ગરુડપુરાણમ્

વેગં કૃત્વાવિષં યદ્વદાશયે નયતે બલમ્ । કુપ્યત્યાપ્તબલં ભૂયઃ કાલદોષવિષન્તથા ॥ ૧,૧૪૭.

જેમ ઝેર ઝડપ પકડી શરીરમાં પોતાની તાકાત લાવે છે, તેમ રોગ અને ઝેર પણ સમયના પ્રભાવથી ઉશ્કેરાય છે.

એવં જ્વરાઃ પ્રવર્તન્તે વિષમાઃ સતતાદયઃ । ઉત્ક્લેશો ગૌરવં દૈન્યં ભઙ્ગોઽઙ્ગાનાં વિજૃમ્ભણમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

આ રીતે જ્વરો ઊભા થાય છે, અસમાન અને સતત, જે ઉશ્કેરા, ભાર, ઉદાસી, અંગોનું ઢળી પડવું અને ખેંચાવા જેવી અસરો કરે છે.

અરોચકો વમિઃ શ્વાસઃ સર્વસ્મિન્રસગે જ્વરે । રક્તનિષ્ઠીવનં તૃષ્ણા રૂક્ષોષ્ણં પીડકોદ્યમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

દરેક પ્રકારના જ્વરમાં ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે; લોહી ઉગાળવું, તરસ, સુકાઈ, ગરમાઈ અને દુખાવાની મહેનત થાય છે.

દાહરાગભ્રમમદપ્રલાપો રક્તસંશ્રિતે । તૃડ્ગ્લાનિઃ સ્પૃષ્ટવર્ચસ્કમન્તર્દાહો ભ્રમસ્તમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

લોહી સંકળાયેલ રોગોમાં દાહ, લાલાશ, ગભરાટ, ઉન્માદ અને અડબડ બોલવું થાય છે; તરસ, થાક, રંગ બદલાવ, અંદર દાહ, ચક્કર અને અંધારું લાગે છે.

દૌર્ગન્ધ્યં ગાત્રવિક્ષેપો માંસસ્થે મેદસિ સ્થિતે । સ્વેદોઽતિતૃષ્ણા વમનં દૌર્ગન્ધ્યં વા સહિષ્ણુતા ॥ ૧,૧૪૭.

માસ અને ચરબીમાં રોગ હોય ત્યારે દુર્ગંધ, અંગોનું ફફડવું, વધારે પसीનો, અતિ તરસ, ઉલટી, દુર્ગંધ અથવા સહનશક્તિ જોવા મળે છે.

પ્રલાપો ગ્લાનિરરુચિરસ્થિગે ત્વસ્થિભેદનમ્ । દોષપ્રવૃત્તિરુદ્બોધઃ શ્વાસાંગક્ષેપકૂજનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

હાડકાંમાં રોગ હોય ત્યારે ઉન્માદ, થાક, ભૂખ ન લાગવી, હાડકાંમાં દુખાવું અને ફાટવું, રોગની પ્રવૃતિ, જાગવું, શ્વાસમાં તકલીફ, અંગોનું ફફડવું અને કરકરા અવાજ થાય છે.

અન્તર્દાહો બહિઃ શૈત્યં શ્વાસો હિક્કા હિ મજ્જમે । તમસો દર્શનં મર્મચ્છેદનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા ॥ ૧,૧૪૭.

મજ્જામાં રોગ હોય ત્યારે અંદર દાહ, બહાર ઠંડક, શ્વાસમાં તકલીફ, હિકકા, દૃષ્ટિમાં અંધારું, અગત્યના અંગોમાં કાપતો દુખાવું અને લિંગમાં કઠોરતા થાય છે.

શુક્રપ્રવૃત્તૌ મૃત્યુસ્તુ જાયતે શુક્રસંશ્રયે । ઉત્તરોત્તરદુઃ સાધ્યાઃ પઞ્ચાન્યે તુ વિપર્યયે ॥ ૧,૧૪૭.

શુક્રમાં રોગ પહોંચે ત્યારે મૃત્યુ થાય છે; પછીના પાંચ રોગો પાછળથી આવે અને વધુ કઠિન છે.

પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ શ્લેષ્મણા ગૌરવેણ ચ । મન્દજ્વરપ્રલાપસ્તુ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

શ્લેષ્માથી અંગોમાં ભાર અને જાણે લિપાઈ ગયેલું લાગે છે; હળવા જ્વરમાં ઉન્માદ, ઠંડક અને આવરણ જેવી લાગણી થાય છે.

નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શીતકૃચ્છ્રેણ ગચ્છતિ । સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો ભવેદઙ્ગબલાશકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

હળવો જ્વર હંમેશા સુકાઈ રહે છે અને ઠંડામાં મુશ્કેલીથી પસાર થાય છે; અંગો કઠોર થાય છે, શ્લેષ્મ વધુ હોય છે અને અંગોમાં કમજોરી રહે છે.

હરિદ્રાભેદવર્ણાભસ્તદ્વલ્લેપં પ્રમેહતિ । સ વૈ હારિદ્રકો નામ જ્વરભેદોઽન્તકઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

હળદી જેવી રંગ અને આવરણ, પ્રમેહમાં પણ આવું coating, એ જ્વર 'હારિદ્રક' કહેવાય છે, જે અંતિમ અને ઘાતક છે.

કફવાતૌ સમૌ યત્ર હીનપિત્તસ્ય દેહિનઃ । તીક્ષ્ણોઽથ વા દિવા મન્દો જાયતે રાત્રિજો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યાં શરીરમાં કફ અને વાયુ બંને હોય અને પિત્ત ઓછું હોય, ત્યાં જ્વર દિવસમાં તીવ્ર અથવા હળવો, પણ રાત્રે ઊભો થાય છે.

દિવાકરાર્પિતબલે વ્યાયામાચ્ચ વિશોષિતે । શરીરે નિયતં વાતાજ્જ્વરઃ સ્યાત્પૌર્વરાત્રિકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે શરીરની તાકાત સૂર્યને અપાઈ અને મહેનતથી થાકી જાય છે, ત્યારે વાયુથી જ્વર ચોક્કસ રાત્રિના આરંભમાં થાય છે.

આમાશયે યદાત્મસ્થે શ્લેષ્મપિત્તે હ્યધઃ સ્થિતે । તદર્ધં શીતલં દેહે હ્યર્ધં ચોષ્ણં પ્રજાયતે ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે આત્મા પેટમાં હોય અને કફ-પિત્ત નીચે હોય, ત્યારે શરીરનો અડધો ભાગ ઠંડો અને અડધો ભાગ ગરમ થાય છે.

કાયે પિત્તં યદા ન્યસ્તં શ્લેષ્મા ચાન્તે વ્યવસ્થિતઃ । ઉષ્ણત્વં તેન દેહસ્ય શીતત્વં કરપાદયોઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે પિત્ત શરીરમાં હોય અને કફ અંતમાં સ્થિર હોય, ત્યારે શરીર ગરમ થાય છે અને હાથ-પગ ઠંડા રહે છે.

રસરક્તાશ્રયઃ સાધ્યો માંસ મેદોગતશ્ચ યઃ । અસ્થિમજ્જાગતઃ કૃચ્છ્રસ્તૈસ્તૈઃ સ્વાઙ્ગૈર્હતપ્રભઃ ॥ ૧,૧૪૭.

રસ, રક્ત, માંસ અને ચરબીમાં રહેલું, અને હાડકાં તથા મજ્જામાં રહેલું જે દુઃખથી પીડાય છે, એ અંગોમાં દુઃખ આવે ત્યારે શરીરનો તેજ ઓગળી જાય છે.

વિસંજ્ઞો જ્રવેગાર્તઃ સક્રોધ ઇવ વીક્ષતે । સદોષમુષ્ણઞ્ચ સદા શકૃન્મુઞ્ચતિ વેગવત્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીર બેહોશ થઈ જાય છે, શૌચની તીવ્ર ઇચ્છાથી તણાવમાં રહે છે, અને ગુસ્સામાં નજર કરે છે; એ સતત દુર્ગંધયુક્ત, ગરમ અને જોરથી પોટી કરે છે.

દેહો લઘુર્વ્યપગતક્લમમોહતાપઃ પાકો મુખે કરણસૌષ્ઠવમવ્યથત્વમ્ । સ્વેદઃ ક્ષુવઃ પ્રકૃતિયોગિમનોઽન્નલિપ્સા કણ્ડૂશ્ચ મૂર્ધ્નિ વિગત્જ્વરલક્ષણાનિ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીર હલકું લાગે છે, થાક, ભ્રમ અને ગરમી દૂર રહે છે; પાચન મોઢામાં થાય છે, ઇન્દ્રિયો સારી રીતે કામ કરે છે, દુઃખ નથી; પસીનો, છીંક, મન સ્વભાવ સાથે જોડાયેલું, ખોરાકની ઇચ્છા અને માથામાં ખંજવાળ — એ બધા તાવના અભાવના લક્ષણો છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪૮ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતો રક્તપિત્તસ્ય નિદાનં પ્રવદામ્યહમ્ । ભૃશોષ્ણતિક્તકટ્વમ્લલવણાદિવિદાહિભિઃ ॥ ૧,૧૪૮.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું રક્તપિત્તના કારણો જણાવું છું — ખૂબ જ ગરમ, કડવું, તીખું, ખાટું, ખારું અને દાહક વસ્તુઓ ખાવાથી.

કોદ્રવોદ્દાલકૈશ્ચાન્યૈસ્તદુક્તૈરતિ સેવિતૈઃ । કુપિતં પૈત્તિકૈઃ પિત્તં દ્રવં રક્તઞ્ચ મૂર્છતિ ॥ ૧,૧૪૮.

કોદ્રવ, ઉદ્દાલક અને આવી બીજી વારંવાર જણાવેલી વસ્તુઓ વધુ પ્રમાણમાં ખાવાથી, અને પિત્તવર્ધક વસ્તુઓથી, પિત્ત ઉગ્ર થઈ જાય છે, પ્રવાહી બને છે અને રક્ત પણ બગડે છે.

તૈર્મિથસ્તુલ્યરૂપત્વમાગમ્ય વ્યાપ્નુવંસ્તનુમ્ । પિત્તરક્તસ્ય વિકૃતેઃ સંસર્ગાદ્દષણાદપિ ॥ ૧,૧૪૮.

એ બધું સાથે મળી, એકરૂપ થઈ, શરીરમાં ફેલાય છે; પિત્ત અને રક્તના મિશ્રણથી એ બિમારી થાય છે, દંશથી પણ.

ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તેષુ રક્તેન વ્યપદિશ્યતે । પ્રભવત્યસૃજઃ સ્થાનાત્પ્લીહતો યકૃતશ્ચ સઃ ॥ ૧,૧૪૮.

રક્તમાં પિત્ત જેવો ગંધ અને રંગ દેખાય ત્યારે એ ઓળખાય છે; એ રક્તના સ્થાનથી, પળીથી અને યકૃતથી ઉત્પન્ન થાય છે.

શિરોગુરુત્વમરુચિઃ શીતેચ્છા ધૂમકોઽમ્લકઃ । છર્ધિતશ્છર્દિબૈ ભત્સ્યં કાસઃ શ્વાસો ભ્રમઃ ક્લમઃ ॥ ૧,૧૪૮.

માથું ભારે લાગે છે, સ્વાદ ગુમ થાય છે, ઠંડા માટે ઇચ્છા થાય છે, ધૂમ્ર અને ખાટા ડકાર આવે છે, ઉલટી થાય છે, ખાવાની ઈચ્છા ન રહે, ખાંસી, શ્વાસની તકલીફ, ચક્કર અને થાક આવે છે.

લોહિતો ન હિતો મત્સ્યગન્ધાસ્યાત્વઞ્ચ વિજ્વરે । રક્તહારિદ્રહરિતવર્ણતા નયનાદિષુ ॥ ૧,૧૪૮.

રક્ત સ્વસ્થ નથી, મોઢામાં માછલી જેવી વાસ આવે છે, અને તાવ વગર આંખો અને અન્ય અંગોમાં લાલ, પીળા કે લીલા રંગ દેખાય છે.

નીલલોહિત પીતાનાં વર્ણાનામવિવેચનમ્ । સ્વપ્ને ઇન્માદધર્મિત્વં ભવત્યસ્મિન્ભવિષ્યતિ ॥ ૧,૧૪૮.

નીલાં, લાલ અને પીળાં રંગો વચ્ચે ભેદ ન રહે; સ્વપ્નમાં પાગલપણું અને અયોગ્ય વર્તન દેખાય છે.

ઉર્ધ્વં નાસાક્ષિકર્ણાસ્યૈર્મેઢ્રયોનિગુદૈરધઃ । કુપિતં રોમકૂપૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તત્પ્રવર્તતે ॥ ૧,૧૪૮.

ઉપર તરફ એ નાક, આંખ, કાન અને મોઢામાંથી બહાર આવે છે; નીચે તરફ એ લિંગ, યોનિ અને ગુદામાંથી, અને વાળના રંધ્રોમાંથી પણ — એ બધાંમાંથી એ બગડેલું પિત્ત બહાર આવે છે.

ઊર્ધ્વં સાધ્યં કફાદ્યસ્માત્તદ્વિરેચનસાધિતમ્ । બહ્વૌષધાનિ પિત્તસ્ય વિરેકો હિ વરૌષધમ્ ॥ ૧,૧૪૮.

કફ સાથે હોય ત્યારે એ વમનથી ઠીક થાય છે; પિત્ત માટે ઘણી દવાઓ છે, પણ વમન શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.

અનુબન્ધી કફો યત્ર તત્ર તસ્યાપિ શુદ્ધિકૃત્ । કષાયાઃ સ્વાદવો યસ્ય વિશુદ્ધૌ શ્લેષ્મલા હિતાઃ ॥ ૧,૧૪૮.

જ્યાં કફ પણ હોય, ત્યાં શુદ્ધિ લાભદાયી છે; કડક અને મીઠા સ્વાદવાળી વસ્તુઓ કફના દુઃખ માટે શુદ્ધિ માટે યોગ્ય છે.

કટુતિક્તકષાયા વા યે નિસર્ગાત્કફાવહાઃ । અધો યાપ્યઞ્ચ નાયુષ્માંસ્તત્પ્રચ્છર્દનસાધકમ્ ॥ ૧,૧૪૮.

જે વસ્તુઓ સ્વભાવથી તીખી, કડવી કે કડક છે અને કફ દૂર કરે છે, એ લાંબા સમયથી ચાલતી અને નીચે તરફ જતી બિમારી માટે યોગ્ય છે, અને એ ઉલટીથી ઉપચાર થાય છે.