ગરુડપુરાણમ્

કામાદ્ભ્રમોઽરુચિર્દાહો હ્રીનિદ્રાધીધૃતિક્ષયાઃ । ગ્રહાદૌ સન્નિપાતસ્ય રૂપાદૌ મરુતસ્તયોઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ઇચ્છાથી ચક્કર, ભુખ ન લાગવી, દહન, શરમ, ઊંઘ, બુદ્ધિ અને સ્મૃતિ ઘટે છે; ભૂતપ્રેત વગેરેમાં સંનિપાત અને શરૂઆતમાં વાયુ વગેરેના લક્ષણો દેખાય છે.

કોપાત્કોપેઽપિ પિત્તસ્ય યૌ તુ શાપાભિચારજૌ । સન્નિપાતજ્વરૌ ઘોરૌ તાવસહ્યતમૌ મતૌ ॥ ૧,૧૪૭.

ક્રોધ કે વધારે ક્રોધથી પિત્તના જે શાપ અને કાળા જાદૂથી થતા બે ભયાનક તાવ છે, તે બંને સહન કરવા અતિ મુશ્કેલ ગણાય છે.

તન્ત્રા ભિચારિકૈર્મન્ત્રૈર્દૂયમાનઞ્ચ તપ્યતે । પૂર્વઞ્ચૈતસ્તતો દેહસ્તતો વિસ્ફોટદિગ્ભ્રમૈઃ ॥ ૧,૧૪૭.

તંત્ર અને મંત્રથી પીડાતા શરીર પર શરુમાં તાવ આવે છે, પછી શરીરમાં ફોડા અને ચક્કર જેવી અસ્વસ્થતા જોવા મળે છે.

સદાહમૂર્છાગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં વર્ધતે જ્વરઃ । ઇતિ જ્વરોઽષ્ટધા દૃષ્ટઃ સમાસાદ્દ્વિબિધસ્તુ સઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જેને હંમેશા દહ અને બેહોશી પીડે છે, એમાં તાવ રોજે રોજ વધે છે; આમ, તાવના આઠ પ્રકાર જોવા મળે છે, પણ સંક્ષેપમાં તે બે જ પ્રકારના છે.

શારીરો માનસઃ સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણોંન્તર્બહિરાશ્રયઃ । પ્રાકૃતો વૈકૃતઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ સામો નિરામકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

તાવ શરીરનો કે મનનો, હળવો કે તીવ્ર, અંદરથી કે બહારથી આવે છે; સ્વાભાવિક કે અસ્વાભાવિક, સાર્વભૌમ કે અસાર્વભૌમ, સરળ કે જટિલ હોય છે.

પૂર્વં શરિરે શરીરે તાપો મનસિ માનસે । પવનૈર્યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીરનાં તાવમાં પહેલા ગરમી શરીરમાં આવે છે, અને માનસિક તાવમાં મનમાં; પવનના પ્રભાવથી, કફ હોય ત્યારે ઠંડક અનુભવાય છે.

દાહઃ પિત્તયુતે મિશ્રં મિશ્રેઽન્તઃ સંશ્રયે પુનઃ । જ્વરેઽધિકં વિકારાઃ સ્યુરન્તઃ ક્ષોભો મલગ્રહઃ ॥ ૧,૧૪૭.

પિત્ત સાથે દહ થાય છે; મિશ્ર તાવમાં ફરી અંદરથી અસર થાય છે; તાવમાં વધુ વિકારો, આંતરિક ઉથલપાથલ અને મલ અટકવાની સમસ્યા થાય છે.

બહિરેવ બહિર્વેગે તાપોઽપિ ચ સ સાધિતઃ । વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રકૃતઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

બહારથી અસર હોય ત્યારે તાવ પણ બહારથી જ આવે છે; વરસાદ, શરદ અને વસંત ઋતુમાં પવન અને અન્ય દોષથી તાવ ક્રમશઃ થાય છે.

વૈકૃતોઽન્યઃ સ દુઃ સાધ્યઃ પ્રાયશ્ચ પ્રાકૃતોઽનિલાત્ । વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતં જ્વરમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

અસ્વાભાવિક તાવ અલગ અને અતિ કઠિન હોય છે, જ્યારે સ્વાભાવિક તાવ મોટાભાગે પવનથી થાય છે; વરસાદમાં પવન બગડવાથી પિત્ત અને કફ સાથે તાવ થાય છે.

કુર્યાચ્ચ પિત્તં શરદિ તસ્ય ચાનુચરઃ કફઃ । તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરદ ઋતુમાં પિત્ત વધે છે, અને પછી કફ પણ જોડાય છે; એના સ્વભાવ અને વિસર્જનથી, એ સમયે વિવિધ ખોરાક ખાવાથી કોઈ ભય નથી.

કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ । બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૪૭.

વસંત ઋતુમાં કફ વધારે હોય છે, અને પછી પવન અને પિત્ત પણ જોડાય છે; જો વિકાર ઓછો હોય તો તાવ સરળતાથી સાજો થાય છે અને કોઈ જટિલતા રહેતી નથી.

સર્વથા વિકૃતિજ્ઞાને પ્રાગસાધ્ય ઉદાહૃતઃ । જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વં મન્દાગ્નિર્બહુમૂત્રતા ॥ ૧,૧૪૭.

દરેક સ્થિતિમાં, જો વિકાર ઓળખાય તો એ પહેલાં જ અસાર્વભૌમ ગણાય છે; તાવના ઉપદ્રવોમાં અતિ તીવ્રતા, કમજોર પાચન અને વધારે મૂત્ર આવે છે.

ન પ્રવૃત્તિર્ન વિજીર્ણા ન ક્ષુત્સામજ્વરાકૃતિઃ । જ્વરવેગોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ભૂખ નથી, પાચન યોગ્ય નથી, તાવની ખાસ ઓળખ હોય છે; તાવની તીવ્રતા વધે છે, તરસ, બકબક, શ્વાસમાં તકલીફ અને ચક્કર આવે છે.

મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્ । જીર્ણતામવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

મલની પ્રવૃત્તિ અને એમાં ઉથલપાથલ તાવ પકતી હોવાની ઓળખ છે; જો કોઈ વિપરીતતા ન હોય, તો સાત રાત ઉપવાસથી તાવ ઓગળી જાય છે.

જ્વરઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તો મલકાલબલાબલાત્ । પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન ભૂયસામુપદિશ્યતે ॥ ૧,૧૪૭.

મલ, સમય, શક્તિ અને કમજોરી પ્રમાણે તાવના પાંચ પ્રકાર કહેવાય છે; પણ મોટાભાગે, બધા દોષ બગડવાથી તાવ થાય છે.

સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ । ધાતુમૂત્રશકૃદ્વાહિસ્નોત સાં વ્યાપિનો મલાઃ ॥ ૧,૧૪૭.

સતત, સતત, એક દિવસ છોડીને, ત્રીજા અને ચોથા દિવસે આવતો તાવ—આ બધા ધાતુ, મૂત્ર અને મલથી ફેલાય છે અને મલના કારણે વ્યાપક હોય છે.

તાપયન્તસ્તનું સર્વાં તુલ્યદૃષ્ટ્યાદિવર્ધિતાઃ । બલિનો ગુરવસ્તસ્યાવિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ ॥ ૧,૧૪૭.

આ તાવ આખા શરીરને ગરમ કરે છે, શરૂઆતથી જ સમાન રીતે વધે છે; એ શક્તિશાળી અને ભારે હોય છે, અને રસમાં રહે છે, કોઈ ભેદ નથી.

સતતં નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વાજ્વરં કુર્યુઃ સુદુઃ સહમ્ । મલં જ્વરોષ્ણધાતૂન્વા સ શીઘ્રં ક્ષપયેત્તતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

સતત અને કોઈ વિરોધ ન હોય તેવા તાવ સહન કરવું અતિ મુશ્કેલ છે; તાવ કે ગરમી, અથવા બગડેલા ધાતુઓ, શરીરને ઝડપથી નષ્ટ કરે છે.

સર્વાકારં રસાદીનાં શુદ્ધ્યાસુદ્ધ્યાપિ વા ક્રમાત્ । વાતપિત્તકફૈઃ સપ્તદ શદ્વાદશવાસરાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

શુદ્ધ કે અશુદ્ધ રસ અને અન્ય ધાતુઓના બધા રૂપોમાં, પવન, પિત્ત અને કફથી સાત, છ અથવા બાર દિવસમાં તાવ થાય છે.

પ્રાયોઽનુયાતિ મર્યાદાં મોક્ષાય ચ વધાય ચ । ઇત્યગ્નિવેશસ્ય મતં હારીતસ્ય પુનઃ સ્મૃતિઃ ॥ ૧,૧૪૭.

સામાન્ય રીતે, મર્યાદા મુક્તિ અને વિનાશ બંને માટે અનુસરી છે; આ અગ્નિવેશનું મત છે અને ફરીથી હારીતની સ્મૃતિ છે.

દ્વિગુણા સપ્તમી યા ચ નવમ્યેકાદશી તથા । એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ ॥ ૧,૧૪૭.

ડબલ સાતમી, નવમી અને એકાદશી — આ ત્રણ દોષોની મર્યાદા છે, જે મુક્તિ અને વિનાશ બંને માટે છે.

શુદ્ધ્યાશુદ્ધ્યા જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમપ્યત્ર વર્તતે । કૃશાનાં વ્યાધિયુક્તાનાં મિથ્યાહારાદિસેવિનામ્ ॥ ૧,૧૪૭.

પવિત્રતા કે અપવિત્રતાથી, તાવ લાંબા સમય સુધી રહે છે, ખાસ કરીને દુર્બળ, બીમાર અને ખોટા ખોરાક વગેરે લેતા લોકોમાં.

અલ્પોઽપિ દોષો દુષ્ટ્યાદેર્લબ્ધ્વાન્યતમતો બલમ્ । સ પ્રત્યનીકો વિષમં યસ્માદ્વૃદ્ધિક્ષયાન્વિતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

નાનકડો દોષ પણ, દુષ્ટતા કે અન્ય કારણોથી બળ મેળવે છે, તો એ વિરોધી અને અસમયી બની જાય છે, કારણ કે એમાં વધઘટ જોડાયેલી હોય છે.

સવિક્ષેપો જ્વરં કુર્યાદ્વિષમક્ષયવૃદ્ધિભાક્ । દોષઃ પ્રવર્તતે તેષાં સ્વે કાલે જ્વરયન્બલી ॥ ૧,૧૪૭.

ગડબડથી, એ તાવ પેદા કરે છે, જેમાં અસમયી વધઘટ હોય છે; દોષો પોતાનાં સમયે જોરથી તાવ લાવે છે.

નિવર્તતે પુનશ્ચૈવ પ્રત્યનીકબલાબલઃ । ક્ષીણદોષો જ્વરઃ સૂક્ષ્મો રસાદિષ્વેવ લીયતે ॥ ૧,૧૪૭.

એ ફરીથી બંધ થાય છે, વિરોધી બળ કે દુર્બળતા પ્રમાણે; દોષ ઓછી થાય ત્યારે, સૂક્ષ્મ તાવ માત્ર રસ વગેરેમાં જ લીન થઈ જાય છે.

લીનત્વાત્કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજાડ્યાદીનાં દધાતિ સઃ । આસન્નવિકૃતાસ્યત્વાત્સ્રોતસાં રસવાહિનામ્ ॥ ૧,૧૪૭.

લીન થવાથી, એ દુર્બળતા, રંગ બદલાવ, જડતા અને આવા લક્ષણો આપે છે; કારણ કે રસ વહન કરતી નાળીઓના મુખ બદલાયાં હોય છે.

આશુ સર્વસ્ય વપુષો વ્યાપ્તિદોષો ન જાયતે । સન્તઃ સતતસ્તેન વિપરીતો વિપર્યયાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

દોષ ઝડપથી આખા શરીરમાં ફેલાતો નથી; સારા લોકોમાં હંમેશા આવું જ થાય છે, પણ વિપરીત સ્થિતિમાં એ વિરુદ થાય છે.

વિષમો વિષમારમ્ભઃ ક્ષપાકાલેન સઙ્ગવાન્ । દોષો રક્તાશ્રયઃ પ્રાયઃ કરોતિ સન્તતં જ્વરમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

અસમયી, અસમયી શરૂઆત સાથે, રાતના સમયે જોડાયેલી; દોષ, જે રક્તમાં રહે છે, સામાન્ય રીતે સતત તાવ પેદા કરે છે.

અહોરાત્રસ્ય સન્ધૌ સ્યાત્સકૃદન્યેદ્યુરાશ્રિતઃ । તસ્મિન્માંસવહા નાડી મેદોનાડી તૃતીયકે ॥ ૧,૧૪૭.

દિવસ-રાતના સંધિ પર, એ એકવાર થાય છે, અને બીજા દિવસે આધારિત હોય છે; તેમાં માંસ વહન કરતી નાડી, ચરબીની નાડી, ત્રીજી વખત આવે છે.