ટાળવા જોઈએ; જોરદાર હિક્કામાં બધા લક્ષણો દેખાય છે, ખાસ કરીને વૃદ્ધો અને જે લોકો વધારે ભોગ વિતાવે છે એમા.

વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય ભક્તચ્છેદકૃશસ્ય ચ । સર્વેઽપિ રોગા નાશાય ન ત્વેવં શાઘ્રકારિણઃ ॥ ૧,૧૫૧.

જે વ્યક્તિનું શરીર રોગોથી દુર્બળ થઈ ગયું હોય અને ભોજનના અભાવે સુકાઈ ગયું હોય, તેને બીજા બધા રોગો તો સાજા થઈ શકે, પણ જે ઉતાવળમાં કામ કરે છે, તેને એ રીતે આરામ મળતો નથી.

હિક્રાશ્વાસૌ યથા તૌ હિ મૃત્યુકાલે કૃતાલયૌ ॥ ૧,૧૫૧.

જેમ મૃત્યુ સમયે હિકકા અને શ્વાસ અટકી જાય છે અને એ જ રીતે રહી જાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૨ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતો યક્ષ્મરોગસ્ય નિદાનં પ્રવદામ્યહમ્ । અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ ॥ ૧,૧૫૨.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું યક્ષ્મા નામના રોગનું કારણ કહું છું, જે અનેક રોગો સાથે આવે છે અને ઘણા રોગોના પછીએ થાય છે.

રાજયક્ષ્મા ક્ષયઃ શોષો રોગરાડિતિ કથ્યતે । નક્ષત્રાણાં દ્વિજાનાઞ્ચ રાજ્ઞોઽભૂદ્યદયં પુરા ॥ ૧,૧૫૨.

તેને રાજયક્ષ્મા, ક્ષય, શોષ અને રોગોના રાજા એમ કહેવામાં આવે છે; પ્રાચીન સમયમાં આ રોગ તારાઓના રાજા અને દ્વિજોમાં થયો હતો.

યચ્ચ રાજા ચ યક્ષ્મા ચ રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ । દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષયસ્તત્સમ્ભવાચ્ચ સઃ ॥ ૧,૧૫૨.

'રાજા' અને 'યક્ષ્મા' બંને નામ હોવાથી તેને રાજયક્ષ્મા કહે છે; શરીર અને રસના ક્ષયથી તેને ક્ષય કહે છે, અને એ જ કારણથી એ થાય છે.

રસાદિશોષણાચ્છોષો રોગરાડિતિ રાજવત્ । સાહસં વેગસંરોધઃ શુક્રૌજઃ સ્નેહસંક્ષયઃ ॥ ૧,૧૫૨.

રસ વગેરે સુકાઈ જવાથી તેને શોષ કહે છે; તે રોગોમાં રાજા છે; ઉતાવળ, પ્રકૃતિના વેગ દબાવવાથી અને શુક્ર, તેજ અને તેલિયતાની ઘટથી એ થાય છે.

અન્નપાનવિધિત્યાગશ્ચત્વારસ્તસ્યહેતવઃ । તૈરુદીર્ણોઽનિલઃ પિત્તં વ્યર્થં ચોદીર્ય સર્વતઃ ॥ ૧,૧૫૨.

અન્ન અને પાણીના નિયમોનો ત્યાગ—આ ચાર કારણો છે; એથી વાયુ ઉગ્ર બને છે અને પિત્ત વ્યર્થ રીતે બધે ફેલાઈ જાય છે.

શરિરસન્ધિમાવિશ્ય તાઃ શિરાઃ પ્રતિપીડયન્ । મુખાનિ સ્રોતસાં રુદ્ધ્વા તથૈવાતિવિસૃજ્ય વા ॥ ૧,૧૫૨.

આ વાયુ શરીરના સાંધામાં જઈને નસોને દબાવે છે, નાળીઓ બંધ કરે છે અથવા વધારે પ્રવાહ કરાવે છે.

મધ્યમૂર્ધ્વમધસ્તિર્યગવ્યથાં સઞ્જનયેદ્ધૃદઃ । રૂપં ભવિષ્યતસ્તસ્ય પ્રતિશ્યાયો ભૃશં જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૨.

એ શરીરના મધ્ય, ઉપર, નીચે અને આડાં ભાગોમાં તથા હૃદયમાં દુખાવો પેદા કરે છે; તેના લક્ષણોમાં ભારે શરદી અને તાવ આવે છે.

પ્રસેકો મુખમાધુર્યં માર્દવં વહ્નિદે હયોઃ । લૌલ્યભાવોઽન્નપાનાદૌ શુચાવશુચિવીક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

મોઢામાં વધારે લાળ, મીઠાશ, નરમાશ, અગ્નિની કમજોરી, ખાવા-પીવાની લાલસા અને શુદ્ધ-અશુદ્ધ બધું એકસરખું દેખાય છે.

મક્ષિકાતૃણકેશાદિપાતઃ પ્રાયોઽન્નપાનયોઃ । હૃલ્લાસશ્છર્દિરરુચિરસ્નાતેઽપિ બલક્ષયઃ ॥ ૧,૧૫૨.

ખોરાક અને પાણીમાં ઘણીવાર માખીઓ, ઘાસ, વાળ વગેરે પડે છે; ઉલટી, ઉબકા, સ્વાદ ગુમાવવો અને સ્નાન પછી પણ દુર્બળતા રહે છે.

પાણ્યોરુવક્ષઃ પાદાસ્યકુક્ષ્યક્ષ્ણોરતિશુક્લતા । બાહ્વોઃ પ્રતોદો જિહ્વાયાઃ કાયે બૈભત્સ્યદર્શનમ્ ॥ ૧,૧૫૨.

હાથ, જાંઘ, છાતી, પગ, મોઢું, પેટ અને આંખો ખૂબ જ ફિક્કા થઈ જાય છે; બાહુઓમાં ચાબુક જેવો દુખાવો, જીભમાં દાહ અને શરીર ભયાનક લાગે છે.