ગરુડપુરાણમ્

કષાયશ્ચ હિતસ્તસ્ય મધુરા એવ કેવલમ્ । કફમારુતસંસ્પૃષ્ટમસાધ્યમુપનામનમ્ ॥ ૧,૧૪૮.

કડક વસ્તુઓ અને માત્ર મીઠી વસ્તુઓ એ માટે લાભદાયી છે; જ્યારે કફ અને વાયુ જોડાય છે, ત્યારે એ અસાધ્ય હોય છે અને એ પ્રમાણે ઓળખાય છે.

અસહ્યં પ્રતિલોમત્વાદસાધ્યાદૌષધસ્ય ચ । ન હિ સંશોધનં કિઞ્ચિદસ્ય ચ પ્રતિલોમિનઃ ॥ ૧,૧૪૮.

જ્યારે દુઃખ સહન કરી શકાય તેમ નથી અને દિશા વિરુદ્ધ હોય છે, અને દવા અસર કરતી નથી, ત્યારે શુદ્ધિ શક્ય નથી.

શોધનં પ્રતિલોમઞ્ચ રક્તપિત્તેઽભિસર્જિતમ્ । એવમેવોપશમનં સંશોધનમિહેષ્યતે ॥ ૧,૧૪૮.

રક્તપિત્તમાં દિશા વિરુદ્ધ શુદ્ધિ સૂચવવામાં આવે છે; એ જ રીતે, શાંતિ અને શુદ્ધિ અહીં શોધવા જોઈએ.

સંસૃષ્ટેષુ હિ દોષેષુ સર્વથા છર્દનં હિતમ્ । તત્ર દોષોઽત્ર ગમનં શિવાસ્ત્ર ઇવ લક્ષ્યતે ॥ ૧,૧૪૮.

જ્યારે દોષો એકસાથે ભેળાઈ જાય છે, ત્યારે દરેક રીતે દૂર કરવું લાભદાયી છે; એ સમયે ત્યાં રહી જવાનું દોષ શિવજીના શસ્ત્ર જેવું માનવામાં આવે છે.

ઉપદ્રવાશ્ચ વિકૃતિં ફલતસ્તેષુ સાધિતમ્ ॥ ૧,૧૪૮.

જટિલતાઓ પણ બગાડ લાવે છે, અને એના પરિણામો એ રીતે નિશ્ચિત થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪૯ ધન્વન્તરિરુવાચ । આશુકારી યતઃ કાસઃ સ એવાતઃ પ્રવક્ષ્યતે । પઞ્ચ કાસાઃ સ્મૃતા વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ ॥ ૧,૧૪૯.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: ખાંસી ઝડપથી અસર કરે છે, તેથી હવે એનું વર્ણન કરું છું; પાંસ પ્રકારની ખાંસી માનવામાં આવે છે—વાત, પિત્ત, કફ, ઈજા અને ક્ષયથી.

ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્ । તેષાં ભવિષ્યતાં રૂપં કણ્ઠે કણ્ડૂરરોચકઃ ॥ ૧,૧૪૯.

ક્ષય સાથે જોડાયેલી બધી ખાંસીઓ, જો અવગણવામાં આવે, તો વધુ જોરદાર બને છે; એના લક્ષણો ગળામાં ખંજવાળ અને સ્વાદ ગુમાવવું રૂપે દેખાય છે.

શુષ્કકર્ણાસ્યકણ્ઠત્વં તત્રાધોવિહિતોઽનિલઃ । ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તઃ પ્રાપ્યો રસ્તસ્મિન્કણ્ઠે ચ સંસૃજન્ ॥ ૧,૧૪૯.

કાન, મોં અને ગળામાં સુકાઈ જવું એ ત્યાં નીચે ચાલતા વાયુથી થાય છે; જ્યારે એ ઉપર જાય છે, ત્યારે એ ગળામાં ભેગું થાય છે.

શિરાસ્રોતાંસિ સંપૂર્ય તતોઽઙ્ગાન્યુત્ક્ષિપન્તિ ચ । ક્ષિપન્નિવાક્ષિણી ક્લિષ્ટસ્વરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્ ॥ ૧,૧૪૯.

શિરાઓ અને નાળીઓમાં ભરાઈને એ પછી અંગોને ઉંચે ઉઠાવે છે; આંખોમાં દુઃખાવું, અવરોધિત અવાજ અને બાજુમાં દબાવવું થાય છે.

પ્રવર્તતે સવક્રેણ ભિન્નકાંસ્યોપમધ્વનિઃ । હૃત્પાર્શ્વેરુશિરઃ શૂલમોહક્ષોભસ્વરક્ષયાન્ ॥ ૧,૧૪૯.

એ તિરાડવાળી, તૂટેલા કાંસાના જેવો અવાજ કરે છે; હૃદય, બાજુ, માથામાં દુઃખાવું, ચિત્તભ્રમ, ઉલટપલટ અને અવાજ ગુમાવવું લાવે છે.

કરોતિ શુષ્કકાસઞ્ચ મહાવેગરુજાસ્વનમ્ । સોંગહર્ષો કફં શુષ્કં કૃછ્રાન્મુક્ત્વાલ્પતાં વ્રજેત્ ॥ ૧,૧૪૯.

એ સુકી ખાંસી, ભારે દુઃખાવું અને કઠોર અવાજ કરે છે; રોમાંચ થાય છે, કઠિનાઈથી સુકો કફ બહાર આવે છે અને પછી ધીમો થઈ જાય છે.

પિત્તાત્પીતાક્ષિકત્વં ચ તિક્તાસ્યત્વં જ્વરો ભ્રમઃ । પિત્તાસૃગ્વમનં તૃષ્ણા વૈસ્વર્યં ધૂમકો મદઃ ॥ ૧,૧૪૯.

પિત્તથી આંખો પીળી પડે છે, મોંમાં કડવાશ, તાવ, ચક્કર, પિત્ત અને લોહી ઉલટી, તરસ, અવાજમાં ફેરફાર, ધૂમ્રતા અને નશા થાય છે.

પ્રતતં કાસવેગે ચ જ્યોતિષામિવ દર્શનમ્ । કફાદુરોઽલ્પરુઙ્મૂર્ધિ હૃદયં સ્તિમિતે ગુરુ ॥ ૧,૧૪૯.

ખાંસી સતત રહે ત્યારે આંખે પ્રકાશની જેમ દેખાય છે; કફથી માથામાં થોડું દુઃખાવું, હૃદય ભારે અને મટમટું લાગે છે.

કણ્ઠે પ્રલેપમદજં પીનસચ્છર્દ્યરોચકાઃ । રોમહર્ષો ધનસ્નિગ્ધંશ્લેષ્મણાઞ્ચ પ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૪૯.

ગળામાં પોટી, ભૂખ ન લાગવી, નાકમાંથી પાણી, ઉલટી અને સ્વાદ ગુમાવવું થાય છે; રોમાંચ, ઘણો અને ચીકણો કફ, અને એનું વધવું થાય છે.

યુદ્ધાદ્યૈઃ સાહસૈસ્તૈસ્તૈઃ સેવિતૈરયથાબલમ્ । ઉપસ્યન્તઃ ક્ષતો વાયુઃ પિત્તેનાનુગતો બલી ॥ ૧,૧૪૯.

યુદ્ધ વગેરે ભારે કામ, પોતાની શક્તિથી વધારે, કરવાથી વાયુ પીડાય છે, પિત્ત સાથે જોડાઈને વધુ શક્તિશાળી બને છે.

કુપિતઃ કુરુતે કાસં કફં તેન સશોણિતમ્ । પીતં શ્યાવઞ્ચ શુષ્કઞ્ચ ગ્રથિતં કુપિતં બહુ ॥ ૧,૧૪૯.

વાયુ બગડે ત્યારે ખાંસી થાય છે, જેમાં કફ લોહી સાથે, પીળો, કાળો, સુકો, ગાંઠવાળો, વધારે અને બગડેલો હોય છે.

ષ્ઠીવેત્કણ્ઠેન રુજતા વિભિન્નેનૈવ ચોરસા । સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના ॥ ૧,૧૪૯.

એ ગળામાંથી દુઃખ સાથે થૂકે છે, છાતીમાં ફાટતું લાગે છે, будто તીક્ષ્ણ સોયથી અથવા શસ્ત્રથી ઘાયલ થયાં હોય.

દુઃ ખસ્પર્શેન શૂલેન ભેદપીડાહિતાપિના । પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યકમ્પવાન્ ॥ ૧,૧૪૯.

દુઃખદ સ્પર્શ, ચીરો જેવો દુઃખાવું, ફાટવું અને દબાવવું, સાંધામાં તૂટવું, તાવ, શ્વાસમાં તકલીફ, તરસ, અવાજમાં ફેરફાર અને કંપન થાય છે.

પારાવત ઇવોત્કૂજન્પાર્શ્વશૂલી તતોઽસ્ય ચ । કફાદ્યૈર્વમનં પક્તિબલવર્ણઞ્ચ હીયતે ॥ ૧,૧૪૯.

એ પોપટ જેવું અવાજ કરે છે, બાજુમાં દુઃખાવું થાય છે, કફ અને અન્ય કારણોથી ઉલટી થાય છે, અને શક્તિ, રંગ અને પાચન ઘટી જાય છે.

ક્ષીણસ્ય સાસૃઙ્મૂત્રત્વં શ્વાસપૃષ્ટકટિગ્રહઃ । ષાયુપ્રધાનાઃ કુપિતા ધાવતો રાજયક્ષ્મણઃ ॥ ૧,૧૪૯.

ક્ષયગ્રસ્તમાં મૂત્રમાં લોહી, શ્વાસમાં તકલીફ, પીઠ અને કમરમાં જકડાવ આવે છે; જ્યારે એ બગડે, ત્યારે એ રોગના મુખ્ય લક્ષણો હોય છે.

કર્વન્તિ યક્ષ્માયતને કાસં ષ્ઠીવત્કફં તતઃ । પૂતિપૂયોપમં વીતં મિશ્રં હરિતલોહિતમ્ ॥ ૧,૧૪૯.

ક્ષયના સ્થાને ખાંસી થાય છે અને પછી થૂક સાથે કફ બહાર આવે છે; એ સડેલા પીડા જેવું, પીળા અને લાલ રંગમાં મિશ્રિત હોય છે.

સુપ્યતે તુદ્યત ઇવ હૃદયં પચતીવ ચ । અકસ્માદુષ્ણશીતેચ્છા બહ્વાશિત્વં બલક્ષયઃ ॥ ૧,૧૪૯.

માણસ ઊંઘે છે પણ જાણે કોઈએ માર્યું હોય એમ લાગે છે, હૃદયમાં સળગણી અનુભવાય છે; અચાનક ગરમી કે ઠંડકની ઇચ્છા થાય છે, વધારે ખાવા મન થાય છે અને તાકાત ઘટી જાય છે.

સ્નિગ્ધપ્રસન્નવક્રત્વં શ્રીમદ્દર્શનનેત્રતા । તતોઽસ્ય ક્ષયરૂપાણિ સર્વાણ્યાવિર્ભવન્તિ ચ ॥ ૧,૧૪૯.

મુખ ચમકદાર, સ્પષ્ટ અને થોડું વળાંક ધરાવતું થાય છે, આંખો તેજસ્વી અને દીપતી દેખાય છે; પછી તેમાં ક્ષયના બધા લક્ષણો દેખાવા લાગે છે.

ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ । યાપ્યૌ વા બલિનાં તદ્વત્ક્ષતજોઽપિ નવૌ તુ તૌ ॥ ૧,૧૪૯.

આ રીતે ક્ષયથી થતો કાસ (ઉધરસ) દુર્બળ લોકોના શરીરને નાશ કરે છે; મજબૂત લોકોમાં પણ ક્ષય અને ઘા (જખમ) બંને નવા રૂપે દેખાય છે.

સિધ્યેતામપિ સામર્થ્યાત્સાધ્યાદૌ ચ પૃથક્ક્રમઃ । મિશ્રા યાપ્યાશ્ચ યે સર્વે જરસઃ સ્થવિરસ્ય ચ ॥ ૧,૧૪૯.

મહેનતથી બંને સાજા થઈ શકે છે, પણ આરંભમાં જે રોગ સાજો થાય છે તેમાં અલગ અલગ લક્ષણો હોય છે; મિશ્ર અને લાંબા સમયના બધા રોગ વૃદ્ધાવસ્થા અને વૃદ્ધોમાં જોવા મળે છે.

કાસશ્વાસક્ષયચ્છર્દિસ્વરસાદાદયો ગદાઃ । ભવન્ત્યુપેક્ષયા યસ્માત્તસ્માત્તાસ્ત્વરયા જયેત્ ॥ ૧,૧૪૯.

કાસ, શ્વાસ, ક્ષય, ઉલટી, અવાજ બેસી જવો અને આવા બીજા રોગો અવગણનાથી થાય છે; તેથી એ બધાને ઝડપથી દુર કરવા જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૦ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતઃ શ્વાસરોગસ્ય નિદાનં પ્રવદામ્યહમ્ । કાસવૃદ્ધ્યા ભવેચ્છ્વાસઃ પૂર્વૈર્વા દોષકોપનૈઃ ॥ ૧,૧૫૦.

શ્રીધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું શ્વાસના રોગનું કારણ કહું છું; તે કાસ વધવાથી કે દોષો પહેલા બગડવાથી થાય છે.

આમાતિસારવમથુવિષપાણ્ડુજ્વરૈરપિ । રજોધૂમાનિલૈર્મર્મઘાતાદપિ હિમામ્બુના ॥ ૧,૧૫૦.

આમ, અજીર્ણ, અતિસાર, ઉલટી, ઝેર, પાંડુ, તાવ, ધૂળ, ધૂમાડો, પવન, મર્મ પર ઘા કે ઠંડા પાણીથી પણ થાય છે.

ક્ષુદ્રકસ્તમકશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ । કફોપરુદ્ધગમનપવનો વિષ્વગાસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫૦.

આ રોગના પાંચ પ્રકાર છે: નાનો, અંધકારવાળો, તૂટી જતો, મોટો અને ઉપર ચડતો; કફથી અટકાયેલો વાયુ સર્વત્ર વિખૂટો થઈ જાય છે.