ગરુડપુરાણમ્

ધૂમ્રવર્ણો ભાલચન્દ્રો દશમસ્ત વિનાયકઃ । ગણપતિર્હસ્તિમુખો દ્વાદશારે યજેદ્ગણમ્ ॥ ૧,૧૨૯.

ધૂમ્રવર્ણ, ભાલચંદ્ર, દસમો વિનાયક, ગણપતિ, હસ્તિમુખ—આ બધા બાર રૂપે ગણોની પૂજા કરવી જોઈએ.

પૃથક્સમસ્તં મેધાવી સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્ । શ્રાવણે ચાશ્વિને ભાદ્રે પઞ્ચમ્યાં કાત્તિક શુભે ॥ ૧,૧૨૯.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ આ બધા નામો અલગથી કે એકસાથે લે, તો તેને સર્વ ઇચ્છાઓ મળે છે; ખાસ કરીને શ્રાવણ, આશ્વિન, ભાદરવો અને કારતકના શુભ પંચમી દિવસે.

વાસુકિસ્તક્ષકશ્ચૈવ કાલીયો મણિભદ્રકઃ । ઐરાવતો ધૃતરાષ્ટઃ કર્કોટકધનઞ્જયૌ ॥ ૧,૧૨૯.

વાસુકિ, તક્ષક, કાળિય, મણિભદ્ર, ઐરાવત, ધૃતરાષ્ટ્ર, કર્કોટક અને ધનંજય—

ઘૃતાદ્યૈઃ સ્નાપિતા હ્યેતે આયુરારોગ્યસમ્પદઃ । અનન્તં વાસુકિં શઙ્ખં પદ્મં કમ્બલમેવ ચ ॥ ૧,૧૨૯.

ઘી વગેરેથી અભિષેક કરવાથી આ સર્વે દીર્ઘ આયુષ્ય, આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિ આપે છે: અનંત, વાસુકિ, શંખ, પદ્મ અને કંબલ પણ.

તથા કર્કાટકં નાગં ધૃતરાષ્ટ્રં ચ શઙ્ખકમ્ । કાલીયં તક્ષકં ચૈવ પિઙ્ગલં માસિમાસિ ચ ॥ ૧,૧૨૯.

તે જ રીતે, કર્કાટક, નાગ, ધૃતરાષ્ટ્ર, શંખક, કાળિય, તક્ષક અને પિંગલ—દરેક મહિને.

યજેદ્ભાદ્રસિતે નાગાનષ્ટૌ મુક્તિં દિવં વ્રજેત્ । દ્વારસ્યોભયતો લેખ્યાઃ શ્રાવણે તુ સિતે યજેત્ ॥ ૧,૧૨૯.

ભાદરવામાં કૃષ્ણપક્ષે આઠ નાગોની પૂજા કરવાથી મોક્ષ અને સ્વર્ગ મળે છે; દ્વારના બન્ને બાજુ તેમનાં ચિત્ર દોરવા અને શ્રાવણમાં શુક્લપક્ષે તેમની પૂજા કરવી.

પઞ્ચમ્યાં પૂજયેન્નાગાનનન્તાન્દ્યાન્મહોરગાન્ । ક્ષીરં સર્પિશ્ચ નૈવેદ્યં દેયં સર્વવિષાપહમ્ । નાગા અભયહસ્તાશ્ચ દષ્ટોદ્ધારાતુ પઞ્ચમી ॥ ૧,૧૨૯.

પંચમીના દિવસે અનંત અને મહાનાગોની પૂજા કરવી, દૂધ અને ઘીનો ભોગ ચઢાવવો, જે સર્વ વિષ દૂર કરે છે; નાગો અભયમુદ્રામાં દર્શાવાય છે અને પંચમી દિન સર્પદંશથી બચાવે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૩૦ બ્રહ્મોવાચ । એવં ભાદ્રપદે માસિ કાર્તિકેયં પ્રપૂયેત્ । સ્નાનદાનાદિકં સર્વમસ્યામક્ષય્યમુચ્યતે ॥ ૧,૧૩૦.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: આ રીતે ભાદરવામાં ખાસ કરીને કાર્તિકેયની પૂજા કરવી; એ સમયે કરેલું સ્નાન, દાન વગેરે સર્વે અક્ષય ગણાય છે.

સપ્તમ્યાં પ્રાશયેચ્ચપિ ભોજ્યં વિપ્રાન્રવિં યજેત્ । ઓં ખખોલ્કાયમૃતત્વં (તન્તં) પ્રિયસઙ્ગમો ભવ સદ સ્વાહા ॥ ૧,૧૩૦.

સપ્તમીના દિવસે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને સૂર્યદેવની પૂજા કરવી; 'ૐ ખખોલ્કાય અમરત્વ, હંમેશાં પ્રિય મિલન રહે, સ્વાહા' એવું ઉચ્ચારવું.

અષ્ટમ્યાં પારણં કુર્યાન્મરીચં પ્રાશ્ય સ્વર્ગભાક્ સપ્તમ્યાં નિયતઃ સ્નાત્વા પૂજયિત્વા દિવાકરમ્ ॥ ૧,૧૩૦.

અષ્ટમીના દિવસે મરીચ ખાઈ ઉપવાસ તોડવો, જેથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે; સપ્તમીના દિવસે નિયમપૂર્વક સ્નાન કરીને સૂર્યદેવની પૂજા કરવી.

દદ્યાત્ફલાનિ વિપ્રેભ્યો માર્તણ્ડઃ પ્રીયતામિતિ । ખર્જૂરં નારિકેલં વા પ્રાશયેન્માતુલુઙ્ગકમ્ ॥ ૧,૧૩૦.

બ્રાહ્મણોને ફળ આપવું અને કહેવું કે 'માર્તંડ પ્રસન્ન થાય'; ખજુર, નાળિયેર કે બારમાસી પણ ખાઈ શકાય.

સર્વે ભવન્તુ સફલા મમ કામાઃ સમન્તતઃ । (ઇતિ ફલસપ્તમી) સંપૂજ્ય દેવં સપ્તમ્યાં પાયસેનાથ ભોજયેત્ ॥ ૧,૧૩૦.

મારી સર્વ ઇચ્છાઓ સર્વત્ર ફળદાયી થાય—આ રીતે ફળસપ્તમી મનાવાય છે; દેવની પૂજા કર્યા પછી, સપ્તમીના દિવસે પાયસથી ભોજન કરાવવું.

વિપ્રાંશ્ચ દક્ષિણાં દત્ત્વા સ્વયં ચાથ પયઃ પિબેત્ । ભક્ષ્યં ચોષ્યં તથા લેહ્યં ઓદનં ચેતિ કીર્તિતમ્ ॥ ૧,૧૩૦.

બ્રાહ્મણોને દક્ષિણ આપ્યા પછી પોતે દૂધ પીવું; ખાવાનું, ચૂસવાનું, ચાટવાનું અને ભાત પણ લેવાય છે.

ધનપુત્રાદિકામસ્તુ ત્યજેદેતદનોદનઃ વાય્વાશી વિજયેત્ક્ષુચ્ચ કુર્યાદ્વિજયસપ્તમીમ્ । અદ્યાદર્કં ચ કામેચ્છુરુપવાસે તરેન્મદમ્ ॥ ૧,૧૩૦.

ધન, સંતાન વગેરેની ઇચ્છા છોડી દેવી અને ભાત ટાળવો; જે હવા ખાય છે તે ભૂખને જીતે છે અને વિજયસપ્તમીનું વ્રત કરે; ઇચ્છા હોય તો ઉપવાસે અર્ક ખાઈ ગર્વ દમન કરવો.

ગોધૂમમાષયવષષ્ટિકકાંસ્યપાત્રં પાષાણપિષ્ટમધુમૈષુનમદ્યમાંસમ્ । અભ્યઞ્જનાઞ્જનતિલાંશ્ચ વિવર્જયેદ્યઃ તસ્યેષિતં ભવતિ સપ્તસુ સપ્તમીષુ ॥ ૧,૧૩૦.

ગહૂં, ઉડદ, જૌ, શષ્ટીક, કાંસ્યપાત્ર, પથ્થર પર પીસેલું લોટ, મધ, માછલી, દારૂ, તેલ, કાજળ અને તલ છોડવા—જે આ બધું ટાળી સાત સપ્તમી કરે, તેને ઈચ્છિત ફળ મળે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૩૧ બ્રહ્મોવાચ । બ્રહ્મન્ ભાદ્રપદે માસિ શુક્લાષ્ટમ્યામુપોષિતઃ । દૂર્વાં સૌરીં ગણેશં ચ ફલપુષ્પૈઃ શિવં યજેત્ ॥ ૧,૧૩૧.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, ભાદરવા મહિનામાં, શુક્લપક્ષની અષ્ટમીના દિવસે ઉપવાસ રાખીને, દુર્વા ઘાસ, સૂર્ય અને ગણેશજીની પૂજા કરવી જોઈએ અને શિવજીને ફળ અને ફૂલો અર્પણ કરવા જોઈએ.

ફલવ્રીહ્યાદિભિઃ સર્વૈઃ શમ્ભવેનમઃ શિવાય ચ । ત્વં દૂર્વેઽમૃતજન્માસિ હ્યષ્ટમી સર્વકામભાક્ ॥ ૧,૧૩૧.

ફળ, ભાત અને અન્ય ભોજનથી શંભુને 'શિવને નમસ્કાર' કહીને પૂજવું. દુર્વે, તું અમૃતથી જન્મેલી છે; અષ્ટમી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરતી છે.

અનગ્નિપક્વમશ્નીયાન્મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા । (ઇતિ દૂર્વાષ્ટમીવ્રતમ્) । કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં ચ રોહિણ્યામર્ધરાત્રેઽર્ચનં હરેઃ ॥ ૧,૧૩૧.

જે ભોજન અગ્નિ વિના પાકેલું હોય તે જમવું, તો બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ દૂર થાય છે. (આ દુર્વા અષ્ટમીનું વ્રત છે.) કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમી અને રોહિણી નક્ષત્રમાં, મધ્યરાત્રે હરિની પૂજા કરવી.

કાર્યા વિદ્ધાપિ સપ્તમ્યા હન્તિ પાપં ત્રિજન્મનઃ । ઉપોષિતોઽર્ચયેન્મન્ત્રૈસ્તિથિ ભાન્તે ચ પારણમ્ ॥ ૧,૧૩૧.

જો અષ્ટમી સપ્તમી સાથે જોડાયેલી હોય, તો પણ આ વ્રત ત્રણ જન્મના પાપો નાશ કરે છે. ઉપવાસ કર્યા પછી, મંત્રોથી પૂજા કરવી અને તિથિ દેખાય ત્યારે ઉપવાસ તોડવો.

યોગાય યોગપતયે યોગેશ્વરાય યોગસમ્ભવાય ગોવિન્દાય નમોનમઃ । (સ્નાનમન્ત્રઃ) યજ્ઞાય યજ્ઞેશ્વરાય યજ્ઞપતયે ગોવિન્દાય નમોનમઃ ॥ ૧,૧૩૧.

યોગના સ્વરૂપ, યોગના સ્વામી, યોગીઓના ઈશ્વર અને યોગના આધાર ગોવિંદને વારંવાર નમસ્કાર. (સ્નાનમંત્ર:) યજ્ઞના સ્વરૂપ, યજ્ઞના સ્વામી અને યજ્ઞના પતિ ગોવિંદને વારંવાર નમસ્કાર.

(અર્ચનમ૦)વિશ્વાય વિશ્વેશ્વરાય વિશ્વપતયે ગોવિન્દાય નમોનમઃ । (શયન૦)સર્વાય સર્વેશ્વરાય સર્વેતાય સર્વસમ્ભવાય ગોવિન્દાય નમોનમઃ ॥ ૧,૧૩૧.

(પૂજામંત્ર:) સર્વવ્યાપક, વિશ્વના ઈશ્વર અને જગતના પતિ ગોવિંદને વારંવાર નમસ્કાર. (શયનમંત્ર:) સર્વરૂપ, સર્વના સ્વામી, સર્વના રક્ષક અને સર્વના આધાર ગોવિંદને વારંવાર નમસ્કાર.

સ્થણ્ડિલે પૂજયેદ્દેવં સચન્દ્રાં રોહિણીં તથા । શઙ્ખે તોયં સમાદાય સપુષ્પફલચન્દનમ્ ॥ ૧,૧૩૧.

પાટિયાં પર દેવની, ચંદ્ર અને રોહિણીની સાથે પૂજા કરવી. શંખમાં પાણી, ફૂલ, ફળ અને ચંદન લઈને અર્પણ કરવું.

જાનુભ્યામવનીં ગત્વા ચન્દ્રાયાર્ઘ્યં નિવેદયેત્ । ક્ષીરોદાર્ણવસંભૂત ! અત્રિનેત્રસમુદ્ભવ ! ॥ ૧,૧૩૧.

ઘૂંટણીએ જમીન પર જઈને, ચંદ્રને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું અને કહેવું: 'ક્ષીરસાગરથી જન્મેલા! અત્રિના નેત્રમાંથી પ્રગટ થયેલા!'

ગૃહાણાર્ઘ્યં શશાઙ્કેશ (મં) રોહિણ્યા સહિતો મમ । શ્રિયૈ ચ વસુદેવાય નન્દાય ચ બલાય ચ ॥ ૧,૧૩૧.

'શશાંકે, રોહિણી સાથે, મારી તરફથી આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો; શ્રી, વસુદેવ, નંદ અને બલરામ માટે.'

યશોદાયૈ તતો દદ્યાદર્ઘ્યં ફલસમન્વિતમ્ । અનન્તં (ઘં) વામનં શૌરિં વૈકુષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્ ॥ ૧,૧૩૧.

પછી યશોદાને ફળવાળું અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. અનંત, વામન, શૌરી, વૈકુંઠ અને પુરુષોત્તમને પણ અર્ઘ્ય આપવું.

વાસુદેવં હૃષીકેશં માધવં મધુસૂદનમ્ । વરાહં પુણ્ડરીકાક્ષં નૃસિંહં દૈત્યસૂદનમ્ ॥ ૧,૧૩૧.

વાસુદેવ, હૃષીકેશ, માધવ, મધુસૂદન, વરાહ, પુંડરીકાક્ષ, નરસિંહ અને દૈત્યસૂદનને અર્ઘ્ય આપવું.

દામોદરં પદ્મનાભં કેશવં ગારુડધ્વજમ્ । ગોવિન્દમચ્યુતં દેવમનન્તમ પરાજિતમ્ ॥ ૧,૧૩૧.

દામોદર, પદ્મનાભ, કેશવ, ગરુડધ્વજ, ગોવિંદ, અચ્યૂત, દેવ, અનંત અને અજેયને અર્ઘ્ય આપવું.

અધોક્ષજં જગદ્વીજં સર્ગસ્થિત્યન્તકારણમ્ । અનાદિનિધનં વિષ્ણું ત્રિલોકેશં ત્રિવિક્રમમ્ ॥ ૧,૧૩૧.

અધોક્ષજ, જગતના બીજ, સર્જન-સ્થિતિ-લયના કારણ, અનાદિ-અનંત, વિશ્વના સ્વામી અને ત્રિવિક્રમને અર્ઘ્ય આપવું.

નારાયણં ચતુર્બાહું શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ । પીતમ્બરધરં દિવ્યં વનમાલાવિભૂષિતમ્ ॥ ૧,૧૩૧.

નારાયણ, ચાર હાથવાળા, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર, પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા અને દિવ્ય વનમાલાથી શોભતા ભગવાનને અર્ઘ્ય આપવું.