ગરુડપુરાણમ્

પ્રથમેઽહ્નિ હરેઃ પાદૌ યજેત્પદ્મૈર્દ્વિતીયક । બિલ્વપત્રૈર્જાનુદેશં નાભિં ગન્ધેન ચાપરે ॥ ૧,૧૨૩.

પહેલા દિવસે હરિના પગને કમળથી પૂજવું, બીજા દિવસે બિલ્વપત્રથી ઘૂંટણની પૂજા કરવી અને ત્રીજા દિવસે સુગંધિત વસ્તુઓથી નાભિની પૂજા કરવી.

સ્કન્ધા બિલ્વજવાભિશ્ચ પઞ્ચમેઽહ્નિ શિરોઽર્ચયેત્ । માલત્યા ભૂમિશાયી સ્યાદ્ગોમયં પ્રાશયેત્ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૨૩.

પાંચમા દિવસે બિલ્વ અને જાવા ફૂલો વડે ખભાની અને માળતી ફૂલો વડે માથાની પૂજા કરવી. ભગવાનને જમીન પર સુવડાવા અને ગૌમય ક્રમશઃ સેવન કરવું.

ગોમૂત્રં ચ દધિ ક્ષીરં પઞ્ચમે પઞ્ચગવ્યકમ્ । નક્તં કુર્યાત્પઞ્ચદશ્યાં વ્રતી સ્યાદ્ભુક્તિમુક્તિભાક્ ॥ ૧,૧૨૩.

પાંચમા દિવસે ગૌમૂત્ર, દહીં અને દૂધ સહિત પાંચ ગૌઉત્પાદનો લેવા. પંદરમી રાત્રે ઉપવાસ રાખવો. આવું વ્રત રાખનારને ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે.

એકાદશીવ્રતં નિત્યં તત્કુર્યાત્પક્ષયોર્દ્વયોઃ । અઘૌઘનરકં હન્યાત્સર્વદં વિષ્ણુલોકદમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

એકાદશીનું વ્રત હંમેશાં બંને પખવાડિયામાં કરવું. એથી બધા પાપો અને નરકનો નાશ થાય છે અને હંમેશાં વિષ્ણુલોક મળે છે.

એકાદશી દ્વાદશી ચ નિશાન્તે ચ ત્રયોદશી । નિત્યમેકાદશી યત્ર તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ ॥ ૧,૧૨૩.

જ્યાં એકાદશી, દ્વાદશી અને ત્રયોદશી રાત્રિના અંતે આવે છે, ત્યાં હંમેશાં હરિ હાજર રહે છે.

દશમ્યેકાદશી યત્ર તત્રસ્થાશ્ચાસુરાદયઃ । દ્વાદશ્યાં પારણ કુર્યાત્સૂતકે મૃતકે ચરેત્ ॥ ૧,૧૨૩.

જ્યાં દશમી અને એકાદશી આવે છે, ત્યાં અસુરો વગેરે પણ રહે છે. દ્વાદશી દિવસે ઉપવાસ તોડવો અને સૂતક કે મૃત્યુ સમયે પણ નિયમો પાળવા.

ચતુર્દશીં પ્રતિપદં પૂર્વમિશ્રામુપાવસેત્ । પૌર્ણમાસ્યામમાવાસ્યાં પ્રતિપન્મિશ્રિતાં મુને ॥ ૧,૧૨૩.

ચૌદસ અને પ્રથમ જ્યારે અગાઉના દિવસે મળે ત્યારે ઉપવાસ કરવો. મુનિ, પૂર્ણિમા, અમાવાસ્યા અને પ્રથમ મળેલી હોય ત્યારે પણ ઉપવાસ કરવો.

દ્વિતીયાં તૃતીયામિશ્રાં તૃતીયાઞ્ચાપ્યુપાવસેત્ । ચતુર્થ્યા સઙ્ગતાં નિત્યં ચતુર્થીઞ્ચાનયા યુતામ્ । પઞ્ચમીં ષષ્ઠ્યસંયુક્તાં ષષ્ઠ્યા યુક્તાઞ્ચ સપ્તમીમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

બીજી અને ત્રીજી તિથિ મળેલી હોય ત્યારે, ત્રીજી અને ચોથી મળેલી હોય ત્યારે, હંમેશાં ચોથી જોડાયેલી હોય ત્યારે, પાંચમી અને છઠ્ઠી મળેલી હોય ત્યારે અને છઠ્ઠી સાથે સાતમી મળેલી હોય ત્યારે પણ ઉપવાસ કરવો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૪ બ્રહ્મોવાચ । શિવરાત્રિવ્રતં વક્ષ્યે કથાં વૈ સર્વકામદામ્ । યથા ચ ગૌરી ભૂતેશં પૃચ્છતિ સ્મ પરં વ્રતમ્ ॥ ૧,૧૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું શિવરાત્રિનું વ્રત અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરતી કથા કહું છું, અને કેવી રીતે ગૌરીએ ભૂતેશને શ્રેષ્ઠ વ્રત વિશે પૂછ્યું હતું.

ઈશ્વરૌવાચ । માઘફાલ્ગુનયોર્મધ્યે કૃષ્ણા યા તુ ચતુર્દશી । તસ્યાં જાગરણાદ્રુદ્રઃ પૂજિતો ભુક્તિમુક્તિદઃ ॥ ૧,૧૨૪.

ઈશ્વરે કહ્યું: માઘ અને ફાગણના મધ્યમાં કૃષ્ણ પક્ષની ચૌદસના દિવસે, રાત્રે જાગરણ કરીને અને રુદ્રની પૂજા કરીને ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે.

કામયુક્તો હરઃ પૂજ્યો દ્વાદશ્યામિ કેશવઃ । ઉપોષિતૈઃ પૂજિતઃ સન્નરકાત્તરયત્તથા ॥ ૧,૧૨૪.

કામના સાથે હરિની પૂજા દ્વાદશી દિવસે કરવી, અને કેશવની પણ. ઉપવાસ કરનારની પૂજા કરવાથી તે નરકમાંથી છોડાવે છે.

નિષાદશ્ચર્બુદે રાજા પાપી સુન્દરસેનકઃ । સ કુક્રુરૈઃ સમાયુક્તો મૃગાન્હન્તું વનં ગતઃ ॥ ૧,૧૨૪.

અર્બુદમાં નિષાદ જાતિનો સુન્દરસેન નામનો પાપી રાજા હતો. તે દુષ્ટ માણસો સાથે જંગલમાં શિકાર કરવા ગયો.

મૃગાદિ કમસંપ્રાપ્ય ક્ષુત્પિપાસાર્દિતો ગિરૌ । રાત્રૌ તડાગતીરેષુ નિકુઞ્જે જાગ્રદાસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૨૪.

જંગલમાં પ્રાણીઓ પકડીને, ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, તે પર્વત પર તળાવના કિનારે એક વનમાં રાત્રે જાગતો રહ્યો.

તત્રાસ્તિ લિઙ્ગં સ્વં રક્ષઞ્છરીરં ચાક્ષિપત્તતઃ । પર્ણાનિ ચાપતન્મૂર્ધ્નિ લિઙ્ગસ્યૈવ ન જાનતઃ ॥ ૧,૧૨૪.

ત્યાં એક લિંગ હતું. પોતાનું શરીર બચાવતાં તે પાંદડા નીચે ફેંકતો હતો, પણ તેને ખબર નહોતી કે તે પાંદડા લિંગના માથા પર પડી રહ્યા છે.

તેન ધૂલિનિરોધાય ક્ષિપ્તં નીરં ચ લિઙ્ગકે । શરઃ પ્રમાદેનૈકસ્તુ પ્રચ્યુતઃ કરપલ્લવાત્ ॥ ૧,૧૨૪.

ધૂળ દૂર કરવા માટે તેણે લિંગ પર પાણી ઢાળ્યું. અચાનક તેના હાથમાંથી એક તીણ છૂટી પડી.

જાનુભ્યામવનીં ગત્વા લિઙ્ગં સ્પ્ટષ્ટ્વા ગૃહીતવાન્ । એવં સ્નાનં સ્પર્શનં ચ પૂજનં જાગરોઽભવત્ ॥ ૧,૧૨૪.

ઘૂંટણીએ જમીન પર જઈને તેણે લિંગને સ્પર્શ્યું અને ઉપાડ્યું. આમ, સ્નાન, સ્પર્શ, પૂજા અને જાગરણ બધું થઈ ગયું.

પ્રાતર્ગૃહાગતો ભાર્યાદત્તાન્નં ભુક્તવાન્સ ચ । કાલે મૃતો યમભટૈઃ પાશૈર્બદ્ધ્વા તુ નીયતે ॥ ૧,૧૨૪.

સવારે ઘરે જઈને તેણે પત્નીએ આપેલું ભોજન લીધું. પછી સમય આવતાં, તે મરી ગયો અને યમના દૂતોએ તેને બંધાઈને લઈ ગયા.

તદા મમ ગણૈર્યુદ્ધે જિત્વા મુક્તીકૃતઃ સ ચ । કુક્કુરેણ સહૈવાભૂદ્ગણો મત્પાર્શ્વગોઽમલઃ ॥ ૧,૧૨૪.

પછી મારા સેવકોએ યુદ્ધમાં તેને હરાવ્યો અને મુક્ત કર્યો. પછી એ નિર્દોષ સેવક પોતાના કૂતરા સાથે મારા બાજુમાં રહ્યો.

એવમજ્ઞાનતઃ પુણ્યઞ્જ્ઞાનાત્પુણ્યમથાક્ષયમ્ । ત્રયોદશ્યાં શિવં પૂજ્ય કુર્યાત્ત નિયમં વ્રતી ॥ ૧,૧૨૪.

અજ્ઞાનથી પુણ્ય મળે છે, પણ જ્ઞાનથી અમર પુણ્ય મળે છે. તેથી,Trayodashiના દિવસે જે ઉપવાસ રાખે છે, તેણે શિવજીની પૂજા કરીને આ વ્રત કરવું જોઈએ.

પ્રાતર્દેવ ! ચતુર્દશ્યાં જાગરિષ્યામ્યહં નિશિ । પૂજાં દાનં તપો હોમં કરિષ્યામ્યાત્મશક્તિતઃ ॥ ૧,૧૨૪.

પ્રભુ! ચૌદસના દિવસે સવારે હું રાતે જાગીશ અને મારી શક્તિ પ્રમાણે પૂજા, દાન, તપ અને હોળી કરીશ.

ચતુર્દશ્યાં નિરાહારો ભૂત્વા શમ્ભો પરેઽહનિ । ભોક્ષ્યેઽહં ભુક્તિમુક્ત્યર્થં શરણં મે ભવેશ્વર ॥ ૧,૧૨૪.

ચૌદસના દિવસે હું ઉપવાસ રાખીશ અને પછીના દિવસે ભોજન કરીશ, ભોગ અને મુક્તિ માટે. ભવેશ્વર! તમે જ મારા આશ્રય છો.

પઞ્ચગવ્યામૃતૈઃ સ્નાપ્ય તત્કાલે ગુરું શ્રિતઃ । ઓં નમો નમઃ શિવાય ગન્ધાદ્યઃ પૂજયેદ્ધરમ્ ॥ ૧,૧૨૪.

એ સમયે ગુરુને ગાયના પાંચ પ્રકારના અમૃતથી સ્નાન કરાવી, 'ઓમ નમઃ શિવાય' બોલી, ગુરુને ચંદન વગેરેથી પૂજા કરવી.

તિલતણ્ડુલવ્રીહીંશ્ચ જુહુયાત્સઘૃતં ચરુમ્ । હુત્વા પૂર્ણાહુતિં દત્ત્વા શૃણુયાદ્ગીતસત્કથામ્ ॥ ૧,૧૨૪.

તિલ, ચોખા અને જૌને ઘી સાથે હોળી કરવી. પૂર્ણાહુતિ આપ્યા પછી ગીત અને પવિત્ર વાર્તાઓ સાંભળવી.

અર્ધરાત્રે ત્રિયામે ચ ચતુર્થે ચ પુનયર્જત્ । મૂલમન્ત્રં તથા જપ્ત્વા પ્રભાતે તુ ક્ષમાપયેત્ ॥ ૧,૧૨૪.

મધ્યરાત્રે, ત્રીજા અને ચોથા પ્રહરે મૂળ મંત્રનો જાપ કરવો અને સવારે ક્ષમા માગવી.

અવિઘ્નેન વ્રતં દેવ ! ત્વત્પ્રસદાન્મયાર્ચિતમ્ । ક્ષમસ્વ જગતાં નાથ ! ત્રૈલોક્યાધિપતે હર ! ॥ ૧,૧૨૪.

દેવ! તમારા આશીર્વાદથી મારું વ્રત વિઘ્ન વિના પૂર્ણ થયું છે. જગતના સ્વામી, ત્રણ લોકના રાજા હર, મને માફ કરો.

યન્મયાદ્ય કૃતં પુણ્યં યદ્રુદ્રસ્ય નિવેદિતમ્ । ત્વત્પ્રસાદાન્મયા દેવ ! વ્રતમદ્ય સમાપિતમ્ ॥ ૧,૧૨૪.

દેવ! આજે મેં જે પુણ્ય કમાયું છે અને જે રુદ્રને અર્પણ કર્યું છે, તે બધું તમારા કૃપાથી આજે વ્રત પૂર્ણ કર્યું છે.

પ્રસન્નો ભવ મે શ્રીમન્ ગૃહં પ્રતિ ચ ગમ્યતામ્ । ત્વદાલોકનમાત્રેણ પવિત્રોઽસ્મિ ન સંશયઃ ॥ ૧,૧૨૪.

શ્રીમાન! મારા પર કૃપા કરો અને તમારા ઘર પર પરત જાઓ. તમારું દર્શનથી હું નિઃસંશય પવિત્ર થયો છું.

ભોજયેદ્ધ્યાનનિષ્ઠાંશ્ચ વસ્ત્રચ્છત્રાદિકં દદેત્ । દેવાદિદેવ ભૂતેશ લોકાનુગ્રહકારક ॥ ૧,૧૨૪.

ધ્યાનમાં સ્થિર રહેનાર લોકોને ભોજન કરાવવું અને તેમને વસ્ત્ર, છત્રી વગેરે આપવું. દેવોના દેવ, ભૂતેશ, જગતની કૃપા કરનાર!

યન્મયા શ્રદ્ધયા દત્તં પ્રીયતાં તેન મે પ્રભુઃ । ઇતિ ક્ષમાપ્ય ચ વ્રતી કુર્યાદ્વાદશવાર્ષિકમ્ ॥ ૧,૧૨૪.

જે મેં શ્રદ્ધાથી આપ્યું છે, તેનાથી પ્રભુ પ્રસન્ન થાય. આમ ક્ષમા માગી વ્રતીએ આ વ્રત બાર વર્ષ સુધી કરવું.