ગરુડપુરાણમ્

તૈર્મિથસ્તુલ્યરૂપત્વમાગમ્ય વ્યાપ્નુવંસ્તનુમ્ । પિત્તરક્તસ્ય વિકૃતેઃ સંસર્ગાદ્દષણાદપિ ॥ ૧,૧૪૮.

એ બધું સાથે મળી, એકરૂપ થઈ, શરીરમાં ફેલાય છે; પિત્ત અને રક્તના મિશ્રણથી એ બિમારી થાય છે, દંશથી પણ.

ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તેષુ રક્તેન વ્યપદિશ્યતે । પ્રભવત્યસૃજઃ સ્થાનાત્પ્લીહતો યકૃતશ્ચ સઃ ॥ ૧,૧૪૮.

રક્તમાં પિત્ત જેવો ગંધ અને રંગ દેખાય ત્યારે એ ઓળખાય છે; એ રક્તના સ્થાનથી, પળીથી અને યકૃતથી ઉત્પન્ન થાય છે.

શિરોગુરુત્વમરુચિઃ શીતેચ્છા ધૂમકોઽમ્લકઃ । છર્ધિતશ્છર્દિબૈ ભત્સ્યં કાસઃ શ્વાસો ભ્રમઃ ક્લમઃ ॥ ૧,૧૪૮.

માથું ભારે લાગે છે, સ્વાદ ગુમ થાય છે, ઠંડા માટે ઇચ્છા થાય છે, ધૂમ્ર અને ખાટા ડકાર આવે છે, ઉલટી થાય છે, ખાવાની ઈચ્છા ન રહે, ખાંસી, શ્વાસની તકલીફ, ચક્કર અને થાક આવે છે.

લોહિતો ન હિતો મત્સ્યગન્ધાસ્યાત્વઞ્ચ વિજ્વરે । રક્તહારિદ્રહરિતવર્ણતા નયનાદિષુ ॥ ૧,૧૪૮.

રક્ત સ્વસ્થ નથી, મોઢામાં માછલી જેવી વાસ આવે છે, અને તાવ વગર આંખો અને અન્ય અંગોમાં લાલ, પીળા કે લીલા રંગ દેખાય છે.

નીલલોહિત પીતાનાં વર્ણાનામવિવેચનમ્ । સ્વપ્ને ઇન્માદધર્મિત્વં ભવત્યસ્મિન્ભવિષ્યતિ ॥ ૧,૧૪૮.

નીલાં, લાલ અને પીળાં રંગો વચ્ચે ભેદ ન રહે; સ્વપ્નમાં પાગલપણું અને અયોગ્ય વર્તન દેખાય છે.

ઉર્ધ્વં નાસાક્ષિકર્ણાસ્યૈર્મેઢ્રયોનિગુદૈરધઃ । કુપિતં રોમકૂપૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તત્પ્રવર્તતે ॥ ૧,૧૪૮.

ઉપર તરફ એ નાક, આંખ, કાન અને મોઢામાંથી બહાર આવે છે; નીચે તરફ એ લિંગ, યોનિ અને ગુદામાંથી, અને વાળના રંધ્રોમાંથી પણ — એ બધાંમાંથી એ બગડેલું પિત્ત બહાર આવે છે.

ઊર્ધ્વં સાધ્યં કફાદ્યસ્માત્તદ્વિરેચનસાધિતમ્ । બહ્વૌષધાનિ પિત્તસ્ય વિરેકો હિ વરૌષધમ્ ॥ ૧,૧૪૮.

કફ સાથે હોય ત્યારે એ વમનથી ઠીક થાય છે; પિત્ત માટે ઘણી દવાઓ છે, પણ વમન શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.

અનુબન્ધી કફો યત્ર તત્ર તસ્યાપિ શુદ્ધિકૃત્ । કષાયાઃ સ્વાદવો યસ્ય વિશુદ્ધૌ શ્લેષ્મલા હિતાઃ ॥ ૧,૧૪૮.

જ્યાં કફ પણ હોય, ત્યાં શુદ્ધિ લાભદાયી છે; કડક અને મીઠા સ્વાદવાળી વસ્તુઓ કફના દુઃખ માટે શુદ્ધિ માટે યોગ્ય છે.

કટુતિક્તકષાયા વા યે નિસર્ગાત્કફાવહાઃ । અધો યાપ્યઞ્ચ નાયુષ્માંસ્તત્પ્રચ્છર્દનસાધકમ્ ॥ ૧,૧૪૮.

જે વસ્તુઓ સ્વભાવથી તીખી, કડવી કે કડક છે અને કફ દૂર કરે છે, એ લાંબા સમયથી ચાલતી અને નીચે તરફ જતી બિમારી માટે યોગ્ય છે, અને એ ઉલટીથી ઉપચાર થાય છે.

અલ્પૌષધઞ્ચ પિત્તસ્ય વમનં નાવમૌષધમ્ । અનુબન્ધિ બલં યસ્ય શાન્તપિત્તનરસ્ય ચ ॥ ૧,૧૪૮.

પિત્તમાં શક્તિ ઓછી હોય ત્યારે ઉલટી શ્રેષ્ઠ દવા નથી; જ્યાં શક્તિ જોડાય છે અને પિત્ત શાંત હોય, ત્યાં એ યોગ્ય છે.

કષાયશ્ચ હિતસ્તસ્ય મધુરા એવ કેવલમ્ । કફમારુતસંસ્પૃષ્ટમસાધ્યમુપનામનમ્ ॥ ૧,૧૪૮.

કડક વસ્તુઓ અને માત્ર મીઠી વસ્તુઓ એ માટે લાભદાયી છે; જ્યારે કફ અને વાયુ જોડાય છે, ત્યારે એ અસાધ્ય હોય છે અને એ પ્રમાણે ઓળખાય છે.

અસહ્યં પ્રતિલોમત્વાદસાધ્યાદૌષધસ્ય ચ । ન હિ સંશોધનં કિઞ્ચિદસ્ય ચ પ્રતિલોમિનઃ ॥ ૧,૧૪૮.

જ્યારે દુઃખ સહન કરી શકાય તેમ નથી અને દિશા વિરુદ્ધ હોય છે, અને દવા અસર કરતી નથી, ત્યારે શુદ્ધિ શક્ય નથી.

શોધનં પ્રતિલોમઞ્ચ રક્તપિત્તેઽભિસર્જિતમ્ । એવમેવોપશમનં સંશોધનમિહેષ્યતે ॥ ૧,૧૪૮.

રક્તપિત્તમાં દિશા વિરુદ્ધ શુદ્ધિ સૂચવવામાં આવે છે; એ જ રીતે, શાંતિ અને શુદ્ધિ અહીં શોધવા જોઈએ.

સંસૃષ્ટેષુ હિ દોષેષુ સર્વથા છર્દનં હિતમ્ । તત્ર દોષોઽત્ર ગમનં શિવાસ્ત્ર ઇવ લક્ષ્યતે ॥ ૧,૧૪૮.

જ્યારે દોષો એકસાથે ભેળાઈ જાય છે, ત્યારે દરેક રીતે દૂર કરવું લાભદાયી છે; એ સમયે ત્યાં રહી જવાનું દોષ શિવજીના શસ્ત્ર જેવું માનવામાં આવે છે.

ઉપદ્રવાશ્ચ વિકૃતિં ફલતસ્તેષુ સાધિતમ્ ॥ ૧,૧૪૮.

જટિલતાઓ પણ બગાડ લાવે છે, અને એના પરિણામો એ રીતે નિશ્ચિત થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪૯ ધન્વન્તરિરુવાચ । આશુકારી યતઃ કાસઃ સ એવાતઃ પ્રવક્ષ્યતે । પઞ્ચ કાસાઃ સ્મૃતા વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ ॥ ૧,૧૪૯.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: ખાંસી ઝડપથી અસર કરે છે, તેથી હવે એનું વર્ણન કરું છું; પાંસ પ્રકારની ખાંસી માનવામાં આવે છે—વાત, પિત્ત, કફ, ઈજા અને ક્ષયથી.

ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્ । તેષાં ભવિષ્યતાં રૂપં કણ્ઠે કણ્ડૂરરોચકઃ ॥ ૧,૧૪૯.

ક્ષય સાથે જોડાયેલી બધી ખાંસીઓ, જો અવગણવામાં આવે, તો વધુ જોરદાર બને છે; એના લક્ષણો ગળામાં ખંજવાળ અને સ્વાદ ગુમાવવું રૂપે દેખાય છે.

શુષ્કકર્ણાસ્યકણ્ઠત્વં તત્રાધોવિહિતોઽનિલઃ । ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તઃ પ્રાપ્યો રસ્તસ્મિન્કણ્ઠે ચ સંસૃજન્ ॥ ૧,૧૪૯.

કાન, મોં અને ગળામાં સુકાઈ જવું એ ત્યાં નીચે ચાલતા વાયુથી થાય છે; જ્યારે એ ઉપર જાય છે, ત્યારે એ ગળામાં ભેગું થાય છે.

શિરાસ્રોતાંસિ સંપૂર્ય તતોઽઙ્ગાન્યુત્ક્ષિપન્તિ ચ । ક્ષિપન્નિવાક્ષિણી ક્લિષ્ટસ્વરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્ ॥ ૧,૧૪૯.

શિરાઓ અને નાળીઓમાં ભરાઈને એ પછી અંગોને ઉંચે ઉઠાવે છે; આંખોમાં દુઃખાવું, અવરોધિત અવાજ અને બાજુમાં દબાવવું થાય છે.

પ્રવર્તતે સવક્રેણ ભિન્નકાંસ્યોપમધ્વનિઃ । હૃત્પાર્શ્વેરુશિરઃ શૂલમોહક્ષોભસ્વરક્ષયાન્ ॥ ૧,૧૪૯.

એ તિરાડવાળી, તૂટેલા કાંસાના જેવો અવાજ કરે છે; હૃદય, બાજુ, માથામાં દુઃખાવું, ચિત્તભ્રમ, ઉલટપલટ અને અવાજ ગુમાવવું લાવે છે.

કરોતિ શુષ્કકાસઞ્ચ મહાવેગરુજાસ્વનમ્ । સોંગહર્ષો કફં શુષ્કં કૃછ્રાન્મુક્ત્વાલ્પતાં વ્રજેત્ ॥ ૧,૧૪૯.

એ સુકી ખાંસી, ભારે દુઃખાવું અને કઠોર અવાજ કરે છે; રોમાંચ થાય છે, કઠિનાઈથી સુકો કફ બહાર આવે છે અને પછી ધીમો થઈ જાય છે.

પિત્તાત્પીતાક્ષિકત્વં ચ તિક્તાસ્યત્વં જ્વરો ભ્રમઃ । પિત્તાસૃગ્વમનં તૃષ્ણા વૈસ્વર્યં ધૂમકો મદઃ ॥ ૧,૧૪૯.

પિત્તથી આંખો પીળી પડે છે, મોંમાં કડવાશ, તાવ, ચક્કર, પિત્ત અને લોહી ઉલટી, તરસ, અવાજમાં ફેરફાર, ધૂમ્રતા અને નશા થાય છે.

પ્રતતં કાસવેગે ચ જ્યોતિષામિવ દર્શનમ્ । કફાદુરોઽલ્પરુઙ્મૂર્ધિ હૃદયં સ્તિમિતે ગુરુ ॥ ૧,૧૪૯.

ખાંસી સતત રહે ત્યારે આંખે પ્રકાશની જેમ દેખાય છે; કફથી માથામાં થોડું દુઃખાવું, હૃદય ભારે અને મટમટું લાગે છે.

કણ્ઠે પ્રલેપમદજં પીનસચ્છર્દ્યરોચકાઃ । રોમહર્ષો ધનસ્નિગ્ધંશ્લેષ્મણાઞ્ચ પ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૪૯.

ગળામાં પોટી, ભૂખ ન લાગવી, નાકમાંથી પાણી, ઉલટી અને સ્વાદ ગુમાવવું થાય છે; રોમાંચ, ઘણો અને ચીકણો કફ, અને એનું વધવું થાય છે.

યુદ્ધાદ્યૈઃ સાહસૈસ્તૈસ્તૈઃ સેવિતૈરયથાબલમ્ । ઉપસ્યન્તઃ ક્ષતો વાયુઃ પિત્તેનાનુગતો બલી ॥ ૧,૧૪૯.

યુદ્ધ વગેરે ભારે કામ, પોતાની શક્તિથી વધારે, કરવાથી વાયુ પીડાય છે, પિત્ત સાથે જોડાઈને વધુ શક્તિશાળી બને છે.

કુપિતઃ કુરુતે કાસં કફં તેન સશોણિતમ્ । પીતં શ્યાવઞ્ચ શુષ્કઞ્ચ ગ્રથિતં કુપિતં બહુ ॥ ૧,૧૪૯.

વાયુ બગડે ત્યારે ખાંસી થાય છે, જેમાં કફ લોહી સાથે, પીળો, કાળો, સુકો, ગાંઠવાળો, વધારે અને બગડેલો હોય છે.

ષ્ઠીવેત્કણ્ઠેન રુજતા વિભિન્નેનૈવ ચોરસા । સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના ॥ ૧,૧૪૯.

એ ગળામાંથી દુઃખ સાથે થૂકે છે, છાતીમાં ફાટતું લાગે છે, будто તીક્ષ્ણ સોયથી અથવા શસ્ત્રથી ઘાયલ થયાં હોય.

દુઃ ખસ્પર્શેન શૂલેન ભેદપીડાહિતાપિના । પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યકમ્પવાન્ ॥ ૧,૧૪૯.

દુઃખદ સ્પર્શ, ચીરો જેવો દુઃખાવું, ફાટવું અને દબાવવું, સાંધામાં તૂટવું, તાવ, શ્વાસમાં તકલીફ, તરસ, અવાજમાં ફેરફાર અને કંપન થાય છે.

પારાવત ઇવોત્કૂજન્પાર્શ્વશૂલી તતોઽસ્ય ચ । કફાદ્યૈર્વમનં પક્તિબલવર્ણઞ્ચ હીયતે ॥ ૧,૧૪૯.

એ પોપટ જેવું અવાજ કરે છે, બાજુમાં દુઃખાવું થાય છે, કફ અને અન્ય કારણોથી ઉલટી થાય છે, અને શક્તિ, રંગ અને પાચન ઘટી જાય છે.