ગરુડપુરાણમ્

શિખણ્ડ્યર્જુનબાણૈશ્ચ ભીષ્મઃ શરશતૈશ્ચિતઃ । ઉત્તરાયણમાવીક્ષ્ય ધ્યાત્વા દેવં ગદાધરમ્ ॥ ૧,૧૪૫.

શિખંડી અને અર્જુનના અસંખ્ય તીરો ભીષ્મ પિતામહના શરીરમાં વીંધાયા. ઉત્તરાયણ શરૂ થતું જોઈને, ભીષ્મ પિતામહે ગદાધારી ભગવાનનું ધ્યાન ધરીને ધ્યાનમાં તલીન થયા.

ઉક્ત્વા ધર્માન્બહુવિધાંસ્તર્પયિત્વા પિતૄન્બહૂન્ । આનન્દે તુ પદે લીનો વિમલે મુક્તકિલ્બિષે ॥ ૧,૧૪૫.

ભીષ્મ પિતામહે અનેક પ્રકારના ધર્મની વાતો કરી, અનેક પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા અને પછી શુદ્ધ, નિર્દોષ અને આનંદમય અવસ્થામાં લીન થયા.

તતો દ્રોણો યયૌ યોદ્ધું ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન બીર્યવાન્ । દિનાનિ પઞ્ચ તદ્યુદ્ધમાસીત્પરમદારુણમ્ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી પરાક્રમી દ્રોણાચાર્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સાથે યુદ્ધ કરવા ગયા. એ યુદ્ધ પાંચ દિવસ સુધી ચાલ્યું અને અત્યંત ભયાનક રહ્યું.

યત્ર તે પૃથિવીપાલા હતાઃ પાર્થેન સંગરે । શોકસાગરમાસાદ્ય દ્રોણોઽપિ સ્વર્ગમાપ્તવાન્ ॥ ૧,૧૪૫.

તે યુદ્ધમાં પૃથ્વીના રાજાઓ અર્જુનના હાથે માર્યા ગયા. ભારે દુઃખમાં ડૂબેલા દ્રોણાચાર્યે પણ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.

તતઃ કર્ણા યયૌ યોદ્ધુમર્જુનેન મિહાત્મના । દિનદ્વયં મહાયુદ્ધં કૃત્વા પાર્થાસ્ત્રસાગરે । નિમગ્નઃ સૂર્યલોકન્તુ તતઃ પ્રાપ સ વીર્યવાન્ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી પરાક્રમી કર્ણ અર્જુન સામે યુદ્ધ કરવા ગયો. બે દિવસ સુધી ભયાનક યુદ્ધ થયું, જેમાં કર્ણ અર્જુનના શસ્ત્રોના સાગરમાં ડૂબી ગયો અને પછી સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત થયો.

તતઃ શલ્યો યયૌ યોદ્ધું ધર્મરાજેન ધીમતા । દિનાર્ધેન હતઃ શલ્યો બાણૈર્જ્વલનસન્નિભૈઃ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી શલ્ય બુદ્ધિશાળી ધર્મરાજા સામે યુદ્ધ કરવા ગયો. માત્ર અડધા દિવસે જ અગ્નિ સમાન તીરો વડે શલ્યનો સંહાર થયો.

દુર્યોધનોઽથ વેગેન ગદામાદાય વીર્યવાન્ । અભ્યધાવત વૈ ભીભં કાલાન્તકયમોપમઃ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી દુર્યોધન પુરજોશમાં ગદા લઈને યુદ્ધ માટે દોડી આવ્યો, જાણે સમયના અંતે આવનારો કાળ હોય તેમ.

અથ ભીમેન વીરેણ ગદયા વિનિપાતિતઃ । અશ્વત્થામા ગતો દ્રૌણિઃ સુપ્તસૈન્યં તતો નિશિ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી પરાક્રમી ભીમસેને ગદા વડે દુર્યોધનને પછાડ્યો. ત્યારબાદ દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા રાત્રે સુતા સૈનિકો પાસે ગયો.

જઘાન બાહુવીર્યેણ પિતુર્વધમનુસ્મરન્ । ધૃષ્ટદ્યુમ્નં જઘાનાથ દ્રૌપદેયાંશ્ચ વીર્યવાન્ ॥ ૧,૧૪૫.

પિતાના મૃત્યુની યાદમાં, અશ્વત્થામાએ પોતાની શક્તિથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને દ્રૌપદીના પુત્રોને મારી નાખ્યા.

દ્રૌપદ્યાં રુદ્યમાનાયામશ્વત્થામ્નઃ શિરોમણિમ્ । ઐષિકાસ્ત્રેણ તં જિત્વા જગ્રાહાર્જુન ઉત્તમમ્ ॥ ૧,૧૪૫.

દ્રૌપદી રડતી હતી ત્યારે, અર્જુને ઈષિકા અસ્ત્ર વડે અશ્વત્થામાને જીત્યો અને તેની કીમતી મણિ લઈ લીધી.

યુધિષ્ઠિરઃ સમાશ્વાસ્ય સ્ત્રીજનં શોકસંકુલમ્ । સ્નાત્વા સન્તર્પ્ય દેવાંશ્ચ પિતૄનથ પિતામહાન્ ॥ ૧,૧૪૫.

યુધિષ્ઠિરે દુઃખમાં ગરકાવ થયેલી સ્ત્રીઓનું સાંત્વન કર્યું, સ્નાન કરીને દેવો, પિતૃઓ અને પિતામહોને તૃપ્ત કર્યા.

આશ્વાસિતોઽથ ભીષ્મેણ રાજ્યઞ્ચૈવાકરોન્મહત્ । વિષ્ણુમીજેઽશ્વમેધેન વિધિવદ્દક્ષિણાવતા ॥ ૧,૧૪૫.

પછી ભીષ્મ પિતામહે આશ્વાસન આપ્યા પછી, યુધિષ્ઠિરે મહાન રાજ્ય સ્થાપ્યું અને વિધિપૂર્વક દક્ષિણાસહિત અશ્વમેધ યજ્ઞથી વિષ્ણુની પૂજા કરી.

રાજ્યે પરીક્ષિતં સ્થાપ્ય યાદવાનાં વિનાશનમ્ । શ્રુત્વા તુ મૌસલે રાજા જપ્ત્વા નામસહસ્રકમ્ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી યુધિષ્ઠિરે પરિક્ષિતને રાજગાદી સોંપી. યાદવોના વિનાશની વાત સાંભળી, રાજાએ મૌસલ પ્રસંગે વિષ્ણુના હજાર નામોનું જપ કર્યું.

વિષ્ણોઃ સ્વર્ગં જગામાથ ભીમાદ્યૈર્ભ્રાતૃભિર્યુતઃ । વાસુદેવઃ પુનર્બુદ્ધસંમોહાય સુરદ્વિષામ્ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી ભીમ અને અન્ય ભાઈઓ સાથે યુધિષ્ઠિર વિષ્ણુના સ્વર્ગમાં ગયા. વાસુદેવ ફરી જન્મ લઈને દેવદ્રોહીઓના મોહ માટે બુદ્ધ રૂપે અવતર્યા.

કલ્કિર્વિષ્ણુશ્ચ ભવિતા શંભલગ્રામકે પુનઃ । અશ્વારૂઢોઽખિલાંલ્લોકાંસ્તદા ભસ્મીકરિષ્યતિ ॥ ૧,૧૪૫.

પછી વિષ્ણુ શંભલ ગામમાં કલ્કિ રૂપે અવતાર લેશે, ઘોડા પર સવાર થઈને સમગ્ર જગતને ભસ્મ કરી દેશે.

દેવાદીનાં રક્ષણાય હ્યધર્મહારણાય ચ । દુષ્ટાનાઞ્ચ વધાર્થાય હ્યવતારં કરોતિ ચ ॥ ૧,૧૪૫.

દેવો અને અન્ય સૌના રક્ષણ માટે, અધર્મના નાશ માટે અને દુષ્ટોના વિનાશ માટે ભગવાન અવતાર લે છે.

યથા ધન્વન્તરિર્વંશે જાતઃ ક્ષીરોદમન્થને । દેવાદીનાં જીવનાય હ્યાયુર્વેદમુવાચ હ ॥ ૧,૧૪૫.

જેમ દન્વંતરી ક્ષીરસાગર મથન સમયે વંશમાં જન્મ્યા અને દેવો સહિત સૌના જીવન માટે આયુર્વેદ શીખવ્યું હતું.

વિશ્વામિત્રસુતાયૈવ શુશ્રુતાય મહાત્મને । ભારતાંશ્ચાવતારાંશ્ચ શ્રુત્વા સ્વર્ગં વ્રજેન્નરઃ ॥ ૧,૧૪૫.

વિશ્વામિત્રના પુત્ર મહાત્મા સુશ્રુત અને ભારતવંશના અવતારોની વાર્તા સાંભળવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગને પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪૬ ધન્વન્તરિરુવાચ । સર્વરોગનિદાનઞ્ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તત્ત્વતઃ । આત્રેયાદ્યૈર્મુનિવરૈર્યથા પૂર્વમુદીરિતમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને બધા રોગોના કારણો વિગતે સમજાવીશ, જેમ અત્રેય અને બીજા મુનિઓએ પહેલાં કહ્યું છે.

રોગઃ પાપ્મા જ્વરો વ્યાધિર્વિકારો દુષ્ટ આમયઃ । યક્ષ્માતઙ્કગદા બાધાઃ શબ્દાઃ પર્યાયવાચિનઃ ॥ ૧,૧૪૬.

રોગ, પાપ, તાવ, વ્યાધિ, વિકાર, બગડેલો દુઃખ, ક્ષય, પીડા અને દુઃખ — આ બધા શબ્દો એક જ અર્થ દર્શાવે છે.

નિદાનં પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા । સંપ્રાપ્તિશ્ચૈતિ વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

રોગોને જાણવાની રીત પાંચ પ્રકારની કહેવાય છે: કારણ, પૂર્વલક્ષણ, લક્ષણ, શમન અને વિકાસ.

નિમિત્તહેત્વાયતનપ્રત્યયોત્થાનકારણૈઃ । નિદાનમાહુઃ પર્યાયૈઃ પ્રાગ્રૂપં યેન લક્ષ્યતે ॥ ૧,૧૪૬.

કારણને નિમિત્ત, હેતુ, સ્થાન, પરિસ્થિતિ અને ઉદ્ભવ જેવા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે; અને જેના દ્વારા રોગ પહેલાંથી ઓળખાય તેને પૂર્વલક્ષણ કહે છે.

ઉત્પિત્સુરામયો દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતઃ । લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્વ્યાધીનાં તદ્યથાયથમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

જ્યારે કોઈ દોષના ખાસ બગાડથી રોગ ઊભો થવાનો હોય પણ હજુ પકડ્યો ન હોય, ત્યારે તેના લક્ષણો અસ્પષ્ટ અને હલકા હોય છે, અને તે રોગ પ્રમાણે બદલાય છે.

તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે । સંસ્થાનાં વ્યઞ્જનં લિઙ્ગં લક્ષણં ચિહ્નમાકૃતિઃ ॥ ૧,૧૪૬.

જ્યારે એ જ લક્ષણો સ્પષ્ટ થાય, ત્યારે તેને લક્ષણ કહે છે; સ્વરૂપ, ઓળખ, નિશાની, ચિહ્ન અને દેખાવ એના પર્યાય છે.

હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્ । ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગં સુખાવહમ્ ॥ ૧,૧૪૬.

જે દવા, ખોરાક અને જીવનશૈલી રોગ અને તેના કારણને દૂર કરે, તેનો યોગ્ય ઉપયોગ આરામ અને સુખ આપે છે.

વિદ્યાદુપશયં વ્યાધેઃ સ હિ સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ । વિપરીતોઽનુપશયો વ્યાધ્યસાત્મ્યેતિસંજ્ઞિતઃ ॥ ૧,૧૪૬.

રોગના શમનને યોગ્યતા કહે છે; અને જે રોગને વધારે તેને અયોગ્યતા કહેવાય છે.

યથા દુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા । નિર્વૃત્તિરામયસ્યાસૌ સંપ્રાપ્તિરભિધીયતે ॥ ૧,૧૪૬.

જ્યારે દોષ બગડે અથવા ફેલાય અને રોગ પૂર્ણ રીતે ફાટી નીકળે, ત્યારે તેને રોગની વૃદ્ધિ કહેવાય છે.

સંખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષતઃ । સા ભિદ્યતે યથાત્રૈવ વક્ષ્યન્તેઽષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ ॥ ૧,૧૪૬.

આ વિકાસ સંખ્યા, પ્રકાર, પ્રાધાન્ય, તાકાત, સમય અને અન્ય વિશેષતાઓથી જુદી પડે છે, જેમ અહીં આગળ તાવના આઠ પ્રકાર સમજાવાશે.

દોષાણાં સમવેતાનાં વિકલ્પોશાંશકલ્પના । સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યાભ્યાં વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમાદિશેત્ ॥ ૧,૧૪૬.

દોષોના ભેદ, એમની મિલાવટ અને ભાગફાળ, તેમજ સ્વતંત્રતા કે આધારતા, એ બધું રોગના પ્રાધાન્યને દર્શાવે છે.