ગરુડપુરાણમ્

બાહું સહસ્રશિરસે ગ્રીવાં સર્વેશ્વરાય ચ । મુખં સર્વાત્મને પૂજ્યં લલાટં પ્રભવાય ચ ॥ ૧,૧૨૭.

હજારો માથાવાળા ભગવાનના હાથને, સર્વેશ્વરના ગળાને, સર્વાત્માના મુખને અને સર્વશક્તિના સ્ત્રોત એવા લલાટને પૂજન કરવું.

કેશાઃ શતમયૂખાય પૂજ્યા દેવસ્ય ચક્રિણઃ । વિધિના પૂજયિત્વા તુ કૃત્વા જાગરણં નિશિ ॥ ૧,૧૨૭.

સૌ દીવડા જેવી કાંટાવાળા ભગવાનના વાળની પણ પૂજા કરવી; વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરીને આખી રાત જાગરણ કરવું.

શ્રુત્વા પુરાણં દેવસ્ય માહાત્મ્યપ્રતિપાદકમ્ । પ્રાતર્વિપ્રાય દત્ત્વા ચ યાચકાય શુભાય તત્ ॥ ૧,૧૨૭.

ભગવાનની મહિમા વર્ણન કરતું પુરાણ સાંભળી, સવારે એ પુણ્ય ગ્રંથ યોગ્ય બ્રાહ્મણને કે શુભ યાચકને આપવું.

કનકક્રોડસહિતં સન્નિવેદ્ય પરિચ્છદમ્ । પશ્ચાત્તુ પારણં કુર્યાન્નાતિતૃપ્તઃ સકૃદ્વ્રતઃ ॥ ૧,૧૨૭.

સોનાના વરાહ અને જરૂરી સામાન સાથે અર્પણ કર્યા પછી, એકાદશીનું વ્રત પૂર્ણ કરીને, વધુ તૃપ્ત થયા વિના ઉપવાસ તોડવો.

એવં કૃત્વા નરો વિદ્યાન્ન ભૂય સ્તનપો ભવેત્ । ઉપોષ્યૈકાદશીં પુણ્યાં મુચ્યતે વૈ ઋણત્રયાત્ । મનોઽભિલષિતાવાપ્તિઃ કૃત્વા સર્વવ્રતાદિકમ્ ॥ ૧,૧૨૭.

આ રીતે કરવાથી મનુષ્ય વિદ્વાન બને છે અને ફરી બાળક નથી રહેતો; પુણ્ય એકાદશીનું વ્રત રાખવાથી ત્રણ ઋણમાંથી મુક્તિ મળે છે અને મનગમતું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૮ બ્રહ્મોવાચ । વ્રતાનિ વ્યાસ વક્ષ્યામિ યૈસ્તુષ્ટઃ સર્વદો હરિઃ । શાસ્ત્રોદિતો હિ નિયમો વ્રતં તચ્ચ તપો મતમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે વ્યાસ, હું એ વ્રતો કહું છું, જેનાથી સર્વ દાતા હરિ પ્રસન્ન થાય છે. શાસ્ત્રમાં જે નિયમો જણાવ્યા છે, એ વ્રત કહેવાય છે અને એ જ તપ છે.

નિયમાસ્તુ વિશેષાઃ સ્યુઃ વ્રતસ્યાસ્ય દમાદયઃ । નિત્યં ત્રિષવણં સ્નાયાદધઃ શયી જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૨૮.

આ વ્રતના વિશેષ નિયમો છે — દમ વગેરે. રોજ ત્રણ વખત સ્નાન કરવું, જમીન પર સુવું અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવું.

સ્ત્રીશૂદ્રપતિતાનાં તુ વર્જયેદભિભાષણમ્ । પવિત્રાણિ ચ પઞ્ચૈવ જુહુયાચ્ચૈવ શક્તિતઃ ॥ ૧,૧૨૮.

સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો અને પતિતો સાથે વાતચીત ટાળવી. શક્તિ પ્રમાણે પાંચ પવિત્ર વસ્તુઓનું હવન કરવું.

કૃચ્છ્રાણ્યેતાનિ સર્વાણિ ચરેત્સુકૃતવાન્નરઃ । કેશાનાં રક્ષણાર્થં તુ દ્વિગુણં વ્રતમાચરેત્ ॥ ૧,૧૨૮.

સારા કર્મો કરનાર વ્યક્તિએ આ બધા કષ્ટસાધ્ય નિયમો પાળવા. વાળની રક્ષા માટે વ્રતને બે ગણું કરવું.

કાંસ્યં માષં મસૂરં ચચણકં કોરદૂષકમ્ । શાકં મધુ પરાન્નં ચ વર્જયેદુપવાસવાન્ ॥ ૧,૧૨૮.

કાંસ્યનાં વાસણ, માશ, મગ, ચણા, કોડ્રા, શાકભાજી, મધ અને અન્ય ખોરાક ઉપવાસ કરનારએ ટાળવા.

પુષ્પાલઙ્કારવસ્ત્રાણિ ધૂપગન્ધાનુલેપનમ્ । ઉપવાસેન દુષ્યેત્તુ દન્તધાવનમઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

ફૂલ, આભૂષણ, વસ્ત્ર, ધૂપ, સુગંધિત લપસણ, દાંત સાફ કરવું અને અંજણ લગાવવું — આ બધું ઉપવાસથી અશુદ્ધ થાય છે.

દન્તકાષ્ઠં પઞ્ચગવ્યં કૃત્વા પ્રાતર્વ્રતં ચરેત્ । અસકૃજ્જલપાનાચ્ચ તામ્બૂલસ્ય ચ ભક્ષણાત્ ॥ ૧,૧૨૮.

ગાયના પાંચ પ્રકારના પદાર્થોથી બનેલું દાંત ઘસવાનું લાકડું લઈને, સવારે ઉપવાસનું વ્રત કરવું જોઈએ. વારંવાર પાણી પીવાથી અને પાન ખાવાથી વ્રત તૂટી જાય છે.

ઉપવાસઃ પ્રદુષ્યેત દિવાસ્વપ્ના ક્ષમૈથુનાત્ । ક્ષમા સત્યં દયા દાનં શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ॥ ૧,૧૨૮.

દિવસે ઊંઘવાથી અને કામસુખથી ઉપવાસ બગડે છે. ક્ષમા, સત્ય, દયા, દાન, શુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિય સંયમ રાખવો જોઈએ.

દેવપૂજાગ્નિહવને સન્તોષોસ્તેયમેવ ચ । સર્વવ્રતેષ્વયં ધર્મઃ સામાન્યો દશધાસ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૨૮.

દેવોની પૂજા, અગ્નિમાં હોળી આપવી, સંતોષ રાખવો અને ચોરી ન કરવી—આ દસ પ્રકારના ધર્મ બધા વ્રતોમાં સામાન્ય ગણાય છે.

નક્ષત્રદર્શનાન્નક્તમનક્તં નિશિ ભોજનમ્ । ગોમૂત્રં ચ પલ દદ્યાદર્ધાઙ્ગુષ્ઠં તુ ગોમયમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

તારાઓ જોવું, રાતે કે દિવસે ભોજન કરવું, એક પલ ગૌમૂત્ર અને અડધી આંગળી જેટલું ગૌમય આપવું નક્કી કરાયું છે.

ક્ષીરં સપ્તપલં દદ્યાદ્દધ્નશ્ચૈવ પલત્રયમ્ । ઘૃતમેકફલં દદ્યાત્પલમેકં કુશોદકમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

સાત પલ દૂધ, ત્રણ પલ દહીં, એક પલ ઘી અને એક પલ કુશથી લીધેલું પાણી આપવું જોઈએ.

ગાયત્ત્ર્યા ચૈવ ગન્ધેતિ આપ્યાયસ્વ દૃ દધિગ્રહઃ । તેજોઽસીતિ ચ દેવસ્ય બ્રહ્મકૂર્ચવ્રતં ચરેત્ ॥ ૧,૧૨૮.

ગાયત્રી અને ગંધેતી સ્તોત્ર બોલીને, દહીં લઈ અને 'તેજો અસી' કહીને દેવની પૂજા કરીને બ્રહ્મકૂર્ચ વ્રત કરવું જોઈએ.

અગ્ન્યાધાનં પ્રતિષ્ઠાં તુ યજ્ઞદાનવ્રતાનિ ચ । વેદવ્રતવૃષોત્સર્ગચૂડાકરણમેખલાઃ ॥ ૧,૧૨૮.

અગ્નિ સ્થાપન, પ્રતિષ્ઠા, યજ્ઞ અને દાનના વ્રતો, વેદવ્રત, વૃષભ છોડવો, મુંડન સંસ્કાર અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું નક્કી કરાયું છે.

માઙ્ગલ્યમભિષેકં ચ મલમાસે વિવર્જયત્ । દર્શાદ્દર્શસ્ય ચાન્દ્રઃ સ્યાત્ત્રિંશાહોભિસ્તુ સાવનઃ ॥ ૧,૧૨૮.

અશુદ્ધ મહિનામાં શુભ કાર્ય અને અભિષેક ટાળવા. અમાવાસ્યા થી અમાવાસ્યા સુધી ચંદ્રમાસ ત્રીસ દિવસનો ગણાય છે.

રવિસંક્રમણાત્સૌરો નાક્ષત્રઃ સપ્તવિંશતિઃ । સૌરો માસો વિવાહાય યજ્ઞાદૌ સાવનસ્થિતિઃ ॥ ૧,૧૨૮.

સૂર્યના સંક્રમણથી સૌરમાસ સત્તાવીસ દિવસનો ગણાય છે, તે નક્ષત્ર આધારિત નથી. લગ્ન અને યજ્ઞ આરંભે સૂર્યમાસ, જ્યારે વ્રતો માટે ચંદ્રમાસ વપરાય છે.

યુગ્માગ્નિયુગભૂતાનિ ષણ્મુન્યોર્વસુરન્ધ્રયોઃ । રુદ્રેણ દ્વાદશી યુક્તા ચતુર્દશ્યાથ પૂર્ણિમા ॥ ૧,૧૨૮.

યજ્ઞ સાથે જોડાયેલા જોડી દિવસો, છ ઋષિઓ, વસુ અને આંધ્ર દિવસો, રુદ્ર સાથે જોડાયેલી દ્વાદશી, ચતુર્દશી અને પૂર્ણિમા નિર્ધારિત છે.

પ્રતિપદ્યપ્યમાવાસ્યા તિથ્યોર્મસ્યં મહાફલમ્ । એતદ્વ્યસ્તં મહાઘોરં હન્તિ પુણ્યં પુરા કૃતમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

પ્રથમ તિથિ અને અમાવાસ્યા એકસાથે આવે ત્યારે વિશેષ ફળ મળે છે; પણ આ સંયોગ અત્યંત અશુભ છે અને અગાઉનું પુણ્ય નષ્ટ કરે છે.

પ્રારબ્ધતપસા સ્ત્રીણાં રજો હન્યાદ્વ્રતં ન હિ । અન્યૈર્દાનાદિકં કુર્યાત્કાયિકં સ્વયમેવ ચ ॥ ૧,૧૨૮.

સ્ત્રીઓએ આરંભેલું વ્રત માસિક ધર્મથી તૂટી જાય છે; બીજા દાન વગેરે કાર્ય કરી શકે, પણ શરીરથી કરવાનું પોતે જ કરવું જોઈએ.

ક્રોધાત્પ્રમાદાલ્લોભાદ્વા વ્રતભઙ્ગો ભવેદ્યદિ । દિનત્રયં ન ભુઞ્જીત શિરસો મુણ્ડનં ભવેત્ ॥ ૧,૧૨૮.

કોઈ વ્રત ક્રોધ, અયોગ્યતા કે લોભથી તૂટી જાય તો ત્રણ દિવસ સુધી અન્ન ન લેવું અને માથું મુંડાવવું જોઈએ.

અસામર્થ્યે શરીરસ્ય પુત્રાદીન્કારયેદ્વ્રતમ્ । વ્રતસ્થં મૂર્છિતં વિપ્રં જલાદીન્યનુપાયયેત્ ॥ ૧,૧૨૮.

શરીર અસમર્થ હોય તો પુત્રાદિ દ્વારા વ્રત કરાવવું. વ્રતધારી બ્રાહ્મણ બેભાન થઈ જાય તો પાણી વગેરે આપવું જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૯ બ્રહ્મોવાચ । વક્ષ્યે પ્રતિપદાદીનિ વ્રતાનિ વ્યાસ શૃણ્વથ । વૈશ્વાનરપદં યાતિ શિખિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૨૯.

શ્રીગરુડ મહાપુરાણ, અધ્યાય ૧૨૯. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું પ્રથમ તિથિથી શરૂ થતા વ્રતો સમજાવું છું, વ્યાસ, સાંભળ. આ શિખિ વ્રત વૈશ્વાનરપદ આપે છે.

પ્રતિપદ્યેકભક્તાશી સમાપ્તે કપિલાપ્રદઃ । ચૈત્રાદૌ કારયેચ્ચૈવ બ્રહ્મપૂજાં યથાવિધિ । ગન્ધપુષ્પાર્ચનૈર્દાનૈર્માલ્યાદ્યૈશ્ચ મનોરમૈઃ ॥ ૧,૧૨૯.

પ્રથમ તિથીએ એક જ વાર ભોજન કરવું અને અંતે કાપીલા ગાય દાનમાં આપવી. ચૈત્ર માસથી બ્રહ્માની પૂજા સુગંધિત ફૂલો, દાન, હાર વગેરે મનોહર વસ્તુઓથી કરવી.

સહોમૈઃ પૂજયેદ્દેવં સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્ । કાર્તિકે ત સિતેઽષ્ટમ્યાં પુષ્પહારી ચ વત્સરમ્ ॥ ૧,૧૨૯.

હવન સાથે દેવની પૂજા કરવી, બધાં ઇચ્છિત ફળ મળે છે. કાર્તિક મહિનાની શુક્લ અષ્ટમીએ વર્ષભર ફૂલો ચઢાવવું.

પુષ્પાદિદાતા રૂપેણ રૂપભાગી ભવેન્નરઃ । કૃષ્ણપક્ષે તૃતીયાયાં શ્રાવણે શ્રીધરં શ્રિયા ॥ ૧,૧૨૯.

ફૂલો અને અન્ય દાન આપવાથી મનુષ્ય સુંદરતા પામે છે. શ્રાવણ મહિનાની કૃષ્ણ તૃતીયાએ શ્રીધર ભગવાનની સંપત્તિથી પૂજા કરવી.