ગરુડપુરાણમ્

વ્રતી દ્વાદશ સંભોજ્ય દીપદઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ॥ ૧,૧૨૪.

જે વ્રતી બાર વ્રતધારીઓને ભોજન કરાવે છે અને દીવો આપે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૫ પિતામહ ઉવાચ । માન્ધાતા ચક્રવર્ત્યાસીદુપોષ્યૈકાદશીં નૃપઃ । એકાદશ્યાં ન ભુઞ્જીત પક્ષયોરુભયારપિ ॥ ૧,૧૨૫.

પિતામહે કહ્યું: માંધાતા નામના ચક્રવર્તી રાજાએ એકાદશીનું ઉપવાસ રાખ્યું. એકાદશીના દિવસે, પક્ષના બંને એકાદશી પર, ભોજન ન કરવું.

દશમ્યેકાદશીમિશ્રા ગાન્ધાર્યા સમુપોષિતા । તસ્યાઃ પુત્રશતં નષ્ટં તસ્માત્તાં પરિવર્જયેત્ ॥ ૧,૧૨૫.

જ્યારે દશમી અને એકાદશી સાથે મળે ત્યારે ગાંધારીએ એ દિવસે ઉપવાસ કર્યો હતો. તેના સો પુત્રો નષ્ટ થયા, એટલે એ દિવસે ઉપવાસ ન કરવું.

દ્વાદશ્યેકાદશી યત્ર તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ । દશમ્યેકાદશી યત્ર તત્ર સન્નિહિતોઽસુરઃ । બહુવાક્યવિરોધેન સન્દેહો જાયતે યદા ॥ ૧,૧૨૫.

જ્યાં દ્વાદશી અને એકાદશી મળે છે, ત્યાં હરિનો વાસ છે. જ્યાં દશમી અને એકાદશી મળે છે, ત્યાં અસુરનો વાસ છે. અનેક મતભેદથી શંકા થાય છે.

દ્વાદશી તુ તદા ગ્રાહ્યા ત્રયોદશ્યાન્તુ પારણમ્ । એકાદશી કલાપિસ્યાદુપોષ્યા દ્વાદશી તથા ॥ ૧,૧૨૫.

એ સમયે દ્વાદશી ગ્રહણ કરવી અને ત્રયોદશી પર ઉપવાસ તોડવો. એકાદશીનો યોગ્ય ભાગ લઈને ઉપવાસ કરવો અને દ્વાદશી પણ રાખવી.

એકાદશી દ્વાદશી ચ વિશેષેણ ત્રયોદશી । ત્રિમિશ્રા સા તિથિર્ગ્રાહ્યા સર્વપાપહરા શુભા ॥ ૧,૧૨૫.

વિશેષ કરીને અગિયારસ, બારસ અને તેરસ — આ ત્રણ તિથિઓ સાથે આવે ત્યારે એ શુભ તિથી માનવી, કારણ કે એ બધા પાપો દૂર કરે છે.

એકાદશીમુપોષ્યૈવદ્વાદશીમ થવા દ્વિજ ! । ત્રિમિશ્રાં ચૈવ કુર્વીત ન દશમ્યા યુતાં ક્રચિત્ ॥ ૧,૧૨૫.

અગિયારસે ઉપવાસ કરીને, બીજે દિવસે બારસનું વ્રત રાખવું જોઈએ; અથવા તો એ ત્રણેય તિથિઓ સાથે આવે ત્યારે પણ કરી શકાય, પણ ક્યારેય દશમીએ જોડાયેલી હોય ત્યારે નહિ કરવું.

રાત્રૌ જાગરણં કુર્વન્પુરાણશ્રવણં નૃપઃ । ગદાધરં પૂજયંશ્ચ ઉપોષ્યૈકા દશીદ્વયમ્ । રુક્માઙ્ગદો યયૌ મોક્ષમન્યે ચૈકાદશીવ્રતમ્ ॥ ૧,૧૨૫.

રાત્રે જાગરણ કરીને, પુરાણો સાંભળીને, ગદાધર ભગવાનની પૂજા કરીને અને બંને અગિયારસે ઉપવાસ રાખીને, રુક્માંગદે મોક્ષ પામ્યો; અને બીજા પણ અગિયારસ વ્રતથી મુક્તિ પામ્યા.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૬ બ્રહ્મોવાચ । યેનાર્ચનેન વૈ લોકો જગામ પરમાં ગતિમ્ । તમર્ચનં પ્રવક્ષ્યામિ ભુક્તિમુક્તિકરં પરમ્ ॥ ૧,૧૨૬.

બ્રહ્માએ કહ્યું: જે પૂજાથી જગતને પરમ ગતિ મળી, એ પૂજા હું કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.

સામાન્યમણ્ડલં ન્યસ્ય ધાતારં દ્વારદેશતઃ । વિધાતારં તથા ગઙ્ગાં યમુનાં ચ મહાનદીમ્ ॥ ૧,૧૨૬.

સામાન્ય મંડળ બેસાડીને, દ્વાર પાસે સર્જનહાર, વ્યવસ્થાપક, ગંગા, યમુના અને મહાનદીની સ્થાપના કરવી.

દ્વારશ્રિયં ચ દણ્ડં ચ પ્રચણ્ડં વાસ્તુપૂરુષમ્ । મધ્યે ચાધારશક્તિં ચ કૂર્મં ચાનન્તમર્ચયેત્ ॥ ૧,૧૨૬.

દ્વાર પાસે શ્રી, દંડ અને પ્રચંડ વાસ્તુપુરુષની પૂજા કરવી; મધ્યમાં આધારશક્તિ, કચ્છપ અને અનંતની આરાધના કરવી.

ભૂમિં ધર્મં તથા જ્ઞાનં વૈરગ્યૈશ્વર્યમેવ ચ । અધર્માદીંશ્ચ ચતુરઃ કન્દં નાલં ચ પઙ્કજમ્ ॥ ૧,૧૨૬.

પૃથ્વી, ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્યની પૂજા કરવી; અધર્મ અને બીજા ત્રણ મૂળો, કમળની ડાળી અને કમળની પૂજા કરવી.

કર્ણિકાં કેસરં સત્ત્વં રાજસં તામસં ગુણમ્ । સુર્યાદિમણ્ડલાન્યેવ વિમલાદ્યાશ્ચ શક્તયઃ ॥ ૧,૧૨૬.

કમળની કર્ણિકા, કેસર, સત્વ, રજ અને તમ ગુણોની પૂજા કરવી; સૂર્યાદિ મંડળો અને નિર્મળ વગેરે શક્તિઓની પણ આરાધના કરવી.

દુર્ગાં ગણં સરસ્વતીં ક્ષેત્રપાલં ચ કોણકે । આસનં મૂર્તિમભ્યર્ચ્ય વાસુદેવં બલં સ્મરન્ ॥ ૧,૧૨૬.

દુર્ગા, ગણો, સરસ્વતી અને ખૂણામાં ક્ષેત્રપાલની પૂજા કરવી; આસન અને મૂર્તિનું પૂજન કરીને, વાસુદેવના બળને સ્મરણ કરવું.

અનિરુદ્ધં મહાત્માનં નારાયણમથાર્ચયેત્ । હૃદયાદીનિ ચાઙ્ગાનિ શઙ્ખાદીન્યાયુધાનિ ચ ॥ ૧,૧૨૬.

અનિરુદ્ધ મહાત્મા અને નારાયણની પૂજા કરવી; હૃદય વગેરે અંગો અને શંખાદિ શસ્ત્રોની પણ આરાધના કરવી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૭ બ્રહ્મોવાચ । માઘમાસે શુક્લપક્ષે સૂર્યર્ક્ષેણ યુતા પુરા । એકાદશી તથા ચૈકા ભીમેન સમુપોષિતા ॥ ૧,૧૨૭.

બ્રહ્માએ કહ્યું: માઘ માસના શુક્લપક્ષમાં, જ્યારે સૂર્યના નક્ષત્ર સાથે હોય, ત્યારે એક વખત ભીમએ અગિયારસનું વ્રત રાખ્યું હતું.

આશ્ચર્ય તુ વ્રતં કૃત્વા પિતૄણામનૃણોઽભવત્ । ભીમદ્વાદશી વિખ્યાતા પ્રાણિનાં પુણ્યવર્ધિની ॥ ૧,૧૨૭.

આ અદ્ભુત વ્રત કરીને, તે પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થયો; ભીમ દ્વાદશી નામે જાણીતી આ તિથી સર્વ જીવના પુણ્યમાં વધારો કરે છે.

નક્ષત્રેણ વિનાપ્યેષા બ્રહ્મહત્યાદિ નાશયેત્ । વિનિહન્તિ મહાપાપં કુનૃપો વિષયં યથા ॥ ૧,૧૨૭.

નક્ષત્ર ન હોય તો પણ, આ તિથી બ્રાહ્મણહત્યા જેવા મહાપાપોનો નાશ કરે છે; જેમ દુષ્ટ રાજા પોતાનું રાજ્ય નષ્ટ કરે છે, એમ મોટા પાપો દૂર થાય છે.

કુપુત્ત્રસ્તુ કુલં યદ્વત્કુભાર્યા ચ પતિં યથા । અધર્મં ચ યથા ધર્મઃ કુમન્ત્રી ચ યથા નૃપમ્ ॥ ૧,૧૨૭.

જેમ દુષ્ટ પુત્ર કુળને, કુપત્ની પતિને, અધર્મ ધર્મને અને ખોટો મંત્રી રાજાને બગાડે છે, તેમ...

અજ્ઞાનેન યથા જ્ઞાનં શૌચમાશૌચકં યથા । અશ્રદ્ધયા યથા શ્રદ્ધા સત્યઞ્ચૈવાનૃતૈર્યથા ॥ ૧,૧૨૭.

જેમ અજ્ઞાન જ્ઞાનને, અશુદ્ધિ શુદ્ધિને, અશ્રદ્ધા શ્રદ્ધાને અને અસત્ય સત્યને નષ્ટ કરે છે, તેમ...

હિમં યથોષ્ણમાહન્યાદનર્થં ચાર્થસંચયઃ । યથા પ્રકીર્તનાદ્દાનં તપો વૈ વિસ્મયાદ્યથા ॥ ૧,૧૨૭.

જેમ ઠંડીને ઉષ્ણતા, અનર્થને ધનસંચય, દાનને પ્રસિદ્ધિ અને તપને આશ્ચર્ય નષ્ટ કરે છે, તેમ...

અશિક્ષયા યથા પુત્રો ગાવો દૂરગતૈર્યથા । ક્રોધેન ચ યથા શાન્તિર્યથા વિત્તમવર્દ્ધનાત્ ॥ ૧,૧૨૭.

જેમ શિક્ષણના અભાવે પુત્ર, દૂર જતા ગાયો, ક્રોધથી શાંતિ અને વધારાની કમીથી ધન નષ્ટ થાય છે, તેમ...

જ્ઞાનેનૈવ યથા વિદ્યા નિષ્કામેન યથા ફલમ્ । તથૈવ પાપનાશાય પ્રોક્તેયં દ્વાદશી શુભા ॥ ૧,૧૨૭.

જેમ જ્ઞાનથી વિદ્યા, નિષ્કામતાથી ફળ મળે છે, તેમ પાપના નાશ માટે આ શુભ દ્વાદશી કહેવામાં આવી છે.

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વઙ્ગનાગમઃ । યુગપત્તુપ્રજાતાનિ(?) ન નિહન્તિ ત્રિપુષ્કરમ્ ॥ ૧,૧૨૭.

બ્રાહ્મણહત્યા, દારૂ પીવું, ચોરી કરવી અને ગુરુની પત્ની પાસે જવું — આ બધાં પાપો એકસાથે થાય તો પણ ત્રિપુષ્કરનું વ્રત રાખવાથી નાશ પામતા નથી.

ન ચાપિ નૈમિષં ક્ષેત્રં કુરુક્ષેત્રં પ્રભાસકમ્ । કાલિન્દી યમુના ગઙ્ગા ન ચૈવ ન સરસ્વતી ॥ ૧,૧૨૭.

નેમિષક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર કે પ્રભાસક્ષેત્ર, અને કાલિન્દી, યમુના, ગંગા કે સરસ્વતી જેવી પવિત્ર નદીઓ પણ એ પાપો દૂર કરી શકતી નથી.

ન ચૈવ સર્વતીર્થાનિ એકાદશ્યાઃ સમાનિ હિ । ન દાનં ન જપો હોમો ન ચાન્યત્સુકૃતં ક્વચિત્ ॥ ૧,૧૨૭.

બધી તીર્થયાત્રાઓ પણ એકાદશી જેટલી મહત્ત્વની નથી; દાન, જપ, હવન કે બીજાં કોઈ પણ સારા કર્મો એના સમાન નથી.

એકતઃ પૃથિવીદાનમેકતો હરિવાસરઃ । તતોઽપ્યેકા મહાપુણ્યા ઇયમેકાદશી વરા ॥ ૧,૧૨૭.

એક તરફ આખી ધરતીનું દાન અને બીજી તરફ હરિનો દિવસ — તો પણ એ બધાથી વધુ મહાન અને પુણ્યદાયી આ એકાદશી છે.

અસ્મિન્વરાહપુરુષં કૃત્વા દેવં તુ હાટકમ્ । ઘટોપરિ નવે પાત્રે કૃત્વા વૈ તામ્રભાજને ॥ ૧,૧૨૭.

આ દિવસે, સોનાથી બનાવેલો વરાહ ભગવાનનો સ્વરૂપ, નવા વાસણ પર અથવા તાંબાના વાસણમાં, ઘડાની ઉપર રાખવો.

સર્વબીજભૃતે વિપ્રાઃ સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતે । સહિરણ્યપ્રદીપાદ્યૈઃ કૃત્વા પૂજાં પ્રયત્નનઃ ॥ ૧,૧૨૭.

બધા પ્રકારના બીજ સાથે, સફેદ વસ્ત્રથી ઢાંકી, સોનાની દીવો અને અન્ય ઉપહાર સાથે, શ્રદ્ધાથી પૂજા કરવી.