ગરુડપુરાણમ્

પુષ્પાલઙ્કારવસ્ત્રાણિ ધૂપગન્ધાનુલેપનમ્ । ઉપવાસેન દુષ્યેત્તુ દન્તધાવનમઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

ફૂલ, આભૂષણ, વસ્ત્ર, ધૂપ, સુગંધિત લપસણ, દાંત સાફ કરવું અને અંજણ લગાવવું — આ બધું ઉપવાસથી અશુદ્ધ થાય છે.

દન્તકાષ્ઠં પઞ્ચગવ્યં કૃત્વા પ્રાતર્વ્રતં ચરેત્ । અસકૃજ્જલપાનાચ્ચ તામ્બૂલસ્ય ચ ભક્ષણાત્ ॥ ૧,૧૨૮.

ગાયના પાંચ પ્રકારના પદાર્થોથી બનેલું દાંત ઘસવાનું લાકડું લઈને, સવારે ઉપવાસનું વ્રત કરવું જોઈએ. વારંવાર પાણી પીવાથી અને પાન ખાવાથી વ્રત તૂટી જાય છે.

ઉપવાસઃ પ્રદુષ્યેત દિવાસ્વપ્ના ક્ષમૈથુનાત્ । ક્ષમા સત્યં દયા દાનં શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ॥ ૧,૧૨૮.

દિવસે ઊંઘવાથી અને કામસુખથી ઉપવાસ બગડે છે. ક્ષમા, સત્ય, દયા, દાન, શુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિય સંયમ રાખવો જોઈએ.

દેવપૂજાગ્નિહવને સન્તોષોસ્તેયમેવ ચ । સર્વવ્રતેષ્વયં ધર્મઃ સામાન્યો દશધાસ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૨૮.

દેવોની પૂજા, અગ્નિમાં હોળી આપવી, સંતોષ રાખવો અને ચોરી ન કરવી—આ દસ પ્રકારના ધર્મ બધા વ્રતોમાં સામાન્ય ગણાય છે.

નક્ષત્રદર્શનાન્નક્તમનક્તં નિશિ ભોજનમ્ । ગોમૂત્રં ચ પલ દદ્યાદર્ધાઙ્ગુષ્ઠં તુ ગોમયમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

તારાઓ જોવું, રાતે કે દિવસે ભોજન કરવું, એક પલ ગૌમૂત્ર અને અડધી આંગળી જેટલું ગૌમય આપવું નક્કી કરાયું છે.

ક્ષીરં સપ્તપલં દદ્યાદ્દધ્નશ્ચૈવ પલત્રયમ્ । ઘૃતમેકફલં દદ્યાત્પલમેકં કુશોદકમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

સાત પલ દૂધ, ત્રણ પલ દહીં, એક પલ ઘી અને એક પલ કુશથી લીધેલું પાણી આપવું જોઈએ.

ગાયત્ત્ર્યા ચૈવ ગન્ધેતિ આપ્યાયસ્વ દૃ દધિગ્રહઃ । તેજોઽસીતિ ચ દેવસ્ય બ્રહ્મકૂર્ચવ્રતં ચરેત્ ॥ ૧,૧૨૮.

ગાયત્રી અને ગંધેતી સ્તોત્ર બોલીને, દહીં લઈ અને 'તેજો અસી' કહીને દેવની પૂજા કરીને બ્રહ્મકૂર્ચ વ્રત કરવું જોઈએ.

અગ્ન્યાધાનં પ્રતિષ્ઠાં તુ યજ્ઞદાનવ્રતાનિ ચ । વેદવ્રતવૃષોત્સર્ગચૂડાકરણમેખલાઃ ॥ ૧,૧૨૮.

અગ્નિ સ્થાપન, પ્રતિષ્ઠા, યજ્ઞ અને દાનના વ્રતો, વેદવ્રત, વૃષભ છોડવો, મુંડન સંસ્કાર અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું નક્કી કરાયું છે.

માઙ્ગલ્યમભિષેકં ચ મલમાસે વિવર્જયત્ । દર્શાદ્દર્શસ્ય ચાન્દ્રઃ સ્યાત્ત્રિંશાહોભિસ્તુ સાવનઃ ॥ ૧,૧૨૮.

અશુદ્ધ મહિનામાં શુભ કાર્ય અને અભિષેક ટાળવા. અમાવાસ્યા થી અમાવાસ્યા સુધી ચંદ્રમાસ ત્રીસ દિવસનો ગણાય છે.

રવિસંક્રમણાત્સૌરો નાક્ષત્રઃ સપ્તવિંશતિઃ । સૌરો માસો વિવાહાય યજ્ઞાદૌ સાવનસ્થિતિઃ ॥ ૧,૧૨૮.

સૂર્યના સંક્રમણથી સૌરમાસ સત્તાવીસ દિવસનો ગણાય છે, તે નક્ષત્ર આધારિત નથી. લગ્ન અને યજ્ઞ આરંભે સૂર્યમાસ, જ્યારે વ્રતો માટે ચંદ્રમાસ વપરાય છે.

યુગ્માગ્નિયુગભૂતાનિ ષણ્મુન્યોર્વસુરન્ધ્રયોઃ । રુદ્રેણ દ્વાદશી યુક્તા ચતુર્દશ્યાથ પૂર્ણિમા ॥ ૧,૧૨૮.

યજ્ઞ સાથે જોડાયેલા જોડી દિવસો, છ ઋષિઓ, વસુ અને આંધ્ર દિવસો, રુદ્ર સાથે જોડાયેલી દ્વાદશી, ચતુર્દશી અને પૂર્ણિમા નિર્ધારિત છે.

પ્રતિપદ્યપ્યમાવાસ્યા તિથ્યોર્મસ્યં મહાફલમ્ । એતદ્વ્યસ્તં મહાઘોરં હન્તિ પુણ્યં પુરા કૃતમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

પ્રથમ તિથિ અને અમાવાસ્યા એકસાથે આવે ત્યારે વિશેષ ફળ મળે છે; પણ આ સંયોગ અત્યંત અશુભ છે અને અગાઉનું પુણ્ય નષ્ટ કરે છે.

પ્રારબ્ધતપસા સ્ત્રીણાં રજો હન્યાદ્વ્રતં ન હિ । અન્યૈર્દાનાદિકં કુર્યાત્કાયિકં સ્વયમેવ ચ ॥ ૧,૧૨૮.

સ્ત્રીઓએ આરંભેલું વ્રત માસિક ધર્મથી તૂટી જાય છે; બીજા દાન વગેરે કાર્ય કરી શકે, પણ શરીરથી કરવાનું પોતે જ કરવું જોઈએ.

ક્રોધાત્પ્રમાદાલ્લોભાદ્વા વ્રતભઙ્ગો ભવેદ્યદિ । દિનત્રયં ન ભુઞ્જીત શિરસો મુણ્ડનં ભવેત્ ॥ ૧,૧૨૮.

કોઈ વ્રત ક્રોધ, અયોગ્યતા કે લોભથી તૂટી જાય તો ત્રણ દિવસ સુધી અન્ન ન લેવું અને માથું મુંડાવવું જોઈએ.

અસામર્થ્યે શરીરસ્ય પુત્રાદીન્કારયેદ્વ્રતમ્ । વ્રતસ્થં મૂર્છિતં વિપ્રં જલાદીન્યનુપાયયેત્ ॥ ૧,૧૨૮.

શરીર અસમર્થ હોય તો પુત્રાદિ દ્વારા વ્રત કરાવવું. વ્રતધારી બ્રાહ્મણ બેભાન થઈ જાય તો પાણી વગેરે આપવું જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૯ બ્રહ્મોવાચ । વક્ષ્યે પ્રતિપદાદીનિ વ્રતાનિ વ્યાસ શૃણ્વથ । વૈશ્વાનરપદં યાતિ શિખિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૨૯.

શ્રીગરુડ મહાપુરાણ, અધ્યાય ૧૨૯. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું પ્રથમ તિથિથી શરૂ થતા વ્રતો સમજાવું છું, વ્યાસ, સાંભળ. આ શિખિ વ્રત વૈશ્વાનરપદ આપે છે.

પ્રતિપદ્યેકભક્તાશી સમાપ્તે કપિલાપ્રદઃ । ચૈત્રાદૌ કારયેચ્ચૈવ બ્રહ્મપૂજાં યથાવિધિ । ગન્ધપુષ્પાર્ચનૈર્દાનૈર્માલ્યાદ્યૈશ્ચ મનોરમૈઃ ॥ ૧,૧૨૯.

પ્રથમ તિથીએ એક જ વાર ભોજન કરવું અને અંતે કાપીલા ગાય દાનમાં આપવી. ચૈત્ર માસથી બ્રહ્માની પૂજા સુગંધિત ફૂલો, દાન, હાર વગેરે મનોહર વસ્તુઓથી કરવી.

સહોમૈઃ પૂજયેદ્દેવં સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્ । કાર્તિકે ત સિતેઽષ્ટમ્યાં પુષ્પહારી ચ વત્સરમ્ ॥ ૧,૧૨૯.

હવન સાથે દેવની પૂજા કરવી, બધાં ઇચ્છિત ફળ મળે છે. કાર્તિક મહિનાની શુક્લ અષ્ટમીએ વર્ષભર ફૂલો ચઢાવવું.

પુષ્પાદિદાતા રૂપેણ રૂપભાગી ભવેન્નરઃ । કૃષ્ણપક્ષે તૃતીયાયાં શ્રાવણે શ્રીધરં શ્રિયા ॥ ૧,૧૨૯.

ફૂલો અને અન્ય દાન આપવાથી મનુષ્ય સુંદરતા પામે છે. શ્રાવણ મહિનાની કૃષ્ણ તૃતીયાએ શ્રીધર ભગવાનની સંપત્તિથી પૂજા કરવી.

યજેદશૂન્યશય્યાયાં ફલં દદ્યાદ્દ્વિજાતયે । શય્યાં દત્ત્વા પ્રાર્થયેચ્ચ શ્રીધરાય નમઃ શ્રિયૈ ॥ ૧,૧૨૯.

ખાલી પથારી પર પૂજા કરીને, તેનું ફળ બ્રાહ્મણને આપવું જોઈએ. પછી પથારી દાન કરીને, 'શ્રીધરને નમસ્કાર, શ્રીને વંદન' એમ પ્રાર્થના કરવી.

ઉમાંશિવં હુતાશં ચ તૃતીયાયાં ચ પૂજયેત્ । હવિષ્યમન્ન નૈવેદ્ય દેય દમનકં તથા ॥ ૧,૧૨૯.

ત્રીજા દિવસે ઉમા, શિવ અને અગ્નિની પૂજા કરવી. પકાવેલું ભોજન અને દમનકનું નૈવેદ્ય પણ અર્પણ કરવું.

ચૈત્રાદૌ ફલમાપ્નોતિ ઉમયા મે પ્રભાષિતમ્ । ફાલ્ગુનાદિતૃતીયાયાં લવણં યસ્તુ વર્જયેત્ ॥ ૧,૧૨૯.

ચૈત્ર માસની શરૂઆતમાં ઉમાએ જે ફળ કહ્યું છે, તે મળે છે. ફાગણથી તૃતીયાના દિવસે જે લવણ ટાળી લે છે—

સમાપ્તે શયનં દદ્યાદ્ગૃહં ચોપસ્કરાન્વિતમ્ । સંપૂજ્ય વિપ્રમિથનં ભવાની પ્રીયતામિતિ ॥ ૧,૧૨૯.

વ્રત પૂર્ણ થાય ત્યારે પથારી અને વાસણવાળું ઘર બ્રાહ્મણ dampatિને આપવું. 'ભવાણી પ્રસન્ન થાય' એમ કહીએ.

ગૌરીલોકે વસેન્નિત્યં સૌભાગ્યકરમુત્તમમ્ । ગૌરી કાલી ઉમા ભદ્રા દુર્ગા કાન્તિઃ સરસ્વતી ॥ ૧,૧૨૯.

એમને ગૌરીલોકમાં સદા રહેવાની અને સર્વોત્તમ સૌભાગ્ય મળવાની પ્રાપ્તિ થાય છે. ગૌરી, કાળી, ઉમા, ભદ્રા, દુર્ગા, કાંતિ, સરસ્વતી—

મઙ્ગલા વૈષ્ણવી લક્ષ્મીઃ શિવા નારાયણી ક્રમાત્ । માર્ગેતૃતીયામારભ્ય અવિયોગાદિમાપ્નુયાત્ ॥ ૧,૧૨૯.

મંગલા, વૈષ્ણવી, લક્ષ્મી, શિવા, નારાયણી એમ ક્રમશઃ; ચંદ્રમાર્ગની તૃતીયાથી વિયોગ વગેરે દુઃખો દૂર થાય છે અને શુભ ફળ મળે છે.

ચતુર્થ્યાં સિતમાઘાદૌ નિરાહારો વ્રતાન્વિતઃ । દત્ત્વા તિલાંસ્તુ વિપ્રાય સ્વયં ભુઙ્ક્તે તિલોદકમ્ ॥ ૧,૧૨૯.

શુક્લ ચતુર્થી, માઘના આરંભે, ઉપવાસ અને વ્રત રાખીને, તિલ બ્રાહ્મણને આપી, પોતે તિલનું પાણી પીવું.

વર્ષદ્વયે સમાપ્તિશ્ચ નિર્વિઘ્નાદિં સમાપ્નુયાત્ । ગઃ સ્વાહા મૂલમન્ત્રોઽયં પ્રણવેન સમન્વિતઃ ॥ ૧,૧૨૯.

બે વર્ષમાં વ્રત પૂર્ણ થાય છે અને વિઘ્નરહિત સિદ્ધિ મળે છે. 'ગઃ સ્વાહા' એ મૂળ મંત્ર છે, જેમાં પ્રણવ પણ જોડાય છે.

ગ્લૈં ગ્લાંહૃદયે ગાં ગીં હૂં હ્રીં હ્રીં શિરઃ શિખા । ગૂં વર્મ ગોં ચ ગૈં નેત્રં ગોં ચ આવાહનાદિષુ ॥ ૧,૧૨૯.

'ગ્લૈં ગ્લાં' હૃદય માટે, 'ગાં ગીં હૂં હ્રીં હ્રીં' મસ્તક અને શિખા માટે; 'ગૂં' કવચ માટે, 'ગોં' નેત્ર માટે, 'ગૈં' નેત્ર માટે, 'ગોં' આવાહન વગેરે માટે.

આગચ્છોલ્કાય ગનન્ધોલ્કઃ પુષ્પોલ્કો ધૂપકોલ્કકઃ । દીપોલ્કાય મહોલ્કાય બલિશ્ચાથ વિસ (માર્) જનમ્ ॥ ૧,૧૨૯.

આવાહન માટે 'ઓલ્કાય', સમૂહ માટે 'ગણંદોલ્ક', ફૂલ માટે 'પુષ્પોલ્ક', ધૂપ માટે 'ધૂપકોલ્કક', દીવા માટે 'દીપોલ્કાય', મહાબલિ માટે 'મહોલ્કાય', બલિ અને વિઘ્ન નિવારણ માટે.