ગરુડપુરાણમ્

દુષ્ટામાન્નૈરતિશ્લૈષ્મગ્રહૈર્જન્મર્ક્ષપીડનાત્ । મિથ્યાયોગાચ્ચ વિવિધાત્પાપાનાઞ્ચ નિષેવણાત્ । સ્ત્રીણાં પ્રસવવૈષમ્યાત્તથા મિથ્યોપચારતઃ ॥ ૧,૧૪૬.

બગડેલો ખોરાક, વધારે કફ, જન્મ સમયે ગ્રહોના દુઃખ, ખોટી રીતો, પાપ કાર્યો, સ્ત્રીઓમાં પ્રસૂતિના ગડબડ, અને ખોટા ઉપચારથી પણ રોગ થાય છે.

પ્રતિરોગમિતિ ક્રુદ્ધા રોગવિધ્યનુગામિનઃ । રસાયનં પ્રપદ્યાશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે ॥ ૧,૧૪૬.

આવી બધી બીમારીઓથી દોષો ઉગ્ર બની શરીરમાં રોગ ફેલાવે છે; ત્યારે તરત જ રાસાયણ ઉપચાર કરવો જોઈએ, નહિ તો દોષો વધુ બગડે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪૭ ધન્વન્તરિરુવાચ । વક્ષ્યે જ્વરનિદાનં હિ સર્વજ્વરવિબુદ્ધયે । જ્વરો રોગપતિઃ પાપ્મા મૃત્યુરાજોઽશનોઽન્તકઃ । ક્રુદ્ધદક્ષાધ્વરધ્વંસિરુદ્રોર્ધ્વનયનોદ્ભવઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું તાવનું કારણ સમજાવું છું, જેથી બધા પ્રકારના તાવને સમજવામાં આવે. તાવ એ બધા રોગોનો સ્વામી છે, પાપરૂપ છે, મૃત્યુનો રાજા છે, શરીરને ખાવાવાળો અને અંત લાવનાર છે; તે રુદ્રના ક્રોધથી, દક્ષના યજ્ઞના વિનાશથી ઉત્પન્ન થયો છે.

તત્સન્તાપો મોહમયઃ સન્તાપાત્માપચારજઃ । વિવિધૈર્નામભિઃ ક્રૂરો નાનાયોનિષુ વર્તતે ॥ ૧,૧૪૭.

આ તાવ દુઃખ અને મોહથી ભરેલો છે, દુર્વ્યવહારથી જન્મેલો છે, અનેક નામોથી ઓળખાય છે અને બધા જીવોમાં વિવિધ રૂપે દેખાય છે.

પાકલો ગજેષ્વભિતાપો વાજિષ્વલર્કઃ કુક્રુરેષુ । ઇન્દ્રમદો જલદેષ્વપ્સુ નીલિકા જ્યોતિરોષધીષુ ભૂમ્યામૂષરો નામ ॥ ૧,૧૪૭.

હાથીમાં તેને પાકલ કહે છે, ઘોડામાં અભિતાપ, ગધેડામાં અલર્ક, કૂતરામાં કુકુર; વાદળમાં ઇન્દ્રમદ, પાણીમાં નિલિકા, તેજસ્વી ઔષધિમાં જ્યોતિ, અને જમીનમાં ઊષર નામે ઓળખાય છે.

હૃલ્લાસશ્છર્દનં કાસઃ સ્તંભઃ શૈત્ય ત્વગાદિષુ । અઙ્ગેષુ ચ સમુદ્ભૂતાઃ પિડકાશ્ચ કફોદ્ભવે ॥ ૧,૧૪૭.

મન દુઃખાવું, ઉલટી, ઉધરસ, શરીરમાં કઠિનતા, ઠંડક, ચામડી અને અંગોમાં ફોડા—આ બધું કફથી થાય છે.

કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા । નિદાનોક્તોનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા ॥ ૧,૧૪૭.

દરેક ઋતુ પ્રમાણે આ બધાનો આરંભ અને વધારો થાય છે; જે કારણોમાં જણાવાયું છે તે પ્રમાણે ઉપશમ થાય છે, અને તેના વિપરીત કરવાથી રાહત મળે છે.

અરુચિશ્ચાવિપાકશ્ચ સ્તંભમાલસ્યમેવ ચ । હૃદ્દાહશ્ચ વિપાકશ્ચ તન્દ્રા ચાલસ્યમેવ ચ । વસ્તિર્વિમર્દાવનયા દોષાણામપ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ભૂખ ન લાગવી, અજીર્ણ, શરીરમાં કઠિનતા, આળસ, હૃદયમાં દાહ, ખોરાક યોગ્ય રીતે ન પચવો, ઉંઘ આવવી, થાક, પેટ ફૂલવું, દુઃખાવો, દોષોનું કાર્ય બંધ થવું—આ તેમના લક્ષણો છે.

લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસઃ ક્ષુન્નાશો રસદં મુખમ્ । સ્વચ્છમુષ્ણગુરુત્વઞ્ચ ગાત્રાણાં બહુમૂત્રતા । ન વિજીર્ણં ન ચ મ્લાનિર્જ્વરસ્યામસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

મોઢામાં વધારે લાળ, મન દુઃખાવું, ભૂખ ન લાગવી, મોઢામાં સ્વાદ ન રહેવું, શરીરમાં સ્પષ્ટતા, ગરમી અને ભારેપણું, વારંવાર મૂત્ર થવું—આ પચેલા ખોરાક કે સામાન્ય દુઃખના લક્ષણ નથી, પણ અપચ તાવના લક્ષણ છે.

ક્ષુત્ક્ષામતા લઘુત્વં ચ ગાત્રાણાં જ્વરમાર્દવમ્ । દોષપ્રવૃત્તિરષ્ટાહાન્નિરામજ્વરલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ભૂખ લાગવી, શરીરમાં સુકાઈ જવું, હલકાપણું, તાવમાં નરમાઈ, આઠ દિવસ પછી દોષોનું કાર્ય—આ પચેલા તાવના લક્ષણ છે.

યથા સ્વલિઙ્ગં સંસર્ગે જ્વરસંસર્ગજોઽપિ વા । શિરોર્તિમૂર્છાવમિદેહદાહકણ્ઠાસ્યશોષારુચિપર્વભેદાઃ । ઉન્નિદ્રતા સંભ્રમરોમહર્ષા જૃંભાતિવાક્ત્વં પવનાત્સપિત્તાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

તાવ પોતાના લક્ષણોથી કે બીજાના સંપર્કથી ફેલાય ત્યારે, માથાનો દુઃખાવો, બેહોશી, ઉલટી, શરીરમાં દાહ, ગળું અને મોઢું સુકાઈ જવું, સ્વાદ જતો રહેવું, સાંધામાં દુઃખાવો, ઊંઘ ન આવવી, ગભરાટ, રોમાંચ, જમ્હાઈ, વધારે બોલવું—આ બધું પવન અને પિત્તથી થાય છે.

તાપહાન્યરુચિપર્વશિરોરુક્ષ્ઠીવનશ્વસનકાસવિવર્ણાઃ । શીતજાડ્યતિમિરભ્રમિતન્દ્રાશ્લેષ્મવાતજનિતજ્વરલિઙ્ગમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીરમાં ગરમી ઘટવી, ભૂખ ન લાગવી, સાંધા અને માથામાં દુઃખાવો, થૂકવું, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઉધરસ, પાંઢરાશ, ઠંડક, કઠિનતા, આંખે અંધારું છવાઈ જવું, ચક્કર, ઉંઘ આવવી—આ કફ અને પવનથી થતા તાવના લક્ષણ છે.

શીતસ્તમ્ભસ્વેદદાહાવ્યવસ્થાસ્તૃષ્ણા કાસઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રવૃત્તિઃ । મોહસ્તન્દ્રાલિપ્તતિક્તાસ્યતા ચ જ્ઞેયં રૂપં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરસ્ય ॥ ૧,૧૪૭.

ઠંડક, કઠિનતા, પસીનો, દાહ, અસ્થિરતા, તરસ, ઉધરસ, કફ અને પિત્તનું વધવું, ગભરાટ, ઉંઘ આવવી, મોઢામાં ચિપચિપાટ અને કડવાશ—આ કફ-પિત્તથી થતા તાવના લક્ષણ છે.

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્દાહોઽત્ર ચ મુહુર્મુહુઃ । તદુચ્છીતં મહા નિદ્રા દિવા જાગરણં નિશિ ॥ ૧,૧૪૭.

જે સર્વજ્ઞ છે, તે અહીં વારંવાર દહનનો અનુભવ કરે છે; પછી ભારે ઊંઘ આવે છે, દિવસે જાગરણ અને રાત્રે ઊંઘ આવતી નથી.

સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મહાસ્વેદો હિ નૈવ વા । ગીતનર્તનહાસ્યાદિઃ પ્રકૃતેહાપ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ક્યારેક સતત ઊંઘ રહે છે, તો ક્યારેક ઊંઘ જ નથી; ક્યારેક ખૂબ પસીનો આવે છે, તો ક્યારેક નહીં; ગીત, નૃત્ય, હાસ્ય વગેરે સ્વાભાવિક રીતે થતું બંધ થઈ જાય છે.

સાશ્રુણી કલુષે રક્તે ભુગ્ને લુલિતપક્ષ્મણી । અક્ષિણી પિણ્ડિકાપાર્શ્વશિરઃ પર્વાસ્થિરુગ્ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

આંખોમાં આંસુ, અશુદ્ધતા, લાલાશ, અંદર દબાયેલી, પાંપણ કાંપતી હોય છે; આંખોની બાજુ, માથું, સાંધા અને હાડકાંમાં દુખાવો અને ચક્કર આવે છે.

સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ મહાશીતૌ હિ નૈવ વા । પરિદગ્ધા ખરા જિહ્વા ગુરુસ્ત્રસ્તાઙ્ગસન્ધિતા ॥ ૧,૧૪૭.

કાનમાં અવાજ અને દુખાવો, ક્યારેક ખૂબ ઠંડક, તો ક્યારેક નહીં; જીભ સળી, ખટ્ટી, ભારે બને છે અને અંગના સાંધા કમજોર અને કાંપતા હોય છે.

ષ્ઠીવનં રક્તપિત્તસ્ય લોઠનં શિરસોઽતિતૃટ્ । કોષ્ઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

લોહી અને પિત્તનું થૂકવું, માથું લોટવું, ભારે તરસ લાગવી; શરીર પર કાળી કે લાલ ગોળાઈઓ દેખાય છે.

હૃદ્વ્યથા મલંસસર્ગઃ પ્રવૃત્તિર્વાલ્પશોઽતિ વા । સ્નિગ્ધાસ્યતા બલભ્રંશઃ સ્વરસાદઃ પ્રલાપિતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

હૃદયમાં દુખાવો, વારંવાર મલમૂત્રનું નિસ્સરણ, ઓછું કે વધારે થવું, મોઢું તેલવાળું, તાકાત ઘટવી, અવાજ ભારી થવો અને ઉલટાંસુલટાં બોલવું.

દોષપાકશ્ચિરં તન્દ્રા પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્ । સન્નિપાતમભિન્યાસં તં બ્રૂયાચ્ચ હતૌજસમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

દોષો લાંબા સમય સુધી પકવે છે, સતત ઊંઘ આવે છે, ગળામાં સતત અવાજ થાય છે; જ્યારે બધા દોષો ભેગા થાય છે, ત્યારે તે તાકાત નષ્ટ કરે છે એવું કહેવાય છે.

વાયુના કણ્ઠરુદ્ધેન પિત્તમન્તઃ સુપીડિતમ્ । વ્યવાયિત્વાચ્ચ સૌખ્યાચ્ચ બહિર્મર્ગં પ્રપદ્યતે । તેન હારિદ્રનેત્રત્વં સન્નિપાતોદ્ભવેજ્વરે ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે વાયુ ગળામાં અટકે છે અને પિત્ત અંદરથી દબાય છે, અને ભોગ કે આનંદ પછી બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધે છે; ત્યારે સંનિપાતજ્વરમાં આંખો પીળી થઈ જાય છે.

દોષે વિવૃદ્ધે નષ્ટેઽગ્નૌ સર્વસંપૂર્ણલક્ષણઃ । સાન્નિપાતજ્વરોઽસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તતોઽન્યથા ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે દોષો વધી જાય છે અને અગ્નિ નષ્ટ થઈ જાય છે, અને બધા લક્ષણો દેખાય છે, ત્યારે સંનિપાતજ્વર અસાધ્ય હોય છે; નહિ તો તે મુશ્કેલ છે પણ સાધ્ય છે.

અન્યત્ર સન્નિપાતોત્થં યત્ર પિત્તં પૃથક્સ્થિતમ્ । ત્વચિ કોષ્ઠે ચ વા દાહં વિદધાતિ પુરોઽનુ વા ॥ ૧,૧૪૭.

બીજે ક્યાંક, જ્યારે સંનિપાતથી જ્વર થાય છે પણ પિત્ત અલગ રહે છે, ત્યારે તે ચામડી કે પેટમાં દહન કરે છે, ક્યારેક પહેલા તો ક્યારેક પછી.

તદ્વદ્વાતકફે શીતં દાહાદિર્દુસ્તરસ્તયોઃ । શીતાદૌ તત્ર પિત્તેન કફે સ્યાન્દિતશોષિતે ॥ ૧,૧૪૭.

એ જ રીતે, વાયુ અને કફમાં ઠંડક રહે છે; દહન અને આવા લક્ષણો બંનેમાં અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે. ઠંડકની શરૂઆતમાં પિત્ત હોય છે; કફમાં સાવળપ અને સૂકાઈ રહે છે.

પિત્તે શાન્તેઽથ વૈ મૂર્છા મદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે । દાહાદૌ પુનરન્તેષુ તન્દ્રાલસ્યે વમિઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે પિત્ત શાંત થાય છે, ત્યારે બેહોશી, ચઢાવ અને તરસ થાય છે; પણ દહનની શરૂઆતમાં અને બીજાં દોષોમાં ક્રમે ઊંઘ, આળસ અને ઉલટી થાય છે.

આગન્તુરભિગાતાભિષઙ્ગશાપાભિચારતઃ । ચતુર્ધા તુ કૃતઃ સ્વેદો દાહાદ્યૈરભિઘાતજઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્વર ચાર પ્રકારનો છે: બહારથી લાગેલી ચોટ, સ્પર્શ, શાપ કે તંત્રથી થાય છે; ચોટથી થયેલો જ્વર દહન અને આવા લક્ષણોથી ઓળખાય છે.

શ્રમાચ્ચ તસ્મિન્પવનઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્ । સવ્યથાશોકવૈવર્ણ્યં સરુજં કુરુતે જ્વરમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

મહેનતથી વાયુ લોહીને બગાડે છે, જેના કારણે દુખાવો, દુઃખ, રંગ બદલાઈ જાય છે અને દુખાવાવાળો જ્વર થાય છે.

ગ્રહાવેશૌષધિવિષક્રોધભીશોકકામજઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્વર ભૂતપ્રેત, ઔષધિ, ઝેર, ગુસ્સો, ભય, દુઃખ કે ઇચ્છાથી થાય છે.

અભિષઙ્ગગ્રહોઽપ્યસ્મિન્નકસ્માદ્વાસરોદને । ઓષધીગન્ધજે મૂર્છા શિરોરુગ્વમથુઃ ક્ષયઃ ॥ ૧,૧૪૭.

આમાં અચાનક ભૂતપ્રેત કે સ્પર્શ થાય છે, અથવા ઔષધિના સુગંધથી; ઔષધિના વાસથી બેહોશી, માથાનો દુખાવો, ઉલટી અને ક્ષય થાય છે.