ગરુડપુરાણમ્

દ્વિગુણા સપ્તમી યા ચ નવમ્યેકાદશી તથા । એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ ॥ ૧,૧૪૭.

ડબલ સાતમી, નવમી અને એકાદશી — આ ત્રણ દોષોની મર્યાદા છે, જે મુક્તિ અને વિનાશ બંને માટે છે.

શુદ્ધ્યાશુદ્ધ્યા જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમપ્યત્ર વર્તતે । કૃશાનાં વ્યાધિયુક્તાનાં મિથ્યાહારાદિસેવિનામ્ ॥ ૧,૧૪૭.

પવિત્રતા કે અપવિત્રતાથી, તાવ લાંબા સમય સુધી રહે છે, ખાસ કરીને દુર્બળ, બીમાર અને ખોટા ખોરાક વગેરે લેતા લોકોમાં.

અલ્પોઽપિ દોષો દુષ્ટ્યાદેર્લબ્ધ્વાન્યતમતો બલમ્ । સ પ્રત્યનીકો વિષમં યસ્માદ્વૃદ્ધિક્ષયાન્વિતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

નાનકડો દોષ પણ, દુષ્ટતા કે અન્ય કારણોથી બળ મેળવે છે, તો એ વિરોધી અને અસમયી બની જાય છે, કારણ કે એમાં વધઘટ જોડાયેલી હોય છે.

સવિક્ષેપો જ્વરં કુર્યાદ્વિષમક્ષયવૃદ્ધિભાક્ । દોષઃ પ્રવર્તતે તેષાં સ્વે કાલે જ્વરયન્બલી ॥ ૧,૧૪૭.

ગડબડથી, એ તાવ પેદા કરે છે, જેમાં અસમયી વધઘટ હોય છે; દોષો પોતાનાં સમયે જોરથી તાવ લાવે છે.

નિવર્તતે પુનશ્ચૈવ પ્રત્યનીકબલાબલઃ । ક્ષીણદોષો જ્વરઃ સૂક્ષ્મો રસાદિષ્વેવ લીયતે ॥ ૧,૧૪૭.

એ ફરીથી બંધ થાય છે, વિરોધી બળ કે દુર્બળતા પ્રમાણે; દોષ ઓછી થાય ત્યારે, સૂક્ષ્મ તાવ માત્ર રસ વગેરેમાં જ લીન થઈ જાય છે.

લીનત્વાત્કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજાડ્યાદીનાં દધાતિ સઃ । આસન્નવિકૃતાસ્યત્વાત્સ્રોતસાં રસવાહિનામ્ ॥ ૧,૧૪૭.

લીન થવાથી, એ દુર્બળતા, રંગ બદલાવ, જડતા અને આવા લક્ષણો આપે છે; કારણ કે રસ વહન કરતી નાળીઓના મુખ બદલાયાં હોય છે.

આશુ સર્વસ્ય વપુષો વ્યાપ્તિદોષો ન જાયતે । સન્તઃ સતતસ્તેન વિપરીતો વિપર્યયાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

દોષ ઝડપથી આખા શરીરમાં ફેલાતો નથી; સારા લોકોમાં હંમેશા આવું જ થાય છે, પણ વિપરીત સ્થિતિમાં એ વિરુદ થાય છે.

વિષમો વિષમારમ્ભઃ ક્ષપાકાલેન સઙ્ગવાન્ । દોષો રક્તાશ્રયઃ પ્રાયઃ કરોતિ સન્તતં જ્વરમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

અસમયી, અસમયી શરૂઆત સાથે, રાતના સમયે જોડાયેલી; દોષ, જે રક્તમાં રહે છે, સામાન્ય રીતે સતત તાવ પેદા કરે છે.

અહોરાત્રસ્ય સન્ધૌ સ્યાત્સકૃદન્યેદ્યુરાશ્રિતઃ । તસ્મિન્માંસવહા નાડી મેદોનાડી તૃતીયકે ॥ ૧,૧૪૭.

દિવસ-રાતના સંધિ પર, એ એકવાર થાય છે, અને બીજા દિવસે આધારિત હોય છે; તેમાં માંસ વહન કરતી નાડી, ચરબીની નાડી, ત્રીજી વખત આવે છે.

ગ્રાહી પિત્તાનિલાન્મૂર્ધ્નસ્ત્રિકસ્ય કફપિત્તતઃ । સપૃષ્ઠસ્યાનિલકફાત્સ ચૈકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ગ્રાહી તાવ પિત્ત અને વાયુથી માથામાં, કફ અને પિત્તથી ત્રિક વિસ્તારમાં, અને પીઠમાં વાયુ-કફથી — એ એક દિવસ પછી આવે છે.

ચતુર્થકો મલૈર્મેદોમજ્જાસ્થ્યન્યતરે સ્થિતઃ । મજ્જાસ્થ એવ હ્યપરઃ પ્રભાવમનુદર્શયેત્ ॥ ૧,૧૪૭.

ચોથો પ્રકાર, મલ, ચરબી, મજ્જા કે હાડકામાં સ્થિત છે; બીજો માત્ર મજ્જા અને હાડકામાં હોય છે અને પોતાનું પ્રભાવ બતાવે છે.

દ્વિધા કફોણિજઙ્ઘાભ્યાં સ પૂર્વં શિરસાનિલાત્ । અસ્થિમજ્જોરુપગતશ્ચતુર્થકવિપર્યયઃ ॥ ૧,૧૪૭.

કફ બે પ્રકારનો છે, જાંઘમાં, પહેલાં માથાના વાયુથી; હાડકાં અને મજ્જામાં પહોંચે ત્યારે એ ચોથા પ્રકારનો વિપરીત છે.

ત્રિધા ત્ર્યહં જ્વરયતિ દિનમેકન્તુ મુઞ્ચતિ । બલા બલેન દોષણામન્યચેષ્ટાદિજન્મનામ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ત્રણ પ્રકારનો, ત્રણ દિવસ તાવ લાવે છે, પણ એક દિવસ છોડે છે; દોષોની બળ અને અન્ય ક્રિયાઓના ઉત્પત્તિથી.

પક્રાનામવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રઞ્ચ લઙ્ઘયેત્ । જ્વરઃ સ્યાન્મનસસ્તદ્વત્કર્મણશ્ચ તદાતદા ॥ ૧,૧૪૭.

તાવમાં વિપરીતતા ન હોવાને કારણે, એ સાત રાત ઉપવાસ કરે છે; તાવ મનને પણ એ જ રીતે અસર કરે છે, અને કર્મને પણ, ત્યારે અને બીજા સમયે.

ગમ્ભીરધાતુચારિત્વાત્સન્નિપાતેન સમ્ભવાત્ । તુલ્યોચ્છ્રયાચ્ચ દોષાણાં દુશ્ચિકિત્સ્યશ્ચતુર્થકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ગહન ધાતુમાં વર્તન અને સંનિપાતથી ઉત્પન્ન, દોષોની સમાન વૃદ્ધિથી — ચોથો પ્રકાર બહુ મુશ્કેલ છે સારવાર માટે.

સૂક્ષામાત્સૂક્ષ્મજ્વરેષ્વેષુ દૂરદ્દૂરતરેષુ ચ । દોષો રક્તાદિમાર્ગેષુ શનૈરલ્પશ્ચિરેણ યત્ ॥ ૧,૧૪૭.

સૂક્ષ્મતાથી, સૂક્ષ્મ તાવમાં, અને વધુ દૂર-દૂર તાવમાં; દોષ, રક્ત વગેરેના માર્ગમાં, ધીમે ધીમે, થોડું, લાંબા સમય સુધી જાય છે.

યાતિ દેહઞ્ચ નાશેષં સન્તાપાદીન્કરોત્યતઃ । ક્રમો યત્નેન વિચ્છિન્નઃ સતાપો લક્ષ્યતે જ્વરઃ ॥ ૧,૧૪૭.

એ શરીરમાં જાય છે અને કંઈ છોડતું નથી, તાપ વગેરે પેદા કરે છે; જ્યારે ક્રમ પ્રયત્નથી તૂટી જાય, ત્યારે તાપવાળું તાવ દેખાય છે.

વિષમો વિષમારમ્ભઃ ક્ષપાકાલાનુસારવાન્ । યથોત્તરં મન્દગતિર્મન્દશક્તિર્યથાયથમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

આ રોગો અસમાન અને મુશ્કેલ શરૂઆત ધરાવે છે, રાત્રીના સમયને અનુસરે છે; દરેક પગલું ધીમું અને કમજોર બને છે, જેમ યોગ્ય હોય છે.

કાલેનાપ્નોતિ સદૃશાન્સ રસાદીંસ્તથાતથા । દોષો જ્વરયતિ ક્રુદ્ધશ્ચિરાચ્ચિરતરેણ ચ ॥ ૧,૧૪૭.

સમય જતાં, તે અનુકૂળ સ્વાદ અને ગુણો મેળવે છે; રોગ ઉગ્ર બને છે જ્યારે ઉશ્કેરાય, ક્યારેક લાંબા સમય પછી.

ભૂમૌ સ્થિતં જલૈઃ સિક્તં કાલં નૈવ પ્રતીક્ષતે । અઙ્કુરાય યથા બીજં દોષબીજં ભવેત્તથા ॥ ૧,૧૪૭.

પૃથ્વી પર મૂકાયેલું અને પાણીથી ભેજાયેલું બીજ અંકુરવા માટે સમયની રાહ નથી જુતું; એ જ રીતે, રોગનું બીજ પણ તરત જ અસર કરે છે.

વેગં કૃત્વાવિષં યદ્વદાશયે નયતે બલમ્ । કુપ્યત્યાપ્તબલં ભૂયઃ કાલદોષવિષન્તથા ॥ ૧,૧૪૭.

જેમ ઝેર ઝડપ પકડી શરીરમાં પોતાની તાકાત લાવે છે, તેમ રોગ અને ઝેર પણ સમયના પ્રભાવથી ઉશ્કેરાય છે.

એવં જ્વરાઃ પ્રવર્તન્તે વિષમાઃ સતતાદયઃ । ઉત્ક્લેશો ગૌરવં દૈન્યં ભઙ્ગોઽઙ્ગાનાં વિજૃમ્ભણમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

આ રીતે જ્વરો ઊભા થાય છે, અસમાન અને સતત, જે ઉશ્કેરા, ભાર, ઉદાસી, અંગોનું ઢળી પડવું અને ખેંચાવા જેવી અસરો કરે છે.

અરોચકો વમિઃ શ્વાસઃ સર્વસ્મિન્રસગે જ્વરે । રક્તનિષ્ઠીવનં તૃષ્ણા રૂક્ષોષ્ણં પીડકોદ્યમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

દરેક પ્રકારના જ્વરમાં ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે; લોહી ઉગાળવું, તરસ, સુકાઈ, ગરમાઈ અને દુખાવાની મહેનત થાય છે.

દાહરાગભ્રમમદપ્રલાપો રક્તસંશ્રિતે । તૃડ્ગ્લાનિઃ સ્પૃષ્ટવર્ચસ્કમન્તર્દાહો ભ્રમસ્તમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

લોહી સંકળાયેલ રોગોમાં દાહ, લાલાશ, ગભરાટ, ઉન્માદ અને અડબડ બોલવું થાય છે; તરસ, થાક, રંગ બદલાવ, અંદર દાહ, ચક્કર અને અંધારું લાગે છે.

દૌર્ગન્ધ્યં ગાત્રવિક્ષેપો માંસસ્થે મેદસિ સ્થિતે । સ્વેદોઽતિતૃષ્ણા વમનં દૌર્ગન્ધ્યં વા સહિષ્ણુતા ॥ ૧,૧૪૭.

માસ અને ચરબીમાં રોગ હોય ત્યારે દુર્ગંધ, અંગોનું ફફડવું, વધારે પसीનો, અતિ તરસ, ઉલટી, દુર્ગંધ અથવા સહનશક્તિ જોવા મળે છે.

પ્રલાપો ગ્લાનિરરુચિરસ્થિગે ત્વસ્થિભેદનમ્ । દોષપ્રવૃત્તિરુદ્બોધઃ શ્વાસાંગક્ષેપકૂજનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

હાડકાંમાં રોગ હોય ત્યારે ઉન્માદ, થાક, ભૂખ ન લાગવી, હાડકાંમાં દુખાવું અને ફાટવું, રોગની પ્રવૃતિ, જાગવું, શ્વાસમાં તકલીફ, અંગોનું ફફડવું અને કરકરા અવાજ થાય છે.

અન્તર્દાહો બહિઃ શૈત્યં શ્વાસો હિક્કા હિ મજ્જમે । તમસો દર્શનં મર્મચ્છેદનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા ॥ ૧,૧૪૭.

મજ્જામાં રોગ હોય ત્યારે અંદર દાહ, બહાર ઠંડક, શ્વાસમાં તકલીફ, હિકકા, દૃષ્ટિમાં અંધારું, અગત્યના અંગોમાં કાપતો દુખાવું અને લિંગમાં કઠોરતા થાય છે.

શુક્રપ્રવૃત્તૌ મૃત્યુસ્તુ જાયતે શુક્રસંશ્રયે । ઉત્તરોત્તરદુઃ સાધ્યાઃ પઞ્ચાન્યે તુ વિપર્યયે ॥ ૧,૧૪૭.

શુક્રમાં રોગ પહોંચે ત્યારે મૃત્યુ થાય છે; પછીના પાંચ રોગો પાછળથી આવે અને વધુ કઠિન છે.

પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ શ્લેષ્મણા ગૌરવેણ ચ । મન્દજ્વરપ્રલાપસ્તુ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

શ્લેષ્માથી અંગોમાં ભાર અને જાણે લિપાઈ ગયેલું લાગે છે; હળવા જ્વરમાં ઉન્માદ, ઠંડક અને આવરણ જેવી લાગણી થાય છે.