ગરુડપુરાણમ્

હિમં યથોષ્ણમાહન્યાદનર્થં ચાર્થસંચયઃ । યથા પ્રકીર્તનાદ્દાનં તપો વૈ વિસ્મયાદ્યથા ॥ ૧,૧૨૭.

જેમ ઠંડીને ઉષ્ણતા, અનર્થને ધનસંચય, દાનને પ્રસિદ્ધિ અને તપને આશ્ચર્ય નષ્ટ કરે છે, તેમ...

અશિક્ષયા યથા પુત્રો ગાવો દૂરગતૈર્યથા । ક્રોધેન ચ યથા શાન્તિર્યથા વિત્તમવર્દ્ધનાત્ ॥ ૧,૧૨૭.

જેમ શિક્ષણના અભાવે પુત્ર, દૂર જતા ગાયો, ક્રોધથી શાંતિ અને વધારાની કમીથી ધન નષ્ટ થાય છે, તેમ...

જ્ઞાનેનૈવ યથા વિદ્યા નિષ્કામેન યથા ફલમ્ । તથૈવ પાપનાશાય પ્રોક્તેયં દ્વાદશી શુભા ॥ ૧,૧૨૭.

જેમ જ્ઞાનથી વિદ્યા, નિષ્કામતાથી ફળ મળે છે, તેમ પાપના નાશ માટે આ શુભ દ્વાદશી કહેવામાં આવી છે.

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વઙ્ગનાગમઃ । યુગપત્તુપ્રજાતાનિ(?) ન નિહન્તિ ત્રિપુષ્કરમ્ ॥ ૧,૧૨૭.

બ્રાહ્મણહત્યા, દારૂ પીવું, ચોરી કરવી અને ગુરુની પત્ની પાસે જવું — આ બધાં પાપો એકસાથે થાય તો પણ ત્રિપુષ્કરનું વ્રત રાખવાથી નાશ પામતા નથી.

ન ચાપિ નૈમિષં ક્ષેત્રં કુરુક્ષેત્રં પ્રભાસકમ્ । કાલિન્દી યમુના ગઙ્ગા ન ચૈવ ન સરસ્વતી ॥ ૧,૧૨૭.

નેમિષક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર કે પ્રભાસક્ષેત્ર, અને કાલિન્દી, યમુના, ગંગા કે સરસ્વતી જેવી પવિત્ર નદીઓ પણ એ પાપો દૂર કરી શકતી નથી.

ન ચૈવ સર્વતીર્થાનિ એકાદશ્યાઃ સમાનિ હિ । ન દાનં ન જપો હોમો ન ચાન્યત્સુકૃતં ક્વચિત્ ॥ ૧,૧૨૭.

બધી તીર્થયાત્રાઓ પણ એકાદશી જેટલી મહત્ત્વની નથી; દાન, જપ, હવન કે બીજાં કોઈ પણ સારા કર્મો એના સમાન નથી.

એકતઃ પૃથિવીદાનમેકતો હરિવાસરઃ । તતોઽપ્યેકા મહાપુણ્યા ઇયમેકાદશી વરા ॥ ૧,૧૨૭.

એક તરફ આખી ધરતીનું દાન અને બીજી તરફ હરિનો દિવસ — તો પણ એ બધાથી વધુ મહાન અને પુણ્યદાયી આ એકાદશી છે.

અસ્મિન્વરાહપુરુષં કૃત્વા દેવં તુ હાટકમ્ । ઘટોપરિ નવે પાત્રે કૃત્વા વૈ તામ્રભાજને ॥ ૧,૧૨૭.

આ દિવસે, સોનાથી બનાવેલો વરાહ ભગવાનનો સ્વરૂપ, નવા વાસણ પર અથવા તાંબાના વાસણમાં, ઘડાની ઉપર રાખવો.

સર્વબીજભૃતે વિપ્રાઃ સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતે । સહિરણ્યપ્રદીપાદ્યૈઃ કૃત્વા પૂજાં પ્રયત્નનઃ ॥ ૧,૧૨૭.

બધા પ્રકારના બીજ સાથે, સફેદ વસ્ત્રથી ઢાંકી, સોનાની દીવો અને અન્ય ઉપહાર સાથે, શ્રદ્ધાથી પૂજા કરવી.

વરાહાય નમઃ પાદૌ ક્રોડાકૃતયે નમઃ કટિમ્ । નાભિં ગંભીરઘોષાા ઉરઃ શ્રીવત્સધારિણે ॥ ૧,૧૨૭.

પગે વરાહને નમન, કમરે કૂર્મ સ્વરૂપને નમન, ઊંડા ધ્વનિ ધરાવતી નાભિને નમન, અને શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધરાવતાં છાતીને નમન.

બાહું સહસ્રશિરસે ગ્રીવાં સર્વેશ્વરાય ચ । મુખં સર્વાત્મને પૂજ્યં લલાટં પ્રભવાય ચ ॥ ૧,૧૨૭.

હજારો માથાવાળા ભગવાનના હાથને, સર્વેશ્વરના ગળાને, સર્વાત્માના મુખને અને સર્વશક્તિના સ્ત્રોત એવા લલાટને પૂજન કરવું.

કેશાઃ શતમયૂખાય પૂજ્યા દેવસ્ય ચક્રિણઃ । વિધિના પૂજયિત્વા તુ કૃત્વા જાગરણં નિશિ ॥ ૧,૧૨૭.

સૌ દીવડા જેવી કાંટાવાળા ભગવાનના વાળની પણ પૂજા કરવી; વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરીને આખી રાત જાગરણ કરવું.

શ્રુત્વા પુરાણં દેવસ્ય માહાત્મ્યપ્રતિપાદકમ્ । પ્રાતર્વિપ્રાય દત્ત્વા ચ યાચકાય શુભાય તત્ ॥ ૧,૧૨૭.

ભગવાનની મહિમા વર્ણન કરતું પુરાણ સાંભળી, સવારે એ પુણ્ય ગ્રંથ યોગ્ય બ્રાહ્મણને કે શુભ યાચકને આપવું.

કનકક્રોડસહિતં સન્નિવેદ્ય પરિચ્છદમ્ । પશ્ચાત્તુ પારણં કુર્યાન્નાતિતૃપ્તઃ સકૃદ્વ્રતઃ ॥ ૧,૧૨૭.

સોનાના વરાહ અને જરૂરી સામાન સાથે અર્પણ કર્યા પછી, એકાદશીનું વ્રત પૂર્ણ કરીને, વધુ તૃપ્ત થયા વિના ઉપવાસ તોડવો.

એવં કૃત્વા નરો વિદ્યાન્ન ભૂય સ્તનપો ભવેત્ । ઉપોષ્યૈકાદશીં પુણ્યાં મુચ્યતે વૈ ઋણત્રયાત્ । મનોઽભિલષિતાવાપ્તિઃ કૃત્વા સર્વવ્રતાદિકમ્ ॥ ૧,૧૨૭.

આ રીતે કરવાથી મનુષ્ય વિદ્વાન બને છે અને ફરી બાળક નથી રહેતો; પુણ્ય એકાદશીનું વ્રત રાખવાથી ત્રણ ઋણમાંથી મુક્તિ મળે છે અને મનગમતું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૮ બ્રહ્મોવાચ । વ્રતાનિ વ્યાસ વક્ષ્યામિ યૈસ્તુષ્ટઃ સર્વદો હરિઃ । શાસ્ત્રોદિતો હિ નિયમો વ્રતં તચ્ચ તપો મતમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે વ્યાસ, હું એ વ્રતો કહું છું, જેનાથી સર્વ દાતા હરિ પ્રસન્ન થાય છે. શાસ્ત્રમાં જે નિયમો જણાવ્યા છે, એ વ્રત કહેવાય છે અને એ જ તપ છે.

નિયમાસ્તુ વિશેષાઃ સ્યુઃ વ્રતસ્યાસ્ય દમાદયઃ । નિત્યં ત્રિષવણં સ્નાયાદધઃ શયી જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૨૮.

આ વ્રતના વિશેષ નિયમો છે — દમ વગેરે. રોજ ત્રણ વખત સ્નાન કરવું, જમીન પર સુવું અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવું.

સ્ત્રીશૂદ્રપતિતાનાં તુ વર્જયેદભિભાષણમ્ । પવિત્રાણિ ચ પઞ્ચૈવ જુહુયાચ્ચૈવ શક્તિતઃ ॥ ૧,૧૨૮.

સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો અને પતિતો સાથે વાતચીત ટાળવી. શક્તિ પ્રમાણે પાંચ પવિત્ર વસ્તુઓનું હવન કરવું.

કૃચ્છ્રાણ્યેતાનિ સર્વાણિ ચરેત્સુકૃતવાન્નરઃ । કેશાનાં રક્ષણાર્થં તુ દ્વિગુણં વ્રતમાચરેત્ ॥ ૧,૧૨૮.

સારા કર્મો કરનાર વ્યક્તિએ આ બધા કષ્ટસાધ્ય નિયમો પાળવા. વાળની રક્ષા માટે વ્રતને બે ગણું કરવું.

કાંસ્યં માષં મસૂરં ચચણકં કોરદૂષકમ્ । શાકં મધુ પરાન્નં ચ વર્જયેદુપવાસવાન્ ॥ ૧,૧૨૮.

કાંસ્યનાં વાસણ, માશ, મગ, ચણા, કોડ્રા, શાકભાજી, મધ અને અન્ય ખોરાક ઉપવાસ કરનારએ ટાળવા.

પુષ્પાલઙ્કારવસ્ત્રાણિ ધૂપગન્ધાનુલેપનમ્ । ઉપવાસેન દુષ્યેત્તુ દન્તધાવનમઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

ફૂલ, આભૂષણ, વસ્ત્ર, ધૂપ, સુગંધિત લપસણ, દાંત સાફ કરવું અને અંજણ લગાવવું — આ બધું ઉપવાસથી અશુદ્ધ થાય છે.

દન્તકાષ્ઠં પઞ્ચગવ્યં કૃત્વા પ્રાતર્વ્રતં ચરેત્ । અસકૃજ્જલપાનાચ્ચ તામ્બૂલસ્ય ચ ભક્ષણાત્ ॥ ૧,૧૨૮.

ગાયના પાંચ પ્રકારના પદાર્થોથી બનેલું દાંત ઘસવાનું લાકડું લઈને, સવારે ઉપવાસનું વ્રત કરવું જોઈએ. વારંવાર પાણી પીવાથી અને પાન ખાવાથી વ્રત તૂટી જાય છે.

ઉપવાસઃ પ્રદુષ્યેત દિવાસ્વપ્ના ક્ષમૈથુનાત્ । ક્ષમા સત્યં દયા દાનં શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ॥ ૧,૧૨૮.

દિવસે ઊંઘવાથી અને કામસુખથી ઉપવાસ બગડે છે. ક્ષમા, સત્ય, દયા, દાન, શુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિય સંયમ રાખવો જોઈએ.

દેવપૂજાગ્નિહવને સન્તોષોસ્તેયમેવ ચ । સર્વવ્રતેષ્વયં ધર્મઃ સામાન્યો દશધાસ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૨૮.

દેવોની પૂજા, અગ્નિમાં હોળી આપવી, સંતોષ રાખવો અને ચોરી ન કરવી—આ દસ પ્રકારના ધર્મ બધા વ્રતોમાં સામાન્ય ગણાય છે.

નક્ષત્રદર્શનાન્નક્તમનક્તં નિશિ ભોજનમ્ । ગોમૂત્રં ચ પલ દદ્યાદર્ધાઙ્ગુષ્ઠં તુ ગોમયમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

તારાઓ જોવું, રાતે કે દિવસે ભોજન કરવું, એક પલ ગૌમૂત્ર અને અડધી આંગળી જેટલું ગૌમય આપવું નક્કી કરાયું છે.

ક્ષીરં સપ્તપલં દદ્યાદ્દધ્નશ્ચૈવ પલત્રયમ્ । ઘૃતમેકફલં દદ્યાત્પલમેકં કુશોદકમ્ ॥ ૧,૧૨૮.

સાત પલ દૂધ, ત્રણ પલ દહીં, એક પલ ઘી અને એક પલ કુશથી લીધેલું પાણી આપવું જોઈએ.

ગાયત્ત્ર્યા ચૈવ ગન્ધેતિ આપ્યાયસ્વ દૃ દધિગ્રહઃ । તેજોઽસીતિ ચ દેવસ્ય બ્રહ્મકૂર્ચવ્રતં ચરેત્ ॥ ૧,૧૨૮.

ગાયત્રી અને ગંધેતી સ્તોત્ર બોલીને, દહીં લઈ અને 'તેજો અસી' કહીને દેવની પૂજા કરીને બ્રહ્મકૂર્ચ વ્રત કરવું જોઈએ.

અગ્ન્યાધાનં પ્રતિષ્ઠાં તુ યજ્ઞદાનવ્રતાનિ ચ । વેદવ્રતવૃષોત્સર્ગચૂડાકરણમેખલાઃ ॥ ૧,૧૨૮.

અગ્નિ સ્થાપન, પ્રતિષ્ઠા, યજ્ઞ અને દાનના વ્રતો, વેદવ્રત, વૃષભ છોડવો, મુંડન સંસ્કાર અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું નક્કી કરાયું છે.

માઙ્ગલ્યમભિષેકં ચ મલમાસે વિવર્જયત્ । દર્શાદ્દર્શસ્ય ચાન્દ્રઃ સ્યાત્ત્રિંશાહોભિસ્તુ સાવનઃ ॥ ૧,૧૨૮.

અશુદ્ધ મહિનામાં શુભ કાર્ય અને અભિષેક ટાળવા. અમાવાસ્યા થી અમાવાસ્યા સુધી ચંદ્રમાસ ત્રીસ દિવસનો ગણાય છે.