ગરુડપુરાણમ્

ઇતિ પ્રોક્તો નિદાનાર્થઃ સ વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતે । સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ ॥ ૧,૧૪૬.

આ રીતે રોગના કારણનું અર્થ સમજાવ્યું; હવે વ્યાસજી એ વિશે વધુ કહેશે. બધા રોગનું મૂળ દોષોના બગાડમાં છે.

તત્પ્રકોપસ્ય તુ પ્રોક્તં વિવિધાહિતસેવનમ્ । અહિતસ્ત્રિવિધો યોગસ્ત્રયાણાં પ્રાગુદાહૃતઃ ॥ ૧,૧૪૬.

દોષોના બગાડને ઉકેલતા વિવિધ અયોગ્ય વ્યવહારો પહેલાં સમજાવ્યા છે; અને ત્રણ દોષોની ત્રિવિધ અયોગ્ય મિલાવટ પણ પહેલા ઉલ્લેખાઈ છે.

તિક્તોષણકષાયામ્લરૂક્ષાપ્રમિતયોજનૈઃ । ધાવનોદીરણનિશાજાગરાત્યુચ્ચભાષણૈઃ ॥ ૧,૧૪૬.

ખૂબ વધારે તીખા, કર્વા, કસેલા, ખાટા, સૂકા કે ઓછા ખોરાક, દોડવું, ઉત્સાહ, રાતે જાગવું કે ખૂબ જોરથી બોલવું — એ બધાથી દોષ બગડે છે.

ક્રિયાભિયોગબીશોકચિન્તાવ્યાયામમૈથુનૈઃ । ગ્રીષ્માહોરાત્રભુક્ત્યન્તે પ્રકુપ્યતિ સમીરણઃ ॥ ૧,૧૪૬.

અતિશય કામ, ભય, દુઃખ, ચિંતા, વ્યાયામ કે સંભોગ, અને ઉનાળાની દિવસ-રાતના અંતે ખાવાથી વાયુ દોષ બગડે છે.

પિત્તં કટ્વાલતીક્ષ્ણોષ્ણકટુક્રોધવિદાહિભિઃ । શરન્મધ્યાહ્નરાત્ર્યર્ધવિદાહસમયેષુ ચ ॥ ૧,૧૪૬.

પિત્ત દોષ તીખા, ખારા, તીવ્ર, ગરમ, મસાલેદાર ખોરાક, ગુસ્સો, દહન, અને શરદ ઋતુ, મધ્યાહ્ન કે અર્ધરાત્રિના સમયે વધારે બગડે છે.

સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુર્વભિષ્યન્દિશીતલૈઃ । આસ્યાસ્વપ્નસુખાજીર્ણદિવાસ્વપ્નાદિબૃંહણૈઃ ॥ ૧,૧૪૬.

મીઠા, ખાટા, ખારા, તેલિયા, ભારે, ઠંડા, મોઢામાં મજા આપતા, ઊંઘ લાવતા, પચવામાં ભારે, અને દિવસમાં કે ઊંઘતા પહેલાં ખાધા પછી શરીરને પોષણ આપતા ખોરાકથી—

પ્રિચ્છર્દનાદ્યયોગેન ભુક્તાન્નસ્યાપ્યજીર્ણકે । પૂર્વાહ્ને પૂર્વરાત્રે ચ શ્લેષ્મા વક્ષ્યામિ સઙ્કરાન્ ॥ ૧,૧૪૬.

ભોજન પછી ખોરાક હજી પચ્યો ન હોય ત્યારે પણ જોરથી ઉલટી કરવી જેવી ખોટી રીતો, ખાસ કરીને વહેલી સવાર અને રાતના પહેલા ભાગમાં, આવા વ્યવહારોથી જે કફના રોગ થાય છે, તે હવે હું સમજાવું છું.

મિશ્રીભાવાત્સમસ્તાનાં સન્નિપાતસ્તથા પુનઃ । સંકીર્ણાજીર્ણવિષમવિરુદ્ધાદ્યશનાદિભિઃ ॥ ૧,૧૪૬.

આ બધું એકસાથે ખાવાથી મિશ્ર રોગ થાય છે; એ જ રીતે, એકબીજાને ન ભળતા, અપૂર્ણપણે પચેલા, અનિયમિત કે પરસ્પર વિરોધી ખોરાકથી પણ રોગ થાય છે.

વ્યાપન્નમદ્યપાનીયશુષ્કશાકામમૂલકૈઃ । પિણ્યાકમૃત્યવસરપૂતિશુષ્કકૃશમિષૈઃ ॥ ૧,૧૪૬.

બગડેલું દારૂ, પાણી, સુકાં શાકભાજી, મૂળ, તેલના પિંડીયા, સડેલું માંસ, દુર્ગંધયુક્ત, સુકાં કે દુર્બળ માછલી ખાવાથી—

દોષત્રયકરૈસ્તૈસ્તૈસ્તથાન્નપરિવર્તતઃ । ધાતોર્દુષ્ટાત્પુરો વાતાદ્દ્વિગ્રહાવેશવિપ્લવાત્ ॥ ૧,૧૪૬.

આવા અને બીજા અનેક શરીરને બગાડતા ખોરાકથી, અથવા શરીરના ધાતુ બગડવાથી, કે મનમેળ ન હોવાને કારણે, ભય કે ઉગ્ર ભાવનાથી પવન દોષથી પણ રોગ થાય છે.

દુષ્ટામાન્નૈરતિશ્લૈષ્મગ્રહૈર્જન્મર્ક્ષપીડનાત્ । મિથ્યાયોગાચ્ચ વિવિધાત્પાપાનાઞ્ચ નિષેવણાત્ । સ્ત્રીણાં પ્રસવવૈષમ્યાત્તથા મિથ્યોપચારતઃ ॥ ૧,૧૪૬.

બગડેલો ખોરાક, વધારે કફ, જન્મ સમયે ગ્રહોના દુઃખ, ખોટી રીતો, પાપ કાર્યો, સ્ત્રીઓમાં પ્રસૂતિના ગડબડ, અને ખોટા ઉપચારથી પણ રોગ થાય છે.

પ્રતિરોગમિતિ ક્રુદ્ધા રોગવિધ્યનુગામિનઃ । રસાયનં પ્રપદ્યાશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે ॥ ૧,૧૪૬.

આવી બધી બીમારીઓથી દોષો ઉગ્ર બની શરીરમાં રોગ ફેલાવે છે; ત્યારે તરત જ રાસાયણ ઉપચાર કરવો જોઈએ, નહિ તો દોષો વધુ બગડે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪૭ ધન્વન્તરિરુવાચ । વક્ષ્યે જ્વરનિદાનં હિ સર્વજ્વરવિબુદ્ધયે । જ્વરો રોગપતિઃ પાપ્મા મૃત્યુરાજોઽશનોઽન્તકઃ । ક્રુદ્ધદક્ષાધ્વરધ્વંસિરુદ્રોર્ધ્વનયનોદ્ભવઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું તાવનું કારણ સમજાવું છું, જેથી બધા પ્રકારના તાવને સમજવામાં આવે. તાવ એ બધા રોગોનો સ્વામી છે, પાપરૂપ છે, મૃત્યુનો રાજા છે, શરીરને ખાવાવાળો અને અંત લાવનાર છે; તે રુદ્રના ક્રોધથી, દક્ષના યજ્ઞના વિનાશથી ઉત્પન્ન થયો છે.

તત્સન્તાપો મોહમયઃ સન્તાપાત્માપચારજઃ । વિવિધૈર્નામભિઃ ક્રૂરો નાનાયોનિષુ વર્તતે ॥ ૧,૧૪૭.

આ તાવ દુઃખ અને મોહથી ભરેલો છે, દુર્વ્યવહારથી જન્મેલો છે, અનેક નામોથી ઓળખાય છે અને બધા જીવોમાં વિવિધ રૂપે દેખાય છે.

પાકલો ગજેષ્વભિતાપો વાજિષ્વલર્કઃ કુક્રુરેષુ । ઇન્દ્રમદો જલદેષ્વપ્સુ નીલિકા જ્યોતિરોષધીષુ ભૂમ્યામૂષરો નામ ॥ ૧,૧૪૭.

હાથીમાં તેને પાકલ કહે છે, ઘોડામાં અભિતાપ, ગધેડામાં અલર્ક, કૂતરામાં કુકુર; વાદળમાં ઇન્દ્રમદ, પાણીમાં નિલિકા, તેજસ્વી ઔષધિમાં જ્યોતિ, અને જમીનમાં ઊષર નામે ઓળખાય છે.

હૃલ્લાસશ્છર્દનં કાસઃ સ્તંભઃ શૈત્ય ત્વગાદિષુ । અઙ્ગેષુ ચ સમુદ્ભૂતાઃ પિડકાશ્ચ કફોદ્ભવે ॥ ૧,૧૪૭.

મન દુઃખાવું, ઉલટી, ઉધરસ, શરીરમાં કઠિનતા, ઠંડક, ચામડી અને અંગોમાં ફોડા—આ બધું કફથી થાય છે.

કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા । નિદાનોક્તોનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા ॥ ૧,૧૪૭.

દરેક ઋતુ પ્રમાણે આ બધાનો આરંભ અને વધારો થાય છે; જે કારણોમાં જણાવાયું છે તે પ્રમાણે ઉપશમ થાય છે, અને તેના વિપરીત કરવાથી રાહત મળે છે.

અરુચિશ્ચાવિપાકશ્ચ સ્તંભમાલસ્યમેવ ચ । હૃદ્દાહશ્ચ વિપાકશ્ચ તન્દ્રા ચાલસ્યમેવ ચ । વસ્તિર્વિમર્દાવનયા દોષાણામપ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ભૂખ ન લાગવી, અજીર્ણ, શરીરમાં કઠિનતા, આળસ, હૃદયમાં દાહ, ખોરાક યોગ્ય રીતે ન પચવો, ઉંઘ આવવી, થાક, પેટ ફૂલવું, દુઃખાવો, દોષોનું કાર્ય બંધ થવું—આ તેમના લક્ષણો છે.

લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસઃ ક્ષુન્નાશો રસદં મુખમ્ । સ્વચ્છમુષ્ણગુરુત્વઞ્ચ ગાત્રાણાં બહુમૂત્રતા । ન વિજીર્ણં ન ચ મ્લાનિર્જ્વરસ્યામસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

મોઢામાં વધારે લાળ, મન દુઃખાવું, ભૂખ ન લાગવી, મોઢામાં સ્વાદ ન રહેવું, શરીરમાં સ્પષ્ટતા, ગરમી અને ભારેપણું, વારંવાર મૂત્ર થવું—આ પચેલા ખોરાક કે સામાન્ય દુઃખના લક્ષણ નથી, પણ અપચ તાવના લક્ષણ છે.

ક્ષુત્ક્ષામતા લઘુત્વં ચ ગાત્રાણાં જ્વરમાર્દવમ્ । દોષપ્રવૃત્તિરષ્ટાહાન્નિરામજ્વરલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ભૂખ લાગવી, શરીરમાં સુકાઈ જવું, હલકાપણું, તાવમાં નરમાઈ, આઠ દિવસ પછી દોષોનું કાર્ય—આ પચેલા તાવના લક્ષણ છે.

યથા સ્વલિઙ્ગં સંસર્ગે જ્વરસંસર્ગજોઽપિ વા । શિરોર્તિમૂર્છાવમિદેહદાહકણ્ઠાસ્યશોષારુચિપર્વભેદાઃ । ઉન્નિદ્રતા સંભ્રમરોમહર્ષા જૃંભાતિવાક્ત્વં પવનાત્સપિત્તાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

તાવ પોતાના લક્ષણોથી કે બીજાના સંપર્કથી ફેલાય ત્યારે, માથાનો દુઃખાવો, બેહોશી, ઉલટી, શરીરમાં દાહ, ગળું અને મોઢું સુકાઈ જવું, સ્વાદ જતો રહેવું, સાંધામાં દુઃખાવો, ઊંઘ ન આવવી, ગભરાટ, રોમાંચ, જમ્હાઈ, વધારે બોલવું—આ બધું પવન અને પિત્તથી થાય છે.

તાપહાન્યરુચિપર્વશિરોરુક્ષ્ઠીવનશ્વસનકાસવિવર્ણાઃ । શીતજાડ્યતિમિરભ્રમિતન્દ્રાશ્લેષ્મવાતજનિતજ્વરલિઙ્ગમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીરમાં ગરમી ઘટવી, ભૂખ ન લાગવી, સાંધા અને માથામાં દુઃખાવો, થૂકવું, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઉધરસ, પાંઢરાશ, ઠંડક, કઠિનતા, આંખે અંધારું છવાઈ જવું, ચક્કર, ઉંઘ આવવી—આ કફ અને પવનથી થતા તાવના લક્ષણ છે.

શીતસ્તમ્ભસ્વેદદાહાવ્યવસ્થાસ્તૃષ્ણા કાસઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રવૃત્તિઃ । મોહસ્તન્દ્રાલિપ્તતિક્તાસ્યતા ચ જ્ઞેયં રૂપં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરસ્ય ॥ ૧,૧૪૭.

ઠંડક, કઠિનતા, પસીનો, દાહ, અસ્થિરતા, તરસ, ઉધરસ, કફ અને પિત્તનું વધવું, ગભરાટ, ઉંઘ આવવી, મોઢામાં ચિપચિપાટ અને કડવાશ—આ કફ-પિત્તથી થતા તાવના લક્ષણ છે.

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્દાહોઽત્ર ચ મુહુર્મુહુઃ । તદુચ્છીતં મહા નિદ્રા દિવા જાગરણં નિશિ ॥ ૧,૧૪૭.

જે સર્વજ્ઞ છે, તે અહીં વારંવાર દહનનો અનુભવ કરે છે; પછી ભારે ઊંઘ આવે છે, દિવસે જાગરણ અને રાત્રે ઊંઘ આવતી નથી.

સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મહાસ્વેદો હિ નૈવ વા । ગીતનર્તનહાસ્યાદિઃ પ્રકૃતેહાપ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ક્યારેક સતત ઊંઘ રહે છે, તો ક્યારેક ઊંઘ જ નથી; ક્યારેક ખૂબ પસીનો આવે છે, તો ક્યારેક નહીં; ગીત, નૃત્ય, હાસ્ય વગેરે સ્વાભાવિક રીતે થતું બંધ થઈ જાય છે.

સાશ્રુણી કલુષે રક્તે ભુગ્ને લુલિતપક્ષ્મણી । અક્ષિણી પિણ્ડિકાપાર્શ્વશિરઃ પર્વાસ્થિરુગ્ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

આંખોમાં આંસુ, અશુદ્ધતા, લાલાશ, અંદર દબાયેલી, પાંપણ કાંપતી હોય છે; આંખોની બાજુ, માથું, સાંધા અને હાડકાંમાં દુખાવો અને ચક્કર આવે છે.

સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ મહાશીતૌ હિ નૈવ વા । પરિદગ્ધા ખરા જિહ્વા ગુરુસ્ત્રસ્તાઙ્ગસન્ધિતા ॥ ૧,૧૪૭.

કાનમાં અવાજ અને દુખાવો, ક્યારેક ખૂબ ઠંડક, તો ક્યારેક નહીં; જીભ સળી, ખટ્ટી, ભારે બને છે અને અંગના સાંધા કમજોર અને કાંપતા હોય છે.

ષ્ઠીવનં રક્તપિત્તસ્ય લોઠનં શિરસોઽતિતૃટ્ । કોષ્ઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

લોહી અને પિત્તનું થૂકવું, માથું લોટવું, ભારે તરસ લાગવી; શરીર પર કાળી કે લાલ ગોળાઈઓ દેખાય છે.

હૃદ્વ્યથા મલંસસર્ગઃ પ્રવૃત્તિર્વાલ્પશોઽતિ વા । સ્નિગ્ધાસ્યતા બલભ્રંશઃ સ્વરસાદઃ પ્રલાપિતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

હૃદયમાં દુખાવો, વારંવાર મલમૂત્રનું નિસ્સરણ, ઓછું કે વધારે થવું, મોઢું તેલવાળું, તાકાત ઘટવી, અવાજ ભારી થવો અને ઉલટાંસુલટાં બોલવું.