ગરુડપુરાણમ્

નિદાનં પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા । સંપ્રાપ્તિશ્ચૈતિ વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

રોગોને જાણવાની રીત પાંચ પ્રકારની કહેવાય છે: કારણ, પૂર્વલક્ષણ, લક્ષણ, શમન અને વિકાસ.

નિમિત્તહેત્વાયતનપ્રત્યયોત્થાનકારણૈઃ । નિદાનમાહુઃ પર્યાયૈઃ પ્રાગ્રૂપં યેન લક્ષ્યતે ॥ ૧,૧૪૬.

કારણને નિમિત્ત, હેતુ, સ્થાન, પરિસ્થિતિ અને ઉદ્ભવ જેવા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે; અને જેના દ્વારા રોગ પહેલાંથી ઓળખાય તેને પૂર્વલક્ષણ કહે છે.

ઉત્પિત્સુરામયો દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતઃ । લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્વ્યાધીનાં તદ્યથાયથમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

જ્યારે કોઈ દોષના ખાસ બગાડથી રોગ ઊભો થવાનો હોય પણ હજુ પકડ્યો ન હોય, ત્યારે તેના લક્ષણો અસ્પષ્ટ અને હલકા હોય છે, અને તે રોગ પ્રમાણે બદલાય છે.

તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે । સંસ્થાનાં વ્યઞ્જનં લિઙ્ગં લક્ષણં ચિહ્નમાકૃતિઃ ॥ ૧,૧૪૬.

જ્યારે એ જ લક્ષણો સ્પષ્ટ થાય, ત્યારે તેને લક્ષણ કહે છે; સ્વરૂપ, ઓળખ, નિશાની, ચિહ્ન અને દેખાવ એના પર્યાય છે.

હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્ । ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગં સુખાવહમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

જે દવા, ખોરાક અને જીવનશૈલી રોગ અને તેના કારણને દૂર કરે, તેનો યોગ્ય ઉપયોગ આરામ અને સુખ આપે છે.

વિદ્યાદુપશયં વ્યાધેઃ સ હિ સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ । વિપરીતોઽનુપશયો વ્યાધ્યસાત્મ્યેતિસંજ્ઞિતઃ ॥ ૧,૧૪૬.

રોગના શમનને યોગ્યતા કહે છે; અને જે રોગને વધારે તેને અયોગ્યતા કહેવાય છે.

યથા દુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા । નિર્વૃત્તિરામયસ્યાસૌ સંપ્રાપ્તિરભિધીયતે ॥ ૧,૧૪૬.

જ્યારે દોષ બગડે અથવા ફેલાય અને રોગ પૂર્ણ રીતે ફાટી નીકળે, ત્યારે તેને રોગની વૃદ્ધિ કહેવાય છે.

સંખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષતઃ । સા ભિદ્યતે યથાત્રૈવ વક્ષ્યન્તેઽષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ ॥ ૧,૧૪૬.

આ વિકાસ સંખ્યા, પ્રકાર, પ્રાધાન્ય, તાકાત, સમય અને અન્ય વિશેષતાઓથી જુદી પડે છે, જેમ અહીં આગળ તાવના આઠ પ્રકાર સમજાવાશે.

દોષાણાં સમવેતાનાં વિકલ્પોશાંશકલ્પના । સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યાભ્યાં વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમાદિશેત્ ॥ ૧,૧૪૬.

દોષોના ભેદ, એમની મિલાવટ અને ભાગફાળ, તેમજ સ્વતંત્રતા કે આધારતા, એ બધું રોગના પ્રાધાન્યને દર્શાવે છે.

હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાવયવૈર્બલાબલવિશેષષણમ્ । નક્તન્દિનાર્ધભુક્તાંશૈર્વ્યાધિકાલો યથામલમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

કારણ અને બીજા ઘટકોની પૂર્ણતા કે અપૂર્ણતા, તાકાત-નબળાઈ, અને દિવસ-રાત કે ભોજન પછીના ભાગો પ્રમાણે રોગનો સમય નક્કી થાય છે.

ઇતિ પ્રોક્તો નિદાનાર્થઃ સ વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતે । સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ ॥ ૧,૧૪૬.

આ રીતે રોગના કારણનું અર્થ સમજાવ્યું; હવે વ્યાસજી એ વિશે વધુ કહેશે. બધા રોગનું મૂળ દોષોના બગાડમાં છે.

તત્પ્રકોપસ્ય તુ પ્રોક્તં વિવિધાહિતસેવનમ્ । અહિતસ્ત્રિવિધો યોગસ્ત્રયાણાં પ્રાગુદાહૃતઃ ॥ ૧,૧૪૬.

દોષોના બગાડને ઉકેલતા વિવિધ અયોગ્ય વ્યવહારો પહેલાં સમજાવ્યા છે; અને ત્રણ દોષોની ત્રિવિધ અયોગ્ય મિલાવટ પણ પહેલા ઉલ્લેખાઈ છે.

તિક્તોષણકષાયામ્લરૂક્ષાપ્રમિતયોજનૈઃ । ધાવનોદીરણનિશાજાગરાત્યુચ્ચભાષણૈઃ ॥ ૧,૧૪૬.

ખૂબ વધારે તીખા, કર્વા, કસેલા, ખાટા, સૂકા કે ઓછા ખોરાક, દોડવું, ઉત્સાહ, રાતે જાગવું કે ખૂબ જોરથી બોલવું — એ બધાથી દોષ બગડે છે.

ક્રિયાભિયોગબીશોકચિન્તાવ્યાયામમૈથુનૈઃ । ગ્રીષ્માહોરાત્રભુક્ત્યન્તે પ્રકુપ્યતિ સમીરણઃ ॥ ૧,૧૪૬.

અતિશય કામ, ભય, દુઃખ, ચિંતા, વ્યાયામ કે સંભોગ, અને ઉનાળાની દિવસ-રાતના અંતે ખાવાથી વાયુ દોષ બગડે છે.

પિત્તં કટ્વાલતીક્ષ્ણોષ્ણકટુક્રોધવિદાહિભિઃ । શરન્મધ્યાહ્નરાત્ર્યર્ધવિદાહસમયેષુ ચ ॥ ૧,૧૪૬.

પિત્ત દોષ તીખા, ખારા, તીવ્ર, ગરમ, મસાલેદાર ખોરાક, ગુસ્સો, દહન, અને શરદ ઋતુ, મધ્યાહ્ન કે અર્ધરાત્રિના સમયે વધારે બગડે છે.

સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુર્વભિષ્યન્દિશીતલૈઃ । આસ્યાસ્વપ્નસુખાજીર્ણદિવાસ્વપ્નાદિબૃંહણૈઃ ॥ ૧,૧૪૬.

મીઠા, ખાટા, ખારા, તેલિયા, ભારે, ઠંડા, મોઢામાં મજા આપતા, ઊંઘ લાવતા, પચવામાં ભારે, અને દિવસમાં કે ઊંઘતા પહેલાં ખાધા પછી શરીરને પોષણ આપતા ખોરાકથી—

પ્રિચ્છર્દનાદ્યયોગેન ભુક્તાન્નસ્યાપ્યજીર્ણકે । પૂર્વાહ્ને પૂર્વરાત્રે ચ શ્લેષ્મા વક્ષ્યામિ સઙ્કરાન્ ॥ ૧,૧૪૬.

ભોજન પછી ખોરાક હજી પચ્યો ન હોય ત્યારે પણ જોરથી ઉલટી કરવી જેવી ખોટી રીતો, ખાસ કરીને વહેલી સવાર અને રાતના પહેલા ભાગમાં, આવા વ્યવહારોથી જે કફના રોગ થાય છે, તે હવે હું સમજાવું છું.

મિશ્રીભાવાત્સમસ્તાનાં સન્નિપાતસ્તથા પુનઃ । સંકીર્ણાજીર્ણવિષમવિરુદ્ધાદ્યશનાદિભિઃ ॥ ૧,૧૪૬.

આ બધું એકસાથે ખાવાથી મિશ્ર રોગ થાય છે; એ જ રીતે, એકબીજાને ન ભળતા, અપૂર્ણપણે પચેલા, અનિયમિત કે પરસ્પર વિરોધી ખોરાકથી પણ રોગ થાય છે.

વ્યાપન્નમદ્યપાનીયશુષ્કશાકામમૂલકૈઃ । પિણ્યાકમૃત્યવસરપૂતિશુષ્કકૃશમિષૈઃ ॥ ૧,૧૪૬.

બગડેલું દારૂ, પાણી, સુકાં શાકભાજી, મૂળ, તેલના પિંડીયા, સડેલું માંસ, દુર્ગંધયુક્ત, સુકાં કે દુર્બળ માછલી ખાવાથી—

દોષત્રયકરૈસ્તૈસ્તૈસ્તથાન્નપરિવર્તતઃ । ધાતોર્દુષ્ટાત્પુરો વાતાદ્દ્વિગ્રહાવેશવિપ્લવાત્ ॥ ૧,૧૪૬.

આવા અને બીજા અનેક શરીરને બગાડતા ખોરાકથી, અથવા શરીરના ધાતુ બગડવાથી, કે મનમેળ ન હોવાને કારણે, ભય કે ઉગ્ર ભાવનાથી પવન દોષથી પણ રોગ થાય છે.

દુષ્ટામાન્નૈરતિશ્લૈષ્મગ્રહૈર્જન્મર્ક્ષપીડનાત્ । મિથ્યાયોગાચ્ચ વિવિધાત્પાપાનાઞ્ચ નિષેવણાત્ । સ્ત્રીણાં પ્રસવવૈષમ્યાત્તથા મિથ્યોપચારતઃ ॥ ૧,૧૪૬.

બગડેલો ખોરાક, વધારે કફ, જન્મ સમયે ગ્રહોના દુઃખ, ખોટી રીતો, પાપ કાર્યો, સ્ત્રીઓમાં પ્રસૂતિના ગડબડ, અને ખોટા ઉપચારથી પણ રોગ થાય છે.

પ્રતિરોગમિતિ ક્રુદ્ધા રોગવિધ્યનુગામિનઃ । રસાયનં પ્રપદ્યાશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે ॥ ૧,૧૪૬.

આવી બધી બીમારીઓથી દોષો ઉગ્ર બની શરીરમાં રોગ ફેલાવે છે; ત્યારે તરત જ રાસાયણ ઉપચાર કરવો જોઈએ, નહિ તો દોષો વધુ બગડે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪૭ ધન્વન્તરિરુવાચ । વક્ષ્યે જ્વરનિદાનં હિ સર્વજ્વરવિબુદ્ધયે । જ્વરો રોગપતિઃ પાપ્મા મૃત્યુરાજોઽશનોઽન્તકઃ । ક્રુદ્ધદક્ષાધ્વરધ્વંસિરુદ્રોર્ધ્વનયનોદ્ભવઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું તાવનું કારણ સમજાવું છું, જેથી બધા પ્રકારના તાવને સમજવામાં આવે. તાવ એ બધા રોગોનો સ્વામી છે, પાપરૂપ છે, મૃત્યુનો રાજા છે, શરીરને ખાવાવાળો અને અંત લાવનાર છે; તે રુદ્રના ક્રોધથી, દક્ષના યજ્ઞના વિનાશથી ઉત્પન્ન થયો છે.

તત્સન્તાપો મોહમયઃ સન્તાપાત્માપચારજઃ । વિવિધૈર્નામભિઃ ક્રૂરો નાનાયોનિષુ વર્તતે ॥ ૧,૧૪૭.

આ તાવ દુઃખ અને મોહથી ભરેલો છે, દુર્વ્યવહારથી જન્મેલો છે, અનેક નામોથી ઓળખાય છે અને બધા જીવોમાં વિવિધ રૂપે દેખાય છે.

પાકલો ગજેષ્વભિતાપો વાજિષ્વલર્કઃ કુક્રુરેષુ । ઇન્દ્રમદો જલદેષ્વપ્સુ નીલિકા જ્યોતિરોષધીષુ ભૂમ્યામૂષરો નામ ॥ ૧,૧૪૭.

હાથીમાં તેને પાકલ કહે છે, ઘોડામાં અભિતાપ, ગધેડામાં અલર્ક, કૂતરામાં કુકુર; વાદળમાં ઇન્દ્રમદ, પાણીમાં નિલિકા, તેજસ્વી ઔષધિમાં જ્યોતિ, અને જમીનમાં ઊષર નામે ઓળખાય છે.

હૃલ્લાસશ્છર્દનં કાસઃ સ્તંભઃ શૈત્ય ત્વગાદિષુ । અઙ્ગેષુ ચ સમુદ્ભૂતાઃ પિડકાશ્ચ કફોદ્ભવે ॥ ૧,૧૪૭.

મન દુઃખાવું, ઉલટી, ઉધરસ, શરીરમાં કઠિનતા, ઠંડક, ચામડી અને અંગોમાં ફોડા—આ બધું કફથી થાય છે.

કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા । નિદાનોક્તોનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા ॥ ૧,૧૪૭.

દરેક ઋતુ પ્રમાણે આ બધાનો આરંભ અને વધારો થાય છે; જે કારણોમાં જણાવાયું છે તે પ્રમાણે ઉપશમ થાય છે, અને તેના વિપરીત કરવાથી રાહત મળે છે.

અરુચિશ્ચાવિપાકશ્ચ સ્તંભમાલસ્યમેવ ચ । હૃદ્દાહશ્ચ વિપાકશ્ચ તન્દ્રા ચાલસ્યમેવ ચ । વસ્તિર્વિમર્દાવનયા દોષાણામપ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

ભૂખ ન લાગવી, અજીર્ણ, શરીરમાં કઠિનતા, આળસ, હૃદયમાં દાહ, ખોરાક યોગ્ય રીતે ન પચવો, ઉંઘ આવવી, થાક, પેટ ફૂલવું, દુઃખાવો, દોષોનું કાર્ય બંધ થવું—આ તેમના લક્ષણો છે.

લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસઃ ક્ષુન્નાશો રસદં મુખમ્ । સ્વચ્છમુષ્ણગુરુત્વઞ્ચ ગાત્રાણાં બહુમૂત્રતા । ન વિજીર્ણં ન ચ મ્લાનિર્જ્વરસ્યામસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

મોઢામાં વધારે લાળ, મન દુઃખાવું, ભૂખ ન લાગવી, મોઢામાં સ્વાદ ન રહેવું, શરીરમાં સ્પષ્ટતા, ગરમી અને ભારેપણું, વારંવાર મૂત્ર થવું—આ પચેલા ખોરાક કે સામાન્ય દુઃખના લક્ષણ નથી, પણ અપચ તાવના લક્ષણ છે.