ગરુડપુરાણમ્

યુધિષ્ઠિરઃ સમાશ્વાસ્ય સ્ત્રીજનં શોકસંકુલમ્ । સ્નાત્વા સન્તર્પ્ય દેવાંશ્ચ પિતૄનથ પિતામહાન્ ॥ ૧,૧૪૫.

યુધિષ્ઠિરે દુઃખમાં ગરકાવ થયેલી સ્ત્રીઓનું સાંત્વન કર્યું, સ્નાન કરીને દેવો, પિતૃઓ અને પિતામહોને તૃપ્ત કર્યા.

આશ્વાસિતોઽથ ભીષ્મેણ રાજ્યઞ્ચૈવાકરોન્મહત્ । વિષ્ણુમીજેઽશ્વમેધેન વિધિવદ્દક્ષિણાવતા ॥ ૧,૧૪૫.

પછી ભીષ્મ પિતામહે આશ્વાસન આપ્યા પછી, યુધિષ્ઠિરે મહાન રાજ્ય સ્થાપ્યું અને વિધિપૂર્વક દક્ષિણાસહિત અશ્વમેધ યજ્ઞથી વિષ્ણુની પૂજા કરી.

રાજ્યે પરીક્ષિતં સ્થાપ્ય યાદવાનાં વિનાશનમ્ । શ્રુત્વા તુ મૌસલે રાજા જપ્ત્વા નામસહસ્રકમ્ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી યુધિષ્ઠિરે પરિક્ષિતને રાજગાદી સોંપી. યાદવોના વિનાશની વાત સાંભળી, રાજાએ મૌસલ પ્રસંગે વિષ્ણુના હજાર નામોનું જપ કર્યું.

વિષ્ણોઃ સ્વર્ગં જગામાથ ભીમાદ્યૈર્ભ્રાતૃભિર્યુતઃ । વાસુદેવઃ પુનર્બુદ્ધસંમોહાય સુરદ્વિષામ્ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી ભીમ અને અન્ય ભાઈઓ સાથે યુધિષ્ઠિર વિષ્ણુના સ્વર્ગમાં ગયા. વાસુદેવ ફરી જન્મ લઈને દેવદ્રોહીઓના મોહ માટે બુદ્ધ રૂપે અવતર્યા.

કલ્કિર્વિષ્ણુશ્ચ ભવિતા શંભલગ્રામકે પુનઃ । અશ્વારૂઢોઽખિલાંલ્લોકાંસ્તદા ભસ્મીકરિષ્યતિ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી વિષ્ણુ શંભલ ગામમાં કલ્કિ રૂપે અવતાર લેશે, ઘોડા પર સવાર થઈને સમગ્ર જગતને ભસ્મ કરી દેશે.

દેવાદીનાં રક્ષણાય હ્યધર્મહારણાય ચ । દુષ્ટાનાઞ્ચ વધાર્થાય હ્યવતારં કરોતિ ચ ॥ ૧,૧૪૫.

દેવો અને અન્ય સૌના રક્ષણ માટે, અધર્મના નાશ માટે અને દુષ્ટોના વિનાશ માટે ભગવાન અવતાર લે છે.

યથા ધન્વન્તરિર્વંશે જાતઃ ક્ષીરોદમન્થને । દેવાદીનાં જીવનાય હ્યાયુર્વેદમુવાચ હ ॥ ૧,૧૪૫.

જેમ દન્વંતરી ક્ષીરસાગર મથન સમયે વંશમાં જન્મ્યા અને દેવો સહિત સૌના જીવન માટે આયુર્વેદ શીખવ્યું હતું.

વિશ્વામિત્રસુતાયૈવ શુશ્રુતાય મહાત્મને । ભારતાંશ્ચાવતારાંશ્ચ શ્રુત્વા સ્વર્ગં વ્રજેન્નરઃ ॥ ૧,૧૪૫.

વિશ્વામિત્રના પુત્ર મહાત્મા સુશ્રુત અને ભારતવંશના અવતારોની વાર્તા સાંભળવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગને પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪૬ ધન્વન્તરિરુવાચ । સર્વરોગનિદાનઞ્ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તત્ત્વતઃ । આત્રેયાદ્યૈર્મુનિવરૈર્યથા પૂર્વમુદીરિતમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને બધા રોગોના કારણો વિગતે સમજાવીશ, જેમ અત્રેય અને બીજા મુનિઓએ પહેલાં કહ્યું છે.

રોગઃ પાપ્મા જ્વરો વ્યાધિર્વિકારો દુષ્ટ આમયઃ । યક્ષ્માતઙ્કગદા બાધાઃ શબ્દાઃ પર્યાયવાચિનઃ ॥ ૧,૧૪૬.

રોગ, પાપ, તાવ, વ્યાધિ, વિકાર, બગડેલો દુઃખ, ક્ષય, પીડા અને દુઃખ — આ બધા શબ્દો એક જ અર્થ દર્શાવે છે.

નિદાનં પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા । સંપ્રાપ્તિશ્ચૈતિ વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

રોગોને જાણવાની રીત પાંચ પ્રકારની કહેવાય છે: કારણ, પૂર્વલક્ષણ, લક્ષણ, શમન અને વિકાસ.

નિમિત્તહેત્વાયતનપ્રત્યયોત્થાનકારણૈઃ । નિદાનમાહુઃ પર્યાયૈઃ પ્રાગ્રૂપં યેન લક્ષ્યતે ॥ ૧,૧૪૬.

કારણને નિમિત્ત, હેતુ, સ્થાન, પરિસ્થિતિ અને ઉદ્ભવ જેવા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે; અને જેના દ્વારા રોગ પહેલાંથી ઓળખાય તેને પૂર્વલક્ષણ કહે છે.

ઉત્પિત્સુરામયો દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતઃ । લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્વ્યાધીનાં તદ્યથાયથમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

જ્યારે કોઈ દોષના ખાસ બગાડથી રોગ ઊભો થવાનો હોય પણ હજુ પકડ્યો ન હોય, ત્યારે તેના લક્ષણો અસ્પષ્ટ અને હલકા હોય છે, અને તે રોગ પ્રમાણે બદલાય છે.

તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે । સંસ્થાનાં વ્યઞ્જનં લિઙ્ગં લક્ષણં ચિહ્નમાકૃતિઃ ॥ ૧,૧૪૬.

જ્યારે એ જ લક્ષણો સ્પષ્ટ થાય, ત્યારે તેને લક્ષણ કહે છે; સ્વરૂપ, ઓળખ, નિશાની, ચિહ્ન અને દેખાવ એના પર્યાય છે.

હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્ । ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગં સુખાવહમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

જે દવા, ખોરાક અને જીવનશૈલી રોગ અને તેના કારણને દૂર કરે, તેનો યોગ્ય ઉપયોગ આરામ અને સુખ આપે છે.

વિદ્યાદુપશયં વ્યાધેઃ સ હિ સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ । વિપરીતોઽનુપશયો વ્યાધ્યસાત્મ્યેતિસંજ્ઞિતઃ ॥ ૧,૧૪૬.

રોગના શમનને યોગ્યતા કહે છે; અને જે રોગને વધારે તેને અયોગ્યતા કહેવાય છે.

યથા દુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા । નિર્વૃત્તિરામયસ્યાસૌ સંપ્રાપ્તિરભિધીયતે ॥ ૧,૧૪૬.

જ્યારે દોષ બગડે અથવા ફેલાય અને રોગ પૂર્ણ રીતે ફાટી નીકળે, ત્યારે તેને રોગની વૃદ્ધિ કહેવાય છે.

સંખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષતઃ । સા ભિદ્યતે યથાત્રૈવ વક્ષ્યન્તેઽષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ ॥ ૧,૧૪૬.

આ વિકાસ સંખ્યા, પ્રકાર, પ્રાધાન્ય, તાકાત, સમય અને અન્ય વિશેષતાઓથી જુદી પડે છે, જેમ અહીં આગળ તાવના આઠ પ્રકાર સમજાવાશે.

દોષાણાં સમવેતાનાં વિકલ્પોશાંશકલ્પના । સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યાભ્યાં વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમાદિશેત્ ॥ ૧,૧૪૬.

દોષોના ભેદ, એમની મિલાવટ અને ભાગફાળ, તેમજ સ્વતંત્રતા કે આધારતા, એ બધું રોગના પ્રાધાન્યને દર્શાવે છે.

હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાવયવૈર્બલાબલવિશેષષણમ્ । નક્તન્દિનાર્ધભુક્તાંશૈર્વ્યાધિકાલો યથામલમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

કારણ અને બીજા ઘટકોની પૂર્ણતા કે અપૂર્ણતા, તાકાત-નબળાઈ, અને દિવસ-રાત કે ભોજન પછીના ભાગો પ્રમાણે રોગનો સમય નક્કી થાય છે.

ઇતિ પ્રોક્તો નિદાનાર્થઃ સ વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતે । સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ ॥ ૧,૧૪૬.

આ રીતે રોગના કારણનું અર્થ સમજાવ્યું; હવે વ્યાસજી એ વિશે વધુ કહેશે. બધા રોગનું મૂળ દોષોના બગાડમાં છે.

તત્પ્રકોપસ્ય તુ પ્રોક્તં વિવિધાહિતસેવનમ્ । અહિતસ્ત્રિવિધો યોગસ્ત્રયાણાં પ્રાગુદાહૃતઃ ॥ ૧,૧૪૬.

દોષોના બગાડને ઉકેલતા વિવિધ અયોગ્ય વ્યવહારો પહેલાં સમજાવ્યા છે; અને ત્રણ દોષોની ત્રિવિધ અયોગ્ય મિલાવટ પણ પહેલા ઉલ્લેખાઈ છે.

તિક્તોષણકષાયામ્લરૂક્ષાપ્રમિતયોજનૈઃ । ધાવનોદીરણનિશાજાગરાત્યુચ્ચભાષણૈઃ ॥ ૧,૧૪૬.

ખૂબ વધારે તીખા, કર્વા, કસેલા, ખાટા, સૂકા કે ઓછા ખોરાક, દોડવું, ઉત્સાહ, રાતે જાગવું કે ખૂબ જોરથી બોલવું — એ બધાથી દોષ બગડે છે.

ક્રિયાભિયોગબીશોકચિન્તાવ્યાયામમૈથુનૈઃ । ગ્રીષ્માહોરાત્રભુક્ત્યન્તે પ્રકુપ્યતિ સમીરણઃ ॥ ૧,૧૪૬.

અતિશય કામ, ભય, દુઃખ, ચિંતા, વ્યાયામ કે સંભોગ, અને ઉનાળાની દિવસ-રાતના અંતે ખાવાથી વાયુ દોષ બગડે છે.

પિત્તં કટ્વાલતીક્ષ્ણોષ્ણકટુક્રોધવિદાહિભિઃ । શરન્મધ્યાહ્નરાત્ર્યર્ધવિદાહસમયેષુ ચ ॥ ૧,૧૪૬.

પિત્ત દોષ તીખા, ખારા, તીવ્ર, ગરમ, મસાલેદાર ખોરાક, ગુસ્સો, દહન, અને શરદ ઋતુ, મધ્યાહ્ન કે અર્ધરાત્રિના સમયે વધારે બગડે છે.

સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુર્વભિષ્યન્દિશીતલૈઃ । આસ્યાસ્વપ્નસુખાજીર્ણદિવાસ્વપ્નાદિબૃંહણૈઃ ॥ ૧,૧૪૬.

મીઠા, ખાટા, ખારા, તેલિયા, ભારે, ઠંડા, મોઢામાં મજા આપતા, ઊંઘ લાવતા, પચવામાં ભારે, અને દિવસમાં કે ઊંઘતા પહેલાં ખાધા પછી શરીરને પોષણ આપતા ખોરાકથી—

પ્રિચ્છર્દનાદ્યયોગેન ભુક્તાન્નસ્યાપ્યજીર્ણકે । પૂર્વાહ્ને પૂર્વરાત્રે ચ શ્લેષ્મા વક્ષ્યામિ સઙ્કરાન્ ॥ ૧,૧૪૬.

ભોજન પછી ખોરાક હજી પચ્યો ન હોય ત્યારે પણ જોરથી ઉલટી કરવી જેવી ખોટી રીતો, ખાસ કરીને વહેલી સવાર અને રાતના પહેલા ભાગમાં, આવા વ્યવહારોથી જે કફના રોગ થાય છે, તે હવે હું સમજાવું છું.

મિશ્રીભાવાત્સમસ્તાનાં સન્નિપાતસ્તથા પુનઃ । સંકીર્ણાજીર્ણવિષમવિરુદ્ધાદ્યશનાદિભિઃ ॥ ૧,૧૪૬.

આ બધું એકસાથે ખાવાથી મિશ્ર રોગ થાય છે; એ જ રીતે, એકબીજાને ન ભળતા, અપૂર્ણપણે પચેલા, અનિયમિત કે પરસ્પર વિરોધી ખોરાકથી પણ રોગ થાય છે.

વ્યાપન્નમદ્યપાનીયશુષ્કશાકામમૂલકૈઃ । પિણ્યાકમૃત્યવસરપૂતિશુષ્કકૃશમિષૈઃ ॥ ૧,૧૪૬.

બગડેલું દારૂ, પાણી, સુકાં શાકભાજી, મૂળ, તેલના પિંડીયા, સડેલું માંસ, દુર્ગંધયુક્ત, સુકાં કે દુર્બળ માછલી ખાવાથી—