ગરુડપુરાણમ્

કર્વન્તિ યક્ષ્માયતને કાસં ષ્ઠીવત્કફં તતઃ । પૂતિપૂયોપમં વીતં મિશ્રં હરિતલોહિતમ્ ॥ ૧,૧૪૯.

ક્ષયના સ્થાને ખાંસી થાય છે અને પછી થૂક સાથે કફ બહાર આવે છે; એ સડેલા પીડા જેવું, પીળા અને લાલ રંગમાં મિશ્રિત હોય છે.

સુપ્યતે તુદ્યત ઇવ હૃદયં પચતીવ ચ । અકસ્માદુષ્ણશીતેચ્છા બહ્વાશિત્વં બલક્ષયઃ ॥ ૧,૧૪૯.

માણસ ઊંઘે છે પણ જાણે કોઈએ માર્યું હોય એમ લાગે છે, હૃદયમાં સળગણી અનુભવાય છે; અચાનક ગરમી કે ઠંડકની ઇચ્છા થાય છે, વધારે ખાવા મન થાય છે અને તાકાત ઘટી જાય છે.

સ્નિગ્ધપ્રસન્નવક્રત્વં શ્રીમદ્દર્શનનેત્રતા । તતોઽસ્ય ક્ષયરૂપાણિ સર્વાણ્યાવિર્ભવન્તિ ચ ॥ ૧,૧૪૯.

મુખ ચમકદાર, સ્પષ્ટ અને થોડું વળાંક ધરાવતું થાય છે, આંખો તેજસ્વી અને દીપતી દેખાય છે; પછી તેમાં ક્ષયના બધા લક્ષણો દેખાવા લાગે છે.

ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ । યાપ્યૌ વા બલિનાં તદ્વત્ક્ષતજોઽપિ નવૌ તુ તૌ ॥ ૧,૧૪૯.

આ રીતે ક્ષયથી થતો કાસ (ઉધરસ) દુર્બળ લોકોના શરીરને નાશ કરે છે; મજબૂત લોકોમાં પણ ક્ષય અને ઘા (જખમ) બંને નવા રૂપે દેખાય છે.

સિધ્યેતામપિ સામર્થ્યાત્સાધ્યાદૌ ચ પૃથક્ક્રમઃ । મિશ્રા યાપ્યાશ્ચ યે સર્વે જરસઃ સ્થવિરસ્ય ચ ॥ ૧,૧૪૯.

મહેનતથી બંને સાજા થઈ શકે છે, પણ આરંભમાં જે રોગ સાજો થાય છે તેમાં અલગ અલગ લક્ષણો હોય છે; મિશ્ર અને લાંબા સમયના બધા રોગ વૃદ્ધાવસ્થા અને વૃદ્ધોમાં જોવા મળે છે.

કાસશ્વાસક્ષયચ્છર્દિસ્વરસાદાદયો ગદાઃ । ભવન્ત્યુપેક્ષયા યસ્માત્તસ્માત્તાસ્ત્વરયા જયેત્ ॥ ૧,૧૪૯.

કાસ, શ્વાસ, ક્ષય, ઉલટી, અવાજ બેસી જવો અને આવા બીજા રોગો અવગણનાથી થાય છે; તેથી એ બધાને ઝડપથી દુર કરવા જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૦ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતઃ શ્વાસરોગસ્ય નિદાનં પ્રવદામ્યહમ્ । કાસવૃદ્ધ્યા ભવેચ્છ્વાસઃ પૂર્વૈર્વા દોષકોપનૈઃ ॥ ૧,૧૫૦.

શ્રીધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું શ્વાસના રોગનું કારણ કહું છું; તે કાસ વધવાથી કે દોષો પહેલા બગડવાથી થાય છે.

આમાતિસારવમથુવિષપાણ્ડુજ્વરૈરપિ । રજોધૂમાનિલૈર્મર્મઘાતાદપિ હિમામ્બુના ॥ ૧,૧૫૦.

આમ, અજીર્ણ, અતિસાર, ઉલટી, ઝેર, પાંડુ, તાવ, ધૂળ, ધૂમાડો, પવન, મર્મ પર ઘા કે ઠંડા પાણીથી પણ થાય છે.

ક્ષુદ્રકસ્તમકશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ । કફોપરુદ્ધગમનપવનો વિષ્વગાસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫૦.

આ રોગના પાંચ પ્રકાર છે: નાનો, અંધકારવાળો, તૂટી જતો, મોટો અને ઉપર ચડતો; કફથી અટકાયેલો વાયુ સર્વત્ર વિખૂટો થઈ જાય છે.

પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ દુષ્ટસ્રોતાંસિ દૂષયન્ । ઉરઃ સ્થઃ કુરુતે શ્વાસમામાશયસમુદ્ભવમ્ ॥ ૧,૧૫૦.

પ્રાણ, પાણી અને અન્નના માર્ગ બગાડી, દુષિત વાયુ છાતીમાં રહીને, અજીર્ણ પાચનથી શ્વાસની તકલીફ ઉભી કરે છે.

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલં પ્રાણવિલોમતા । આનાહઃ શઙ્ખભેદશ્ચ તત્રાયાસોઽતિભોજનૈઃ ॥ ૧,૧૫૦.

આ રોગના શરૂઆતના લક્ષણો છે: હૃદય અને પાંજરામાં દુખાવો, શ્વાસ ચઢવો, પેટ ફૂલવું અને કપાળમાં તીવ્ર દુખાવો; મહેનત કે વધારે ખાવાથી આ તકલીફ વધે છે.

પ્રેરિતઃ પ્રેરયન્ક્ષુદ્રં સ્વયં સ સમલં મરુત્ । પ્રતિલોમં શિરા ગચ્છેદુદીર્ય પવનઃ કફમ્ ॥ ૧,૧૫૦.

મેળવાયેલો અને ચલાવતો એવો દુષિત વાયુ, વળતા માર્ગે ચઢી જઈને કફને બહાર કાઢે છે.

પરિગૃહ્યશિરોગ્રીવમુરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્ । કાસં ઘુર્ઘુરકં મોહમરુચિમ્પીનસં ભૃશમ્ ॥ ૧,૧૫૦.

વાયુ માથું, ગળું, છાતી અને બાજુ પકડી, ઉધરસ, ઘૂઘવાટ, બેહોશી, ભૂખ ન લાગવી અને ભારે શરદી કરે છે.

કરોતિ તીવ્રવેગઞ્ચ શ્વાસં પ્રાણોપતાપિનમ્ । પ્રતામ્યેત્તસ્ય વેગેનષ્ઠીવનાન્તે ક્ષણં સુખી ॥ ૧,૧૫૦.

તે તીવ્ર અને ઝડપથી આવતો શ્વાસ ચઢાવતો રોગ છે, જે જીવને તડપાવે છે; તેની તીવ્રતાથી દર્દી બેહોશ થઈ જાય છે, પણ થૂક્યા પછી થોડો આરામ મળે છે.

કૃચ્છ્રાચ્છયાનઃ શ્વસિતિ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમર્હતિ । ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમાર્તિમાન્ ॥ ૧,૧૫૦.

દર્દી સુઈ શકે નહિ, ભારે શ્વાસ ચડે છે; બેઠો હોય ત્યારે થોડી રાહત મળે છે; આંખો ફાટેલી, કપાળ પર ઘમ આવે છે અને ખૂબ પીડાય છે.

વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસઃ કાઙ્ક્ષત્યુષ્ણં સવેપથુઃ । મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્ધતે ॥ ૧,૧૫૦.

મોઢું સુકાઈ જાય છે, વારંવાર શ્વાસ ચડે છે, ગરમીની ઇચ્છા થાય છે અને શરીર કાંપે છે; વાદળ, ઠંડું પાણી, પૂર્વ પવન અને કફવાળા સમયે આ તકલીફ વધે છે.

સ યાપ્યસ્તમકઃ સાધ્યો નરસ્ય બલિનો ભવેત્ । જ્વરમૂર્છાવતઃ સીતૈર્ન શામ્યેત્પ્રથમસ્તુ સઃ ॥ ૧,૧૫૦.

આ લાંબો અંધકારવાળો રોગ મજબૂત માણસમાં સાજો થઈ શકે છે; પણ જેને તાવ, બેહોશી કે ઠંડક હોય તેમાં શરૂઆતમાં એ શાંત થતો નથી.

કાસશ્વસિતવચ્છીર્ણમર્મચ્છેદરુજાર્દિતઃ । સસ્વેદમૂર્છઃ સાનાહો બસ્તિદાહવિબોધવાન્ ॥ ૧,૧૫૦.

કાસ અને શ્વાસવાળા દર્દી જેવું દુઃખ સહન કરે છે, મર્મ પર દુખાવો, ઘમ, બેહોશી, પેટ ફૂલવું, મૂત્રમાં દાઝ અને ઊંઘમાં ખલેલ અનુભવાય છે.

અધોદૃષ્ટિઃ શુતાક્ષસ્તુ સ્નિહ્યદ્રક્તૈકલોચનઃ । શુષ્કાસ્યઃ પ્રલપન્દીનો નષ્ટચ્છાયો વિચેતનઃ ॥ ૧,૧૫૦.

એની નજર નીચે હોય છે, આંખો દબાયેલી, લાલાશ ધરાવતી, મોઢું સુકાયું હોય છે, ઉલટુંસલટું બોલે છે, રંગ ઊડી જાય છે અને શૂન્ય થઈ જાય છે.

મહાતામહતા દીનો નાદેન શ્વસિતિ ક્રથન્ । ઉદ્ધૂયમાનઃ સંરબ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્ ॥ ૧,૧૫૦.

એ માણસ ઊંડો, ભારે અને દયનીય અવાજે સતત ઊંઘરે છે, શ્વાસ ખેંચે છે અને છોડી દે છે, જાણે કોઈ ઉગ્ર અને ઉન્મત્ત બળદ બેફામ થઈને સતત ધમાલ મચાવે છે.

પ્રનષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનો વિભ્રાન્તનયનાનનઃ । નેત્રે સમાક્ષિપન્બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્ ॥ ૧,૧૫૦.

એના જ્ઞાન અને સમજણ ગુમ થઈ ગઈ છે, આંખો અને ચહેરો ગૂંચવાયેલો છે; એ આંખો ભેગી કરે છે, મૂત્ર અને વિસર્જન અટકી જાય છે અને બોલવું પણ તૂટી જાય છે.

શુષ્કકણ્ઠો મુહુશ્ચૈવ કર્ણશઙ્ખાશિરોઽતિરુક્ । યો દીર્ઘમુચ્છ્વસિત્યૂર્ધ્વં ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ ॥ ૧,૧૫૦.

એનો ગળો વારંવાર સુકાઈ જાય છે, કાન, કંપાળ અને માથામાં ભારે દુખાવો થાય છે; એ લાંબો શ્વાસ ઉપર તરફ છોડે છે, પણ નીચે ખેંચતો નથી.

શ્લેષ્માવૃતમુખશ્રોત્રઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ । ઊર્ધ્વં સમીક્ષતે ભ્રાન્તમક્ષિણી પરિતઃ ક્ષિપન્ ॥ ૧,૧૫૦.

એના મોં અને કાનમાં કફ ભરાઈ ગયું છે, વાસની શક્તિ બગડી ગઈ છે; એ ઉપર તરફ જુએ છે અને એની આંખો ચારે બાજુ ભટકે છે.

મર્મસુ ચ્છિદ્યમાનેષુ પરિદેવી નિરુદ્ધવાક્ । એતે સિધ્યેયુરવ્યક્તાઃ વ્યક્તાઃ પ્રાણહરા ધ્રુવમ્ ॥ ૧,૧૫૦.

જ્યારે શરીરના મહત્વના ભાગોમાં દુખાવો થાય છે, ત્યારે એ રડતો જાય છે અને બોલી અટકી જાય છે; આ છુપાયેલા લક્ષણો સ્પષ્ટ થઈ શકે છે અને નિશ્ચિતપણે મૃત્યુ લાવે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૧ ધન્વન્તરિરુવાચ । હિક્રારોગનિદાનઞ્ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત ! તચ્છૃણુ । શ્વાસૈકહેતુઃ પ્રાગ્રૂપં સંખ્યા પ્રકૃતિસંશ્રયા ॥ ૧,૧૫૧.

ધન્વંતરી બોલ્યા: સુશ્રુત, હવે હું હિક્કાની બીમારી કેવી રીતે થાય છે એ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. હિક્કાનું એક મુખ્ય કારણ છે, એની શરૂઆતના લક્ષણો, પ્રકારો અને શરીરની સ્વભાવ પ્રમાણે એ કેવી રીતે થાય એ પણ સમજાવું છું.

હિક્રા ભક્ષ્યોદ્ભવા ક્ષુદ્રા યમલા મહતીતિ ચ । ગમ્ભીરા ચ મરુત્તત્ર ત્વરયાયુક્તિસેવિતૈઃ ॥ ૧,૧૫૧.

હિક્કા ખોરાકથી થાય છે, એ ક્યારેક નાની, ક્યારેક જોડે-જોડે, અને ક્યારેક મોટી પણ થાય છે; હે મારુત, ઘણી ઊંડી હિક્કા પણ થાય છે, જે અયોગ્ય, ઝડપથી કે વધારે ખાવાથી થાય છે.

રૂક્ષતીક્ષ્ણખરાશાન્તૈરન્નપાનૈઃ પ્રપીડિતઃ । કરોતિ હિક્રાં શ્વસનઃ મન્દશબ્દાં ક્ષુધાનુગામ્ ॥ ૧,૧૫૧.

જ્યારે કોઈ સૂકા, તીખા, ખડકરા કે વધારે ખોરાક-પાણી લીધા હોય, ત્યારે શ્વાસ હલકી અને ધીમી અવાજવાળી હિક્કા કરે છે, જે ભૂખ પછી આવે છે.

સમં સન્ધ્યાન્નપાનેન યા પ્રયાતિ ચ સાન્નજા । આયાસાત્પવનઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષુદ્રાં હિક્રાં પ્રવર્તયેત્ ॥ ૧,૧૫૧.

સાંજના સમયે ખોરાક-પાણી સાથે જે હિક્કા થાય છે, એને 'જોડેલી' કહેવાય છે; અને જ્યારે પવન પરેશાન થાય છે, ત્યારે એ નાની હિક્કા લાવે છે.

જત્રુમૂલાત્પરિસૃતા મન્દવેગવન્તી હિ સા । વૃદ્ધિમાયાસતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દબમ્ ॥ ૧,૧૫૧.

જે હિક્કા ગળાની જડથી ધીમે ધીમે ફેલાય છે, એ મહેનતથી વધે છે અને ખાવાની સાથે જ થોડી શાંત થઈ જાય છે.