ગરુડપુરાણમ્

ચતુર્થકો મલૈર્મેદોમજ્જાસ્થ્યન્યતરે સ્થિતઃ । મજ્જાસ્થ એવ હ્યપરઃ પ્રભાવમનુદર્શયેત્ ॥ ૧,૧૪૭.

ચોથો પ્રકાર, મલ, ચરબી, મજ્જા કે હાડકામાં સ્થિત છે; બીજો માત્ર મજ્જા અને હાડકામાં હોય છે અને પોતાનું પ્રભાવ બતાવે છે.

દ્વિધા કફોણિજઙ્ઘાભ્યાં સ પૂર્વં શિરસાનિલાત્ । અસ્થિમજ્જોરુપગતશ્ચતુર્થકવિપર્યયઃ ॥ ૧,૧૪૭.

કફ બે પ્રકારનો છે, જાંઘમાં, પહેલાં માથાના વાયુથી; હાડકાં અને મજ્જામાં પહોંચે ત્યારે એ ચોથા પ્રકારનો વિપરીત છે.

ત્રિધા ત્ર્યહં જ્વરયતિ દિનમેકન્તુ મુઞ્ચતિ । બલા બલેન દોષણામન્યચેષ્ટાદિજન્મનામ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ત્રણ પ્રકારનો, ત્રણ દિવસ તાવ લાવે છે, પણ એક દિવસ છોડે છે; દોષોની બળ અને અન્ય ક્રિયાઓના ઉત્પત્તિથી.

પક્રાનામવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રઞ્ચ લઙ્ઘયેત્ । જ્વરઃ સ્યાન્મનસસ્તદ્વત્કર્મણશ્ચ તદાતદા ॥ ૧,૧૪૭.

તાવમાં વિપરીતતા ન હોવાને કારણે, એ સાત રાત ઉપવાસ કરે છે; તાવ મનને પણ એ જ રીતે અસર કરે છે, અને કર્મને પણ, ત્યારે અને બીજા સમયે.

ગમ્ભીરધાતુચારિત્વાત્સન્નિપાતેન સમ્ભવાત્ । તુલ્યોચ્છ્રયાચ્ચ દોષાણાં દુશ્ચિકિત્સ્યશ્ચતુર્થકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ગહન ધાતુમાં વર્તન અને સંનિપાતથી ઉત્પન્ન, દોષોની સમાન વૃદ્ધિથી — ચોથો પ્રકાર બહુ મુશ્કેલ છે સારવાર માટે.

સૂક્ષામાત્સૂક્ષ્મજ્વરેષ્વેષુ દૂરદ્દૂરતરેષુ ચ । દોષો રક્તાદિમાર્ગેષુ શનૈરલ્પશ્ચિરેણ યત્ ॥ ૧,૧૪૭.

સૂક્ષ્મતાથી, સૂક્ષ્મ તાવમાં, અને વધુ દૂર-દૂર તાવમાં; દોષ, રક્ત વગેરેના માર્ગમાં, ધીમે ધીમે, થોડું, લાંબા સમય સુધી જાય છે.

યાતિ દેહઞ્ચ નાશેષં સન્તાપાદીન્કરોત્યતઃ । ક્રમો યત્નેન વિચ્છિન્નઃ સતાપો લક્ષ્યતે જ્વરઃ ॥ ૧,૧૪૭.

એ શરીરમાં જાય છે અને કંઈ છોડતું નથી, તાપ વગેરે પેદા કરે છે; જ્યારે ક્રમ પ્રયત્નથી તૂટી જાય, ત્યારે તાપવાળું તાવ દેખાય છે.

વિષમો વિષમારમ્ભઃ ક્ષપાકાલાનુસારવાન્ । યથોત્તરં મન્દગતિર્મન્દશક્તિર્યથાયથમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

આ રોગો અસમાન અને મુશ્કેલ શરૂઆત ધરાવે છે, રાત્રીના સમયને અનુસરે છે; દરેક પગલું ધીમું અને કમજોર બને છે, જેમ યોગ્ય હોય છે.

કાલેનાપ્નોતિ સદૃશાન્સ રસાદીંસ્તથાતથા । દોષો જ્વરયતિ ક્રુદ્ધશ્ચિરાચ્ચિરતરેણ ચ ॥ ૧,૧૪૭.

સમય જતાં, તે અનુકૂળ સ્વાદ અને ગુણો મેળવે છે; રોગ ઉગ્ર બને છે જ્યારે ઉશ્કેરાય, ક્યારેક લાંબા સમય પછી.

ભૂમૌ સ્થિતં જલૈઃ સિક્તં કાલં નૈવ પ્રતીક્ષતે । અઙ્કુરાય યથા બીજં દોષબીજં ભવેત્તથા ॥ ૧,૧૪૭.

પૃથ્વી પર મૂકાયેલું અને પાણીથી ભેજાયેલું બીજ અંકુરવા માટે સમયની રાહ નથી જુતું; એ જ રીતે, રોગનું બીજ પણ તરત જ અસર કરે છે.

વેગં કૃત્વાવિષં યદ્વદાશયે નયતે બલમ્ । કુપ્યત્યાપ્તબલં ભૂયઃ કાલદોષવિષન્તથા ॥ ૧,૧૪૭.

જેમ ઝેર ઝડપ પકડી શરીરમાં પોતાની તાકાત લાવે છે, તેમ રોગ અને ઝેર પણ સમયના પ્રભાવથી ઉશ્કેરાય છે.

એવં જ્વરાઃ પ્રવર્તન્તે વિષમાઃ સતતાદયઃ । ઉત્ક્લેશો ગૌરવં દૈન્યં ભઙ્ગોઽઙ્ગાનાં વિજૃમ્ભણમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

આ રીતે જ્વરો ઊભા થાય છે, અસમાન અને સતત, જે ઉશ્કેરા, ભાર, ઉદાસી, અંગોનું ઢળી પડવું અને ખેંચાવા જેવી અસરો કરે છે.

અરોચકો વમિઃ શ્વાસઃ સર્વસ્મિન્રસગે જ્વરે । રક્તનિષ્ઠીવનં તૃષ્ણા રૂક્ષોષ્ણં પીડકોદ્યમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

દરેક પ્રકારના જ્વરમાં ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે; લોહી ઉગાળવું, તરસ, સુકાઈ, ગરમાઈ અને દુખાવાની મહેનત થાય છે.

દાહરાગભ્રમમદપ્રલાપો રક્તસંશ્રિતે । તૃડ્ગ્લાનિઃ સ્પૃષ્ટવર્ચસ્કમન્તર્દાહો ભ્રમસ્તમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

લોહી સંકળાયેલ રોગોમાં દાહ, લાલાશ, ગભરાટ, ઉન્માદ અને અડબડ બોલવું થાય છે; તરસ, થાક, રંગ બદલાવ, અંદર દાહ, ચક્કર અને અંધારું લાગે છે.

દૌર્ગન્ધ્યં ગાત્રવિક્ષેપો માંસસ્થે મેદસિ સ્થિતે । સ્વેદોઽતિતૃષ્ણા વમનં દૌર્ગન્ધ્યં વા સહિષ્ણુતા ॥ ૧,૧૪૭.

માસ અને ચરબીમાં રોગ હોય ત્યારે દુર્ગંધ, અંગોનું ફફડવું, વધારે પसीનો, અતિ તરસ, ઉલટી, દુર્ગંધ અથવા સહનશક્તિ જોવા મળે છે.

પ્રલાપો ગ્લાનિરરુચિરસ્થિગે ત્વસ્થિભેદનમ્ । દોષપ્રવૃત્તિરુદ્બોધઃ શ્વાસાંગક્ષેપકૂજનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

હાડકાંમાં રોગ હોય ત્યારે ઉન્માદ, થાક, ભૂખ ન લાગવી, હાડકાંમાં દુખાવું અને ફાટવું, રોગની પ્રવૃતિ, જાગવું, શ્વાસમાં તકલીફ, અંગોનું ફફડવું અને કરકરા અવાજ થાય છે.

અન્તર્દાહો બહિઃ શૈત્યં શ્વાસો હિક્કા હિ મજ્જમે । તમસો દર્શનં મર્મચ્છેદનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા ॥ ૧,૧૪૭.

મજ્જામાં રોગ હોય ત્યારે અંદર દાહ, બહાર ઠંડક, શ્વાસમાં તકલીફ, હિકકા, દૃષ્ટિમાં અંધારું, અગત્યના અંગોમાં કાપતો દુખાવું અને લિંગમાં કઠોરતા થાય છે.

શુક્રપ્રવૃત્તૌ મૃત્યુસ્તુ જાયતે શુક્રસંશ્રયે । ઉત્તરોત્તરદુઃ સાધ્યાઃ પઞ્ચાન્યે તુ વિપર્યયે ॥ ૧,૧૪૭.

શુક્રમાં રોગ પહોંચે ત્યારે મૃત્યુ થાય છે; પછીના પાંચ રોગો પાછળથી આવે અને વધુ કઠિન છે.

પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ શ્લેષ્મણા ગૌરવેણ ચ । મન્દજ્વરપ્રલાપસ્તુ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

શ્લેષ્માથી અંગોમાં ભાર અને જાણે લિપાઈ ગયેલું લાગે છે; હળવા જ્વરમાં ઉન્માદ, ઠંડક અને આવરણ જેવી લાગણી થાય છે.

નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શીતકૃચ્છ્રેણ ગચ્છતિ । સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો ભવેદઙ્ગબલાશકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

હળવો જ્વર હંમેશા સુકાઈ રહે છે અને ઠંડામાં મુશ્કેલીથી પસાર થાય છે; અંગો કઠોર થાય છે, શ્લેષ્મ વધુ હોય છે અને અંગોમાં કમજોરી રહે છે.

હરિદ્રાભેદવર્ણાભસ્તદ્વલ્લેપં પ્રમેહતિ । સ વૈ હારિદ્રકો નામ જ્વરભેદોઽન્તકઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

હળદી જેવી રંગ અને આવરણ, પ્રમેહમાં પણ આવું coating, એ જ્વર 'હારિદ્રક' કહેવાય છે, જે અંતિમ અને ઘાતક છે.

કફવાતૌ સમૌ યત્ર હીનપિત્તસ્ય દેહિનઃ । તીક્ષ્ણોઽથ વા દિવા મન્દો જાયતે રાત્રિજો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યાં શરીરમાં કફ અને વાયુ બંને હોય અને પિત્ત ઓછું હોય, ત્યાં જ્વર દિવસમાં તીવ્ર અથવા હળવો, પણ રાત્રે ઊભો થાય છે.

દિવાકરાર્પિતબલે વ્યાયામાચ્ચ વિશોષિતે । શરીરે નિયતં વાતાજ્જ્વરઃ સ્યાત્પૌર્વરાત્રિકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે શરીરની તાકાત સૂર્યને અપાઈ અને મહેનતથી થાકી જાય છે, ત્યારે વાયુથી જ્વર ચોક્કસ રાત્રિના આરંભમાં થાય છે.

આમાશયે યદાત્મસ્થે શ્લેષ્મપિત્તે હ્યધઃ સ્થિતે । તદર્ધં શીતલં દેહે હ્યર્ધં ચોષ્ણં પ્રજાયતે ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે આત્મા પેટમાં હોય અને કફ-પિત્ત નીચે હોય, ત્યારે શરીરનો અડધો ભાગ ઠંડો અને અડધો ભાગ ગરમ થાય છે.

કાયે પિત્તં યદા ન્યસ્તં શ્લેષ્મા ચાન્તે વ્યવસ્થિતઃ । ઉષ્ણત્વં તેન દેહસ્ય શીતત્વં કરપાદયોઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે પિત્ત શરીરમાં હોય અને કફ અંતમાં સ્થિર હોય, ત્યારે શરીર ગરમ થાય છે અને હાથ-પગ ઠંડા રહે છે.

રસરક્તાશ્રયઃ સાધ્યો માંસ મેદોગતશ્ચ યઃ । અસ્થિમજ્જાગતઃ કૃચ્છ્રસ્તૈસ્તૈઃ સ્વાઙ્ગૈર્હતપ્રભઃ ॥ ૧,૧૪૭.

રસ, રક્ત, માંસ અને ચરબીમાં રહેલું, અને હાડકાં તથા મજ્જામાં રહેલું જે દુઃખથી પીડાય છે, એ અંગોમાં દુઃખ આવે ત્યારે શરીરનો તેજ ઓગળી જાય છે.

વિસંજ્ઞો જ્રવેગાર્તઃ સક્રોધ ઇવ વીક્ષતે । સદોષમુષ્ણઞ્ચ સદા શકૃન્મુઞ્ચતિ વેગવત્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીર બેહોશ થઈ જાય છે, શૌચની તીવ્ર ઇચ્છાથી તણાવમાં રહે છે, અને ગુસ્સામાં નજર કરે છે; એ સતત દુર્ગંધયુક્ત, ગરમ અને જોરથી પોટી કરે છે.

દેહો લઘુર્વ્યપગતક્લમમોહતાપઃ પાકો મુખે કરણસૌષ્ઠવમવ્યથત્વમ્ । સ્વેદઃ ક્ષુવઃ પ્રકૃતિયોગિમનોઽન્નલિપ્સા કણ્ડૂશ્ચ મૂર્ધ્નિ વિગત્જ્વરલક્ષણાનિ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીર હલકું લાગે છે, થાક, ભ્રમ અને ગરમી દૂર રહે છે; પાચન મોઢામાં થાય છે, ઇન્દ્રિયો સારી રીતે કામ કરે છે, દુઃખ નથી; પસીનો, છીંક, મન સ્વભાવ સાથે જોડાયેલું, ખોરાકની ઇચ્છા અને માથામાં ખંજવાળ — એ બધા તાવના અભાવના લક્ષણો છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪૮ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતો રક્તપિત્તસ્ય નિદાનં પ્રવદામ્યહમ્ । ભૃશોષ્ણતિક્તકટ્વમ્લલવણાદિવિદાહિભિઃ ॥ ૧,૧૪૮.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું રક્તપિત્તના કારણો જણાવું છું — ખૂબ જ ગરમ, કડવું, તીખું, ખાટું, ખારું અને દાહક વસ્તુઓ ખાવાથી.