ગરુડપુરાણમ્

કરોતિ શુષ્કકાસઞ્ચ મહાવેગરુજાસ્વનમ્ । સોંગહર્ષો કફં શુષ્કં કૃછ્રાન્મુક્ત્વાલ્પતાં વ્રજેત્ ॥ ૧,૧૪૯.

એ સુકી ખાંસી, ભારે દુઃખાવું અને કઠોર અવાજ કરે છે; રોમાંચ થાય છે, કઠિનાઈથી સુકો કફ બહાર આવે છે અને પછી ધીમો થઈ જાય છે.

પિત્તાત્પીતાક્ષિકત્વં ચ તિક્તાસ્યત્વં જ્વરો ભ્રમઃ । પિત્તાસૃગ્વમનં તૃષ્ણા વૈસ્વર્યં ધૂમકો મદઃ ॥ ૧,૧૪૯.

પિત્તથી આંખો પીળી પડે છે, મોંમાં કડવાશ, તાવ, ચક્કર, પિત્ત અને લોહી ઉલટી, તરસ, અવાજમાં ફેરફાર, ધૂમ્રતા અને નશા થાય છે.

પ્રતતં કાસવેગે ચ જ્યોતિષામિવ દર્શનમ્ । કફાદુરોઽલ્પરુઙ્મૂર્ધિ હૃદયં સ્તિમિતે ગુરુ ॥ ૧,૧૪૯.

ખાંસી સતત રહે ત્યારે આંખે પ્રકાશની જેમ દેખાય છે; કફથી માથામાં થોડું દુઃખાવું, હૃદય ભારે અને મટમટું લાગે છે.

કણ્ઠે પ્રલેપમદજં પીનસચ્છર્દ્યરોચકાઃ । રોમહર્ષો ધનસ્નિગ્ધંશ્લેષ્મણાઞ્ચ પ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૪૯.

ગળામાં પોટી, ભૂખ ન લાગવી, નાકમાંથી પાણી, ઉલટી અને સ્વાદ ગુમાવવું થાય છે; રોમાંચ, ઘણો અને ચીકણો કફ, અને એનું વધવું થાય છે.

યુદ્ધાદ્યૈઃ સાહસૈસ્તૈસ્તૈઃ સેવિતૈરયથાબલમ્ । ઉપસ્યન્તઃ ક્ષતો વાયુઃ પિત્તેનાનુગતો બલી ॥ ૧,૧૪૯.

યુદ્ધ વગેરે ભારે કામ, પોતાની શક્તિથી વધારે, કરવાથી વાયુ પીડાય છે, પિત્ત સાથે જોડાઈને વધુ શક્તિશાળી બને છે.

કુપિતઃ કુરુતે કાસં કફં તેન સશોણિતમ્ । પીતં શ્યાવઞ્ચ શુષ્કઞ્ચ ગ્રથિતં કુપિતં બહુ ॥ ૧,૧૪૯.

વાયુ બગડે ત્યારે ખાંસી થાય છે, જેમાં કફ લોહી સાથે, પીળો, કાળો, સુકો, ગાંઠવાળો, વધારે અને બગડેલો હોય છે.

ષ્ઠીવેત્કણ્ઠેન રુજતા વિભિન્નેનૈવ ચોરસા । સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના ॥ ૧,૧૪૯.

એ ગળામાંથી દુઃખ સાથે થૂકે છે, છાતીમાં ફાટતું લાગે છે, будто તીક્ષ્ણ સોયથી અથવા શસ્ત્રથી ઘાયલ થયાં હોય.

દુઃ ખસ્પર્શેન શૂલેન ભેદપીડાહિતાપિના । પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યકમ્પવાન્ ॥ ૧,૧૪૯.

દુઃખદ સ્પર્શ, ચીરો જેવો દુઃખાવું, ફાટવું અને દબાવવું, સાંધામાં તૂટવું, તાવ, શ્વાસમાં તકલીફ, તરસ, અવાજમાં ફેરફાર અને કંપન થાય છે.

પારાવત ઇવોત્કૂજન્પાર્શ્વશૂલી તતોઽસ્ય ચ । કફાદ્યૈર્વમનં પક્તિબલવર્ણઞ્ચ હીયતે ॥ ૧,૧૪૯.

એ પોપટ જેવું અવાજ કરે છે, બાજુમાં દુઃખાવું થાય છે, કફ અને અન્ય કારણોથી ઉલટી થાય છે, અને શક્તિ, રંગ અને પાચન ઘટી જાય છે.

ક્ષીણસ્ય સાસૃઙ્મૂત્રત્વં શ્વાસપૃષ્ટકટિગ્રહઃ । ષાયુપ્રધાનાઃ કુપિતા ધાવતો રાજયક્ષ્મણઃ ॥ ૧,૧૪૯.

ક્ષયગ્રસ્તમાં મૂત્રમાં લોહી, શ્વાસમાં તકલીફ, પીઠ અને કમરમાં જકડાવ આવે છે; જ્યારે એ બગડે, ત્યારે એ રોગના મુખ્ય લક્ષણો હોય છે.

કર્વન્તિ યક્ષ્માયતને કાસં ષ્ઠીવત્કફં તતઃ । પૂતિપૂયોપમં વીતં મિશ્રં હરિતલોહિતમ્ ॥ ૧,૧૪૯.

ક્ષયના સ્થાને ખાંસી થાય છે અને પછી થૂક સાથે કફ બહાર આવે છે; એ સડેલા પીડા જેવું, પીળા અને લાલ રંગમાં મિશ્રિત હોય છે.

સુપ્યતે તુદ્યત ઇવ હૃદયં પચતીવ ચ । અકસ્માદુષ્ણશીતેચ્છા બહ્વાશિત્વં બલક્ષયઃ ॥ ૧,૧૪૯.

માણસ ઊંઘે છે પણ જાણે કોઈએ માર્યું હોય એમ લાગે છે, હૃદયમાં સળગણી અનુભવાય છે; અચાનક ગરમી કે ઠંડકની ઇચ્છા થાય છે, વધારે ખાવા મન થાય છે અને તાકાત ઘટી જાય છે.

સ્નિગ્ધપ્રસન્નવક્રત્વં શ્રીમદ્દર્શનનેત્રતા । તતોઽસ્ય ક્ષયરૂપાણિ સર્વાણ્યાવિર્ભવન્તિ ચ ॥ ૧,૧૪૯.

મુખ ચમકદાર, સ્પષ્ટ અને થોડું વળાંક ધરાવતું થાય છે, આંખો તેજસ્વી અને દીપતી દેખાય છે; પછી તેમાં ક્ષયના બધા લક્ષણો દેખાવા લાગે છે.

ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ । યાપ્યૌ વા બલિનાં તદ્વત્ક્ષતજોઽપિ નવૌ તુ તૌ ॥ ૧,૧૪૯.

આ રીતે ક્ષયથી થતો કાસ (ઉધરસ) દુર્બળ લોકોના શરીરને નાશ કરે છે; મજબૂત લોકોમાં પણ ક્ષય અને ઘા (જખમ) બંને નવા રૂપે દેખાય છે.

સિધ્યેતામપિ સામર્થ્યાત્સાધ્યાદૌ ચ પૃથક્ક્રમઃ । મિશ્રા યાપ્યાશ્ચ યે સર્વે જરસઃ સ્થવિરસ્ય ચ ॥ ૧,૧૪૯.

મહેનતથી બંને સાજા થઈ શકે છે, પણ આરંભમાં જે રોગ સાજો થાય છે તેમાં અલગ અલગ લક્ષણો હોય છે; મિશ્ર અને લાંબા સમયના બધા રોગ વૃદ્ધાવસ્થા અને વૃદ્ધોમાં જોવા મળે છે.

કાસશ્વાસક્ષયચ્છર્દિસ્વરસાદાદયો ગદાઃ । ભવન્ત્યુપેક્ષયા યસ્માત્તસ્માત્તાસ્ત્વરયા જયેત્ ॥ ૧,૧૪૯.

કાસ, શ્વાસ, ક્ષય, ઉલટી, અવાજ બેસી જવો અને આવા બીજા રોગો અવગણનાથી થાય છે; તેથી એ બધાને ઝડપથી દુર કરવા જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૦ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતઃ શ્વાસરોગસ્ય નિદાનં પ્રવદામ્યહમ્ । કાસવૃદ્ધ્યા ભવેચ્છ્વાસઃ પૂર્વૈર્વા દોષકોપનૈઃ ॥ ૧,૧૫૦.

શ્રીધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું શ્વાસના રોગનું કારણ કહું છું; તે કાસ વધવાથી કે દોષો પહેલા બગડવાથી થાય છે.

આમાતિસારવમથુવિષપાણ્ડુજ્વરૈરપિ । રજોધૂમાનિલૈર્મર્મઘાતાદપિ હિમામ્બુના ॥ ૧,૧૫૦.

આમ, અજીર્ણ, અતિસાર, ઉલટી, ઝેર, પાંડુ, તાવ, ધૂળ, ધૂમાડો, પવન, મર્મ પર ઘા કે ઠંડા પાણીથી પણ થાય છે.

ક્ષુદ્રકસ્તમકશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ । કફોપરુદ્ધગમનપવનો વિષ્વગાસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫૦.

આ રોગના પાંચ પ્રકાર છે: નાનો, અંધકારવાળો, તૂટી જતો, મોટો અને ઉપર ચડતો; કફથી અટકાયેલો વાયુ સર્વત્ર વિખૂટો થઈ જાય છે.

પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ દુષ્ટસ્રોતાંસિ દૂષયન્ । ઉરઃ સ્થઃ કુરુતે શ્વાસમામાશયસમુદ્ભવમ્ ॥ ૧,૧૫૦.

પ્રાણ, પાણી અને અન્નના માર્ગ બગાડી, દુષિત વાયુ છાતીમાં રહીને, અજીર્ણ પાચનથી શ્વાસની તકલીફ ઉભી કરે છે.

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલં પ્રાણવિલોમતા । આનાહઃ શઙ્ખભેદશ્ચ તત્રાયાસોઽતિભોજનૈઃ ॥ ૧,૧૫૦.

આ રોગના શરૂઆતના લક્ષણો છે: હૃદય અને પાંજરામાં દુખાવો, શ્વાસ ચઢવો, પેટ ફૂલવું અને કપાળમાં તીવ્ર દુખાવો; મહેનત કે વધારે ખાવાથી આ તકલીફ વધે છે.

પ્રેરિતઃ પ્રેરયન્ક્ષુદ્રં સ્વયં સ સમલં મરુત્ । પ્રતિલોમં શિરા ગચ્છેદુદીર્ય પવનઃ કફમ્ ॥ ૧,૧૫૦.

મેળવાયેલો અને ચલાવતો એવો દુષિત વાયુ, વળતા માર્ગે ચઢી જઈને કફને બહાર કાઢે છે.

પરિગૃહ્યશિરોગ્રીવમુરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્ । કાસં ઘુર્ઘુરકં મોહમરુચિમ્પીનસં ભૃશમ્ ॥ ૧,૧૫૦.

વાયુ માથું, ગળું, છાતી અને બાજુ પકડી, ઉધરસ, ઘૂઘવાટ, બેહોશી, ભૂખ ન લાગવી અને ભારે શરદી કરે છે.

કરોતિ તીવ્રવેગઞ્ચ શ્વાસં પ્રાણોપતાપિનમ્ । પ્રતામ્યેત્તસ્ય વેગેનષ્ઠીવનાન્તે ક્ષણં સુખી ॥ ૧,૧૫૦.

તે તીવ્ર અને ઝડપથી આવતો શ્વાસ ચઢાવતો રોગ છે, જે જીવને તડપાવે છે; તેની તીવ્રતાથી દર્દી બેહોશ થઈ જાય છે, પણ થૂક્યા પછી થોડો આરામ મળે છે.

કૃચ્છ્રાચ્છયાનઃ શ્વસિતિ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમર્હતિ । ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમાર્તિમાન્ ॥ ૧,૧૫૦.

દર્દી સુઈ શકે નહિ, ભારે શ્વાસ ચડે છે; બેઠો હોય ત્યારે થોડી રાહત મળે છે; આંખો ફાટેલી, કપાળ પર ઘમ આવે છે અને ખૂબ પીડાય છે.

વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસઃ કાઙ્ક્ષત્યુષ્ણં સવેપથુઃ । મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્ધતે ॥ ૧,૧૫૦.

મોઢું સુકાઈ જાય છે, વારંવાર શ્વાસ ચડે છે, ગરમીની ઇચ્છા થાય છે અને શરીર કાંપે છે; વાદળ, ઠંડું પાણી, પૂર્વ પવન અને કફવાળા સમયે આ તકલીફ વધે છે.

સ યાપ્યસ્તમકઃ સાધ્યો નરસ્ય બલિનો ભવેત્ । જ્વરમૂર્છાવતઃ સીતૈર્ન શામ્યેત્પ્રથમસ્તુ સઃ ॥ ૧,૧૫૦.

આ લાંબો અંધકારવાળો રોગ મજબૂત માણસમાં સાજો થઈ શકે છે; પણ જેને તાવ, બેહોશી કે ઠંડક હોય તેમાં શરૂઆતમાં એ શાંત થતો નથી.

કાસશ્વસિતવચ્છીર્ણમર્મચ્છેદરુજાર્દિતઃ । સસ્વેદમૂર્છઃ સાનાહો બસ્તિદાહવિબોધવાન્ ॥ ૧,૧૫૦.

કાસ અને શ્વાસવાળા દર્દી જેવું દુઃખ સહન કરે છે, મર્મ પર દુખાવો, ઘમ, બેહોશી, પેટ ફૂલવું, મૂત્રમાં દાઝ અને ઊંઘમાં ખલેલ અનુભવાય છે.

અધોદૃષ્ટિઃ શુતાક્ષસ્તુ સ્નિહ્યદ્રક્તૈકલોચનઃ । શુષ્કાસ્યઃ પ્રલપન્દીનો નષ્ટચ્છાયો વિચેતનઃ ॥ ૧,૧૫૦.

એની નજર નીચે હોય છે, આંખો દબાયેલી, લાલાશ ધરાવતી, મોઢું સુકાયું હોય છે, ઉલટુંસલટું બોલે છે, રંગ ઊડી જાય છે અને શૂન્ય થઈ જાય છે.