ગરુડપુરાણમ્

યથા સ્વલિઙ્ગં સંસર્ગે જ્વરસંસર્ગજોઽપિ વા । શિરોર્તિમૂર્છાવમિદેહદાહકણ્ઠાસ્યશોષારુચિપર્વભેદાઃ । ઉન્નિદ્રતા સંભ્રમરોમહર્ષા જૃંભાતિવાક્ત્વં પવનાત્સપિત્તાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

તાવ પોતાના લક્ષણોથી કે બીજાના સંપર્કથી ફેલાય ત્યારે, માથાનો દુઃખાવો, બેહોશી, ઉલટી, શરીરમાં દાહ, ગળું અને મોઢું સુકાઈ જવું, સ્વાદ જતો રહેવું, સાંધામાં દુઃખાવો, ઊંઘ ન આવવી, ગભરાટ, રોમાંચ, જમ્હાઈ, વધારે બોલવું—આ બધું પવન અને પિત્તથી થાય છે.

તાપહાન્યરુચિપર્વશિરોરુક્ષ્ઠીવનશ્વસનકાસવિવર્ણાઃ । શીતજાડ્યતિમિરભ્રમિતન્દ્રાશ્લેષ્મવાતજનિતજ્વરલિઙ્ગમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીરમાં ગરમી ઘટવી, ભૂખ ન લાગવી, સાંધા અને માથામાં દુઃખાવો, થૂકવું, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઉધરસ, પાંઢરાશ, ઠંડક, કઠિનતા, આંખે અંધારું છવાઈ જવું, ચક્કર, ઉંઘ આવવી—આ કફ અને પવનથી થતા તાવના લક્ષણ છે.

શીતસ્તમ્ભસ્વેદદાહાવ્યવસ્થાસ્તૃષ્ણા કાસઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રવૃત્તિઃ । મોહસ્તન્દ્રાલિપ્તતિક્તાસ્યતા ચ જ્ઞેયં રૂપં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરસ્ય ॥ ૧,૧૪૭.

ઠંડક, કઠિનતા, પસીનો, દાહ, અસ્થિરતા, તરસ, ઉધરસ, કફ અને પિત્તનું વધવું, ગભરાટ, ઉંઘ આવવી, મોઢામાં ચિપચિપાટ અને કડવાશ—આ કફ-પિત્તથી થતા તાવના લક્ષણ છે.

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્દાહોઽત્ર ચ મુહુર્મુહુઃ । તદુચ્છીતં મહા નિદ્રા દિવા જાગરણં નિશિ ॥ ૧,૧૪૭.

જે સર્વજ્ઞ છે, તે અહીં વારંવાર દહનનો અનુભવ કરે છે; પછી ભારે ઊંઘ આવે છે, દિવસે જાગરણ અને રાત્રે ઊંઘ આવતી નથી.

સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મહાસ્વેદો હિ નૈવ વા । ગીતનર્તનહાસ્યાદિઃ પ્રકૃતેહાપ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ક્યારેક સતત ઊંઘ રહે છે, તો ક્યારેક ઊંઘ જ નથી; ક્યારેક ખૂબ પસીનો આવે છે, તો ક્યારેક નહીં; ગીત, નૃત્ય, હાસ્ય વગેરે સ્વાભાવિક રીતે થતું બંધ થઈ જાય છે.

સાશ્રુણી કલુષે રક્તે ભુગ્ને લુલિતપક્ષ્મણી । અક્ષિણી પિણ્ડિકાપાર્શ્વશિરઃ પર્વાસ્થિરુગ્ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

આંખોમાં આંસુ, અશુદ્ધતા, લાલાશ, અંદર દબાયેલી, પાંપણ કાંપતી હોય છે; આંખોની બાજુ, માથું, સાંધા અને હાડકાંમાં દુખાવો અને ચક્કર આવે છે.

સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ મહાશીતૌ હિ નૈવ વા । પરિદગ્ધા ખરા જિહ્વા ગુરુસ્ત્રસ્તાઙ્ગસન્ધિતા ॥ ૧,૧૪૭.

કાનમાં અવાજ અને દુખાવો, ક્યારેક ખૂબ ઠંડક, તો ક્યારેક નહીં; જીભ સળી, ખટ્ટી, ભારે બને છે અને અંગના સાંધા કમજોર અને કાંપતા હોય છે.

ષ્ઠીવનં રક્તપિત્તસ્ય લોઠનં શિરસોઽતિતૃટ્ । કોષ્ઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

લોહી અને પિત્તનું થૂકવું, માથું લોટવું, ભારે તરસ લાગવી; શરીર પર કાળી કે લાલ ગોળાઈઓ દેખાય છે.

હૃદ્વ્યથા મલંસસર્ગઃ પ્રવૃત્તિર્વાલ્પશોઽતિ વા । સ્નિગ્ધાસ્યતા બલભ્રંશઃ સ્વરસાદઃ પ્રલાપિતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

હૃદયમાં દુખાવો, વારંવાર મલમૂત્રનું નિસ્સરણ, ઓછું કે વધારે થવું, મોઢું તેલવાળું, તાકાત ઘટવી, અવાજ ભારી થવો અને ઉલટાંસુલટાં બોલવું.

દોષપાકશ્ચિરં તન્દ્રા પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્ । સન્નિપાતમભિન્યાસં તં બ્રૂયાચ્ચ હતૌજસમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

દોષો લાંબા સમય સુધી પકવે છે, સતત ઊંઘ આવે છે, ગળામાં સતત અવાજ થાય છે; જ્યારે બધા દોષો ભેગા થાય છે, ત્યારે તે તાકાત નષ્ટ કરે છે એવું કહેવાય છે.

વાયુના કણ્ઠરુદ્ધેન પિત્તમન્તઃ સુપીડિતમ્ । વ્યવાયિત્વાચ્ચ સૌખ્યાચ્ચ બહિર્મર્ગં પ્રપદ્યતે । તેન હારિદ્રનેત્રત્વં સન્નિપાતોદ્ભવેજ્વરે ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે વાયુ ગળામાં અટકે છે અને પિત્ત અંદરથી દબાય છે, અને ભોગ કે આનંદ પછી બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધે છે; ત્યારે સંનિપાતજ્વરમાં આંખો પીળી થઈ જાય છે.

દોષે વિવૃદ્ધે નષ્ટેઽગ્નૌ સર્વસંપૂર્ણલક્ષણઃ । સાન્નિપાતજ્વરોઽસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તતોઽન્યથા ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે દોષો વધી જાય છે અને અગ્નિ નષ્ટ થઈ જાય છે, અને બધા લક્ષણો દેખાય છે, ત્યારે સંનિપાતજ્વર અસાધ્ય હોય છે; નહિ તો તે મુશ્કેલ છે પણ સાધ્ય છે.

અન્યત્ર સન્નિપાતોત્થં યત્ર પિત્તં પૃથક્સ્થિતમ્ । ત્વચિ કોષ્ઠે ચ વા દાહં વિદધાતિ પુરોઽનુ વા ॥ ૧,૧૪૭.

બીજે ક્યાંક, જ્યારે સંનિપાતથી જ્વર થાય છે પણ પિત્ત અલગ રહે છે, ત્યારે તે ચામડી કે પેટમાં દહન કરે છે, ક્યારેક પહેલા તો ક્યારેક પછી.

તદ્વદ્વાતકફે શીતં દાહાદિર્દુસ્તરસ્તયોઃ । શીતાદૌ તત્ર પિત્તેન કફે સ્યાન્દિતશોષિતે ॥ ૧,૧૪૭.

એ જ રીતે, વાયુ અને કફમાં ઠંડક રહે છે; દહન અને આવા લક્ષણો બંનેમાં અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે. ઠંડકની શરૂઆતમાં પિત્ત હોય છે; કફમાં સાવળપ અને સૂકાઈ રહે છે.

પિત્તે શાન્તેઽથ વૈ મૂર્છા મદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે । દાહાદૌ પુનરન્તેષુ તન્દ્રાલસ્યે વમિઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે પિત્ત શાંત થાય છે, ત્યારે બેહોશી, ચઢાવ અને તરસ થાય છે; પણ દહનની શરૂઆતમાં અને બીજાં દોષોમાં ક્રમે ઊંઘ, આળસ અને ઉલટી થાય છે.

આગન્તુરભિગાતાભિષઙ્ગશાપાભિચારતઃ । ચતુર્ધા તુ કૃતઃ સ્વેદો દાહાદ્યૈરભિઘાતજઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્વર ચાર પ્રકારનો છે: બહારથી લાગેલી ચોટ, સ્પર્શ, શાપ કે તંત્રથી થાય છે; ચોટથી થયેલો જ્વર દહન અને આવા લક્ષણોથી ઓળખાય છે.

શ્રમાચ્ચ તસ્મિન્પવનઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્ । સવ્યથાશોકવૈવર્ણ્યં સરુજં કુરુતે જ્વરમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

મહેનતથી વાયુ લોહીને બગાડે છે, જેના કારણે દુખાવો, દુઃખ, રંગ બદલાઈ જાય છે અને દુખાવાવાળો જ્વર થાય છે.

ગ્રહાવેશૌષધિવિષક્રોધભીશોકકામજઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્વર ભૂતપ્રેત, ઔષધિ, ઝેર, ગુસ્સો, ભય, દુઃખ કે ઇચ્છાથી થાય છે.

અભિષઙ્ગગ્રહોઽપ્યસ્મિન્નકસ્માદ્વાસરોદને । ઓષધીગન્ધજે મૂર્છા શિરોરુગ્વમથુઃ ક્ષયઃ ॥ ૧,૧૪૭.

આમાં અચાનક ભૂતપ્રેત કે સ્પર્શ થાય છે, અથવા ઔષધિના સુગંધથી; ઔષધિના વાસથી બેહોશી, માથાનો દુખાવો, ઉલટી અને ક્ષય થાય છે.

વિષાન્મૂર્છાતિસારશ્ચ શ્યાવતા દાહકૃદ્ભ્રમઃ । ક્રોધાત્કમ્પઃ શિરોરુક્ચ પ્રલાપો ભયશોકજે ॥ ૧,૧૪૭.

ઝેરથી બેહોશી, અતિસાર, કાળાશ, દહન અને ચક્કર આવે છે; ગુસ્સાથી કાંપવું અને માથાનો દુખાવો થાય છે; ભય અને દુઃખથી ઉલટાંસુલટાં બોલાય છે.

કામાદ્ભ્રમોઽરુચિર્દાહો હ્રીનિદ્રાધીધૃતિક્ષયાઃ । ગ્રહાદૌ સન્નિપાતસ્ય રૂપાદૌ મરુતસ્તયોઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ઇચ્છાથી ચક્કર, ભુખ ન લાગવી, દહન, શરમ, ઊંઘ, બુદ્ધિ અને સ્મૃતિ ઘટે છે; ભૂતપ્રેત વગેરેમાં સંનિપાત અને શરૂઆતમાં વાયુ વગેરેના લક્ષણો દેખાય છે.

કોપાત્કોપેઽપિ પિત્તસ્ય યૌ તુ શાપાભિચારજૌ । સન્નિપાતજ્વરૌ ઘોરૌ તાવસહ્યતમૌ મતૌ ॥ ૧,૧૪૭.

ક્રોધ કે વધારે ક્રોધથી પિત્તના જે શાપ અને કાળા જાદૂથી થતા બે ભયાનક તાવ છે, તે બંને સહન કરવા અતિ મુશ્કેલ ગણાય છે.

તન્ત્રા ભિચારિકૈર્મન્ત્રૈર્દૂયમાનઞ્ચ તપ્યતે । પૂર્વઞ્ચૈતસ્તતો દેહસ્તતો વિસ્ફોટદિગ્ભ્રમૈઃ ॥ ૧,૧૪૭.

તંત્ર અને મંત્રથી પીડાતા શરીર પર શરુમાં તાવ આવે છે, પછી શરીરમાં ફોડા અને ચક્કર જેવી અસ્વસ્થતા જોવા મળે છે.

સદાહમૂર્છાગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં વર્ધતે જ્વરઃ । ઇતિ જ્વરોઽષ્ટધા દૃષ્ટઃ સમાસાદ્દ્વિબિધસ્તુ સઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જેને હંમેશા દહ અને બેહોશી પીડે છે, એમાં તાવ રોજે રોજ વધે છે; આમ, તાવના આઠ પ્રકાર જોવા મળે છે, પણ સંક્ષેપમાં તે બે જ પ્રકારના છે.

શારીરો માનસઃ સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણોંન્તર્બહિરાશ્રયઃ । પ્રાકૃતો વૈકૃતઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ સામો નિરામકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

તાવ શરીરનો કે મનનો, હળવો કે તીવ્ર, અંદરથી કે બહારથી આવે છે; સ્વાભાવિક કે અસ્વાભાવિક, સાર્વભૌમ કે અસાર્વભૌમ, સરળ કે જટિલ હોય છે.

પૂર્વં શરિરે શરીરે તાપો મનસિ માનસે । પવનૈર્યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીરનાં તાવમાં પહેલા ગરમી શરીરમાં આવે છે, અને માનસિક તાવમાં મનમાં; પવનના પ્રભાવથી, કફ હોય ત્યારે ઠંડક અનુભવાય છે.

દાહઃ પિત્તયુતે મિશ્રં મિશ્રેઽન્તઃ સંશ્રયે પુનઃ । જ્વરેઽધિકં વિકારાઃ સ્યુરન્તઃ ક્ષોભો મલગ્રહઃ ॥ ૧,૧૪૭.

પિત્ત સાથે દહ થાય છે; મિશ્ર તાવમાં ફરી અંદરથી અસર થાય છે; તાવમાં વધુ વિકારો, આંતરિક ઉથલપાથલ અને મલ અટકવાની સમસ્યા થાય છે.

બહિરેવ બહિર્વેગે તાપોઽપિ ચ સ સાધિતઃ । વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રકૃતઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

બહારથી અસર હોય ત્યારે તાવ પણ બહારથી જ આવે છે; વરસાદ, શરદ અને વસંત ઋતુમાં પવન અને અન્ય દોષથી તાવ ક્રમશઃ થાય છે.

વૈકૃતોઽન્યઃ સ દુઃ સાધ્યઃ પ્રાયશ્ચ પ્રાકૃતોઽનિલાત્ । વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતં જ્વરમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

અસ્વાભાવિક તાવ અલગ અને અતિ કઠિન હોય છે, જ્યારે સ્વાભાવિક તાવ મોટાભાગે પવનથી થાય છે; વરસાદમાં પવન બગડવાથી પિત્ત અને કફ સાથે તાવ થાય છે.