ગરુડપુરાણમ્

કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ । બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૪૭.

વસંત ઋતુમાં કફ વધારે હોય છે, અને પછી પવન અને પિત્ત પણ જોડાય છે; જો વિકાર ઓછો હોય તો તાવ સરળતાથી સાજો થાય છે અને કોઈ જટિલતા રહેતી નથી.

સર્વથા વિકૃતિજ્ઞાને પ્રાગસાધ્ય ઉદાહૃતઃ । જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વં મન્દાગ્નિર્બહુમૂત્રતા ॥ ૧,૧૪૭.

દરેક સ્થિતિમાં, જો વિકાર ઓળખાય તો એ પહેલાં જ અસાર્વભૌમ ગણાય છે; તાવના ઉપદ્રવોમાં અતિ તીવ્રતા, કમજોર પાચન અને વધારે મૂત્ર આવે છે.

ન પ્રવૃત્તિર્ન વિજીર્ણા ન ક્ષુત્સામજ્વરાકૃતિઃ । જ્વરવેગોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ભૂખ નથી, પાચન યોગ્ય નથી, તાવની ખાસ ઓળખ હોય છે; તાવની તીવ્રતા વધે છે, તરસ, બકબક, શ્વાસમાં તકલીફ અને ચક્કર આવે છે.

મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્ । જીર્ણતામવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

મલની પ્રવૃત્તિ અને એમાં ઉથલપાથલ તાવ પકતી હોવાની ઓળખ છે; જો કોઈ વિપરીતતા ન હોય, તો સાત રાત ઉપવાસથી તાવ ઓગળી જાય છે.

જ્વરઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તો મલકાલબલાબલાત્ । પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન ભૂયસામુપદિશ્યતે ॥ ૧,૧૪૭.

મલ, સમય, શક્તિ અને કમજોરી પ્રમાણે તાવના પાંચ પ્રકાર કહેવાય છે; પણ મોટાભાગે, બધા દોષ બગડવાથી તાવ થાય છે.

સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ । ધાતુમૂત્રશકૃદ્વાહિસ્નોત સાં વ્યાપિનો મલાઃ ॥ ૧,૧૪૭.

સતત, સતત, એક દિવસ છોડીને, ત્રીજા અને ચોથા દિવસે આવતો તાવ—આ બધા ધાતુ, મૂત્ર અને મલથી ફેલાય છે અને મલના કારણે વ્યાપક હોય છે.

તાપયન્તસ્તનું સર્વાં તુલ્યદૃષ્ટ્યાદિવર્ધિતાઃ । બલિનો ગુરવસ્તસ્યાવિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ ॥ ૧,૧૪૭.

આ તાવ આખા શરીરને ગરમ કરે છે, શરૂઆતથી જ સમાન રીતે વધે છે; એ શક્તિશાળી અને ભારે હોય છે, અને રસમાં રહે છે, કોઈ ભેદ નથી.

સતતં નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વાજ્વરં કુર્યુઃ સુદુઃ સહમ્ । મલં જ્વરોષ્ણધાતૂન્વા સ શીઘ્રં ક્ષપયેત્તતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

સતત અને કોઈ વિરોધ ન હોય તેવા તાવ સહન કરવું અતિ મુશ્કેલ છે; તાવ કે ગરમી, અથવા બગડેલા ધાતુઓ, શરીરને ઝડપથી નષ્ટ કરે છે.

સર્વાકારં રસાદીનાં શુદ્ધ્યાસુદ્ધ્યાપિ વા ક્રમાત્ । વાતપિત્તકફૈઃ સપ્તદ શદ્વાદશવાસરાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

શુદ્ધ કે અશુદ્ધ રસ અને અન્ય ધાતુઓના બધા રૂપોમાં, પવન, પિત્ત અને કફથી સાત, છ અથવા બાર દિવસમાં તાવ થાય છે.

પ્રાયોઽનુયાતિ મર્યાદાં મોક્ષાય ચ વધાય ચ । ઇત્યગ્નિવેશસ્ય મતં હારીતસ્ય પુનઃ સ્મૃતિઃ ॥ ૧,૧૪૭.

સામાન્ય રીતે, મર્યાદા મુક્તિ અને વિનાશ બંને માટે અનુસરી છે; આ અગ્નિવેશનું મત છે અને ફરીથી હારીતની સ્મૃતિ છે.

દ્વિગુણા સપ્તમી યા ચ નવમ્યેકાદશી તથા । એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ ॥ ૧,૧૪૭.

ડબલ સાતમી, નવમી અને એકાદશી — આ ત્રણ દોષોની મર્યાદા છે, જે મુક્તિ અને વિનાશ બંને માટે છે.

શુદ્ધ્યાશુદ્ધ્યા જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમપ્યત્ર વર્તતે । કૃશાનાં વ્યાધિયુક્તાનાં મિથ્યાહારાદિસેવિનામ્ ॥ ૧,૧૪૭.

પવિત્રતા કે અપવિત્રતાથી, તાવ લાંબા સમય સુધી રહે છે, ખાસ કરીને દુર્બળ, બીમાર અને ખોટા ખોરાક વગેરે લેતા લોકોમાં.

અલ્પોઽપિ દોષો દુષ્ટ્યાદેર્લબ્ધ્વાન્યતમતો બલમ્ । સ પ્રત્યનીકો વિષમં યસ્માદ્વૃદ્ધિક્ષયાન્વિતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

નાનકડો દોષ પણ, દુષ્ટતા કે અન્ય કારણોથી બળ મેળવે છે, તો એ વિરોધી અને અસમયી બની જાય છે, કારણ કે એમાં વધઘટ જોડાયેલી હોય છે.

સવિક્ષેપો જ્વરં કુર્યાદ્વિષમક્ષયવૃદ્ધિભાક્ । દોષઃ પ્રવર્તતે તેષાં સ્વે કાલે જ્વરયન્બલી ॥ ૧,૧૪૭.

ગડબડથી, એ તાવ પેદા કરે છે, જેમાં અસમયી વધઘટ હોય છે; દોષો પોતાનાં સમયે જોરથી તાવ લાવે છે.

નિવર્તતે પુનશ્ચૈવ પ્રત્યનીકબલાબલઃ । ક્ષીણદોષો જ્વરઃ સૂક્ષ્મો રસાદિષ્વેવ લીયતે ॥ ૧,૧૪૭.

એ ફરીથી બંધ થાય છે, વિરોધી બળ કે દુર્બળતા પ્રમાણે; દોષ ઓછી થાય ત્યારે, સૂક્ષ્મ તાવ માત્ર રસ વગેરેમાં જ લીન થઈ જાય છે.

લીનત્વાત્કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજાડ્યાદીનાં દધાતિ સઃ । આસન્નવિકૃતાસ્યત્વાત્સ્રોતસાં રસવાહિનામ્ ॥ ૧,૧૪૭.

લીન થવાથી, એ દુર્બળતા, રંગ બદલાવ, જડતા અને આવા લક્ષણો આપે છે; કારણ કે રસ વહન કરતી નાળીઓના મુખ બદલાયાં હોય છે.

આશુ સર્વસ્ય વપુષો વ્યાપ્તિદોષો ન જાયતે । સન્તઃ સતતસ્તેન વિપરીતો વિપર્યયાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

દોષ ઝડપથી આખા શરીરમાં ફેલાતો નથી; સારા લોકોમાં હંમેશા આવું જ થાય છે, પણ વિપરીત સ્થિતિમાં એ વિરુદ થાય છે.

વિષમો વિષમારમ્ભઃ ક્ષપાકાલેન સઙ્ગવાન્ । દોષો રક્તાશ્રયઃ પ્રાયઃ કરોતિ સન્તતં જ્વરમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

અસમયી, અસમયી શરૂઆત સાથે, રાતના સમયે જોડાયેલી; દોષ, જે રક્તમાં રહે છે, સામાન્ય રીતે સતત તાવ પેદા કરે છે.

અહોરાત્રસ્ય સન્ધૌ સ્યાત્સકૃદન્યેદ્યુરાશ્રિતઃ । તસ્મિન્માંસવહા નાડી મેદોનાડી તૃતીયકે ॥ ૧,૧૪૭.

દિવસ-રાતના સંધિ પર, એ એકવાર થાય છે, અને બીજા દિવસે આધારિત હોય છે; તેમાં માંસ વહન કરતી નાડી, ચરબીની નાડી, ત્રીજી વખત આવે છે.

ગ્રાહી પિત્તાનિલાન્મૂર્ધ્નસ્ત્રિકસ્ય કફપિત્તતઃ । સપૃષ્ઠસ્યાનિલકફાત્સ ચૈકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ગ્રાહી તાવ પિત્ત અને વાયુથી માથામાં, કફ અને પિત્તથી ત્રિક વિસ્તારમાં, અને પીઠમાં વાયુ-કફથી — એ એક દિવસ પછી આવે છે.

ચતુર્થકો મલૈર્મેદોમજ્જાસ્થ્યન્યતરે સ્થિતઃ । મજ્જાસ્થ એવ હ્યપરઃ પ્રભાવમનુદર્શયેત્ ॥ ૧,૧૪૭.

ચોથો પ્રકાર, મલ, ચરબી, મજ્જા કે હાડકામાં સ્થિત છે; બીજો માત્ર મજ્જા અને હાડકામાં હોય છે અને પોતાનું પ્રભાવ બતાવે છે.

દ્વિધા કફોણિજઙ્ઘાભ્યાં સ પૂર્વં શિરસાનિલાત્ । અસ્થિમજ્જોરુપગતશ્ચતુર્થકવિપર્યયઃ ॥ ૧,૧૪૭.

કફ બે પ્રકારનો છે, જાંઘમાં, પહેલાં માથાના વાયુથી; હાડકાં અને મજ્જામાં પહોંચે ત્યારે એ ચોથા પ્રકારનો વિપરીત છે.

ત્રિધા ત્ર્યહં જ્વરયતિ દિનમેકન્તુ મુઞ્ચતિ । બલા બલેન દોષણામન્યચેષ્ટાદિજન્મનામ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ત્રણ પ્રકારનો, ત્રણ દિવસ તાવ લાવે છે, પણ એક દિવસ છોડે છે; દોષોની બળ અને અન્ય ક્રિયાઓના ઉત્પત્તિથી.

પક્રાનામવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રઞ્ચ લઙ્ઘયેત્ । જ્વરઃ સ્યાન્મનસસ્તદ્વત્કર્મણશ્ચ તદાતદા ॥ ૧,૧૪૭.

તાવમાં વિપરીતતા ન હોવાને કારણે, એ સાત રાત ઉપવાસ કરે છે; તાવ મનને પણ એ જ રીતે અસર કરે છે, અને કર્મને પણ, ત્યારે અને બીજા સમયે.

ગમ્ભીરધાતુચારિત્વાત્સન્નિપાતેન સમ્ભવાત્ । તુલ્યોચ્છ્રયાચ્ચ દોષાણાં દુશ્ચિકિત્સ્યશ્ચતુર્થકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ગહન ધાતુમાં વર્તન અને સંનિપાતથી ઉત્પન્ન, દોષોની સમાન વૃદ્ધિથી — ચોથો પ્રકાર બહુ મુશ્કેલ છે સારવાર માટે.

સૂક્ષામાત્સૂક્ષ્મજ્વરેષ્વેષુ દૂરદ્દૂરતરેષુ ચ । દોષો રક્તાદિમાર્ગેષુ શનૈરલ્પશ્ચિરેણ યત્ ॥ ૧,૧૪૭.

સૂક્ષ્મતાથી, સૂક્ષ્મ તાવમાં, અને વધુ દૂર-દૂર તાવમાં; દોષ, રક્ત વગેરેના માર્ગમાં, ધીમે ધીમે, થોડું, લાંબા સમય સુધી જાય છે.

યાતિ દેહઞ્ચ નાશેષં સન્તાપાદીન્કરોત્યતઃ । ક્રમો યત્નેન વિચ્છિન્નઃ સતાપો લક્ષ્યતે જ્વરઃ ॥ ૧,૧૪૭.

એ શરીરમાં જાય છે અને કંઈ છોડતું નથી, તાપ વગેરે પેદા કરે છે; જ્યારે ક્રમ પ્રયત્નથી તૂટી જાય, ત્યારે તાપવાળું તાવ દેખાય છે.

વિષમો વિષમારમ્ભઃ ક્ષપાકાલાનુસારવાન્ । યથોત્તરં મન્દગતિર્મન્દશક્તિર્યથાયથમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

આ રોગો અસમાન અને મુશ્કેલ શરૂઆત ધરાવે છે, રાત્રીના સમયને અનુસરે છે; દરેક પગલું ધીમું અને કમજોર બને છે, જેમ યોગ્ય હોય છે.

કાલેનાપ્નોતિ સદૃશાન્સ રસાદીંસ્તથાતથા । દોષો જ્વરયતિ ક્રુદ્ધશ્ચિરાચ્ચિરતરેણ ચ ॥ ૧,૧૪૭.

સમય જતાં, તે અનુકૂળ સ્વાદ અને ગુણો મેળવે છે; રોગ ઉગ્ર બને છે જ્યારે ઉશ્કેરાય, ક્યારેક લાંબા સમય પછી.