ગરુડપુરાણમ્

હરિં યજોત્ત્રિષવણસ્નાયી ગન્ધાદિભિર્વ્રતી । ગાત્રાભ્યઙ્ગં ગન્ધલેપં દેવતાયતને ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૨૨.

વ્રત કરનાર વ્યક્તિએ ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, સુગંધ વગેરે વડે હરિનું પૂજન કરવું. પણ દેવમંદિરમાં શરીરે સુગંધિત લેપ લગાવવું નહીં.

દ્વાદશ્યામથ સંપૂજ્ય પ્રદદ્યાદ્દ્વિજભોજનમ્ । તતશ્ચ પારણં કુર્યાદ્ધરેર્માસોપવાસકૃત્ ॥ ૧,૧૨૨.

પછી, દ્વાદશીના દિવસે પૂજન કરીને, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. ત્યારબાદ, હરિના માસોપવાસ કરનારએ ઉપવાસ તોડવો.

દુગ્ધાદિપ્રાશનં કુર્યાદ્વ્રતસ્થો મૂર્છિતોઽન્તરા । દુગ્ધાદ્યૈર્ન વ્રતં નશ્યેદ્ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ॥ ૧,૧૨૨.

વ્રત દરમિયાન જો કોઈ બેભાન થાય, તો દુધ વગેરે પી શકે છે. દુધ પીવાથી વ્રત તૂટતું નથી અને તે ભોગ તથા મોક્ષ બંને પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૩ બ્રહ્મોવાચ । વ્રતાનિ કાર્તિકે વક્ષ્યે સ્નાત્વા વિષ્ણું પ્રપૂજયેત્ । એકભક્તેન નક્તેન માસં વાયાચિતેન વા ॥ ૧,૧૨૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું તને કાર્તિક માસના વ્રતો વિશે કહું છું. સ્નાન કરીને, કોઈએ વિષ્ણુની પૂજા કરવી, એકવાર ભોજન કરીને, રાત્રે ભોજન કરીને, માસભર યાચના કરીને કે ભિક્ષા લઈને.

દુગ્ધશાકફલાદ્યૈર્વા ઉપવાસેન વા પુનઃ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્તકામો હરિં વ્રજેત્ ॥ ૧,૧૨૩.

અથવા દુધ, શાકભાજી, ફળ વગેરે લઈને, અથવા ઉપવાસ કરીને; એ રીતે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ, ઈચ્છિત ફળ પામી, હરિની પ્રાપ્તિ થાય છે.

સદા હરેર્વ્રતં શ્રેષ્ઠં તતઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયને । ચાતુર્માસ્યે તતસ્તસ્માત્કાર્તિકે ભીષ્મપઞ્ચકમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

હંમેશા હરિનું વ્રત શ્રેષ્ઠ છે; પછી દક્ષિણાયન, પછી ચાતુર્માસ્ય વ્રત, અને પછી કાર્તિકમાં ભીષ્મપંચક આવે છે.

તતઃ શ્રેષ્ઠવ્રતં શુક્લસ્યૈકાદશ્યાં સમાચરેત્ । સ્નાત્વા ત્રિકાલં પિત્રાદીન્યવાદ્યૈરર્ચયેદ્ધરિમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

પછી શ્રેષ્ઠ વ્રત, શુક્લ પક્ષની એકાદશી પર કરવું. ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને અન્યને અર્પણ કરીને હરિનું પૂજન કરવું.

યજેન્મૌની ઘૃતાદ્યૈશ્ચ પઞ્ચગવ્યેન વારિભિઃ । સ્નાપયિત્વાથ કર્પૂરમુખૈશ્ચૈવાનુલેપયેત્ ॥ ૧,૧૨૩.

મૌનવ્રતી વ્યક્તિએ ઘી વગેરે, પંચગવ્ય અને પાણીથી પૂજન કરવું. પછી, સ્નાન કરાવીને, કપૂર અને સુગંધિત દ્રવ્યો વડે અંલેપ કરવું.

ઘૃતાક્તગુગ્ગુલૈર્ધૂપં દ્વિજઃ પઞ્ચદિનં દહેત્ । નૈવેદ્યં પરમાન્નં તુ જપેદષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

બ્રાહ્મણે ઘીથી લપસાયેલા ગુગ્ગળનો ધૂપ પાંચ દિવસ સુધી કરવો. શ્રેષ્ઠ ભોજનનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું અને એકસો આઠ વખત જપ કરવો.

ઓં નમો વાસુદેવાય ઘૃતવ્રીહિતિલાદિકમ્ । અષ્ટાક્ષરેણ મન્ત્રેણ સ્વાહાન્તેન તુ હોમયેત્ ॥ ૧,૧૨૩.

ૐ વાસુદેવને નમસ્કાર. ઘી, ચોખા, તલ વગેરેની હોળી અષ્ટાક્ષર મંત્ર સાથે અને 'સ્વાહા' શબ્દથી કરવી.

પ્રથમેઽહ્નિ હરેઃ પાદૌ યજેત્પદ્મૈર્દ્વિતીયક । બિલ્વપત્રૈર્જાનુદેશં નાભિં ગન્ધેન ચાપરે ॥ ૧,૧૨૩.

પહેલા દિવસે હરિના પગને કમળથી પૂજવું, બીજા દિવસે બિલ્વપત્રથી ઘૂંટણની પૂજા કરવી અને ત્રીજા દિવસે સુગંધિત વસ્તુઓથી નાભિની પૂજા કરવી.

સ્કન્ધા બિલ્વજવાભિશ્ચ પઞ્ચમેઽહ્નિ શિરોઽર્ચયેત્ । માલત્યા ભૂમિશાયી સ્યાદ્ગોમયં પ્રાશયેત્ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૨૩.

પાંચમા દિવસે બિલ્વ અને જાવા ફૂલો વડે ખભાની અને માળતી ફૂલો વડે માથાની પૂજા કરવી. ભગવાનને જમીન પર સુવડાવા અને ગૌમય ક્રમશઃ સેવન કરવું.

ગોમૂત્રં ચ દધિ ક્ષીરં પઞ્ચમે પઞ્ચગવ્યકમ્ । નક્તં કુર્યાત્પઞ્ચદશ્યાં વ્રતી સ્યાદ્ભુક્તિમુક્તિભાક્ ॥ ૧,૧૨૩.

પાંચમા દિવસે ગૌમૂત્ર, દહીં અને દૂધ સહિત પાંચ ગૌઉત્પાદનો લેવા. પંદરમી રાત્રે ઉપવાસ રાખવો. આવું વ્રત રાખનારને ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે.

એકાદશીવ્રતં નિત્યં તત્કુર્યાત્પક્ષયોર્દ્વયોઃ । અઘૌઘનરકં હન્યાત્સર્વદં વિષ્ણુલોકદમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

એકાદશીનું વ્રત હંમેશાં બંને પખવાડિયામાં કરવું. એથી બધા પાપો અને નરકનો નાશ થાય છે અને હંમેશાં વિષ્ણુલોક મળે છે.

એકાદશી દ્વાદશી ચ નિશાન્તે ચ ત્રયોદશી । નિત્યમેકાદશી યત્ર તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ ॥ ૧,૧૨૩.

જ્યાં એકાદશી, દ્વાદશી અને ત્રયોદશી રાત્રિના અંતે આવે છે, ત્યાં હંમેશાં હરિ હાજર રહે છે.

દશમ્યેકાદશી યત્ર તત્રસ્થાશ્ચાસુરાદયઃ । દ્વાદશ્યાં પારણ કુર્યાત્સૂતકે મૃતકે ચરેત્ ॥ ૧,૧૨૩.

જ્યાં દશમી અને એકાદશી આવે છે, ત્યાં અસુરો વગેરે પણ રહે છે. દ્વાદશી દિવસે ઉપવાસ તોડવો અને સૂતક કે મૃત્યુ સમયે પણ નિયમો પાળવા.

ચતુર્દશીં પ્રતિપદં પૂર્વમિશ્રામુપાવસેત્ । પૌર્ણમાસ્યામમાવાસ્યાં પ્રતિપન્મિશ્રિતાં મુને ॥ ૧,૧૨૩.

ચૌદસ અને પ્રથમ જ્યારે અગાઉના દિવસે મળે ત્યારે ઉપવાસ કરવો. મુનિ, પૂર્ણિમા, અમાવાસ્યા અને પ્રથમ મળેલી હોય ત્યારે પણ ઉપવાસ કરવો.

દ્વિતીયાં તૃતીયામિશ્રાં તૃતીયાઞ્ચાપ્યુપાવસેત્ । ચતુર્થ્યા સઙ્ગતાં નિત્યં ચતુર્થીઞ્ચાનયા યુતામ્ । પઞ્ચમીં ષષ્ઠ્યસંયુક્તાં ષષ્ઠ્યા યુક્તાઞ્ચ સપ્તમીમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

બીજી અને ત્રીજી તિથિ મળેલી હોય ત્યારે, ત્રીજી અને ચોથી મળેલી હોય ત્યારે, હંમેશાં ચોથી જોડાયેલી હોય ત્યારે, પાંચમી અને છઠ્ઠી મળેલી હોય ત્યારે અને છઠ્ઠી સાથે સાતમી મળેલી હોય ત્યારે પણ ઉપવાસ કરવો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૪ બ્રહ્મોવાચ । શિવરાત્રિવ્રતં વક્ષ્યે કથાં વૈ સર્વકામદામ્ । યથા ચ ગૌરી ભૂતેશં પૃચ્છતિ સ્મ પરં વ્રતમ્ ॥ ૧,૧૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું શિવરાત્રિનું વ્રત અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરતી કથા કહું છું, અને કેવી રીતે ગૌરીએ ભૂતેશને શ્રેષ્ઠ વ્રત વિશે પૂછ્યું હતું.

ઈશ્વરૌવાચ । માઘફાલ્ગુનયોર્મધ્યે કૃષ્ણા યા તુ ચતુર્દશી । તસ્યાં જાગરણાદ્રુદ્રઃ પૂજિતો ભુક્તિમુક્તિદઃ ॥ ૧,૧૨૪.

ઈશ્વરે કહ્યું: માઘ અને ફાગણના મધ્યમાં કૃષ્ણ પક્ષની ચૌદસના દિવસે, રાત્રે જાગરણ કરીને અને રુદ્રની પૂજા કરીને ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે.

કામયુક્તો હરઃ પૂજ્યો દ્વાદશ્યામિ કેશવઃ । ઉપોષિતૈઃ પૂજિતઃ સન્નરકાત્તરયત્તથા ॥ ૧,૧૨૪.

કામના સાથે હરિની પૂજા દ્વાદશી દિવસે કરવી, અને કેશવની પણ. ઉપવાસ કરનારની પૂજા કરવાથી તે નરકમાંથી છોડાવે છે.

નિષાદશ્ચર્બુદે રાજા પાપી સુન્દરસેનકઃ । સ કુક્રુરૈઃ સમાયુક્તો મૃગાન્હન્તું વનં ગતઃ ॥ ૧,૧૨૪.

અર્બુદમાં નિષાદ જાતિનો સુન્દરસેન નામનો પાપી રાજા હતો. તે દુષ્ટ માણસો સાથે જંગલમાં શિકાર કરવા ગયો.

મૃગાદિ કમસંપ્રાપ્ય ક્ષુત્પિપાસાર્દિતો ગિરૌ । રાત્રૌ તડાગતીરેષુ નિકુઞ્જે જાગ્રદાસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૨૪.

જંગલમાં પ્રાણીઓ પકડીને, ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, તે પર્વત પર તળાવના કિનારે એક વનમાં રાત્રે જાગતો રહ્યો.

તત્રાસ્તિ લિઙ્ગં સ્વં રક્ષઞ્છરીરં ચાક્ષિપત્તતઃ । પર્ણાનિ ચાપતન્મૂર્ધ્નિ લિઙ્ગસ્યૈવ ન જાનતઃ ॥ ૧,૧૨૪.

ત્યાં એક લિંગ હતું. પોતાનું શરીર બચાવતાં તે પાંદડા નીચે ફેંકતો હતો, પણ તેને ખબર નહોતી કે તે પાંદડા લિંગના માથા પર પડી રહ્યા છે.

તેન ધૂલિનિરોધાય ક્ષિપ્તં નીરં ચ લિઙ્ગકે । શરઃ પ્રમાદેનૈકસ્તુ પ્રચ્યુતઃ કરપલ્લવાત્ ॥ ૧,૧૨૪.

ધૂળ દૂર કરવા માટે તેણે લિંગ પર પાણી ઢાળ્યું. અચાનક તેના હાથમાંથી એક તીણ છૂટી પડી.

જાનુભ્યામવનીં ગત્વા લિઙ્ગં સ્પ્ટષ્ટ્વા ગૃહીતવાન્ । એવં સ્નાનં સ્પર્શનં ચ પૂજનં જાગરોઽભવત્ ॥ ૧,૧૨૪.

ઘૂંટણીએ જમીન પર જઈને તેણે લિંગને સ્પર્શ્યું અને ઉપાડ્યું. આમ, સ્નાન, સ્પર્શ, પૂજા અને જાગરણ બધું થઈ ગયું.

પ્રાતર્ગૃહાગતો ભાર્યાદત્તાન્નં ભુક્તવાન્સ ચ । કાલે મૃતો યમભટૈઃ પાશૈર્બદ્ધ્વા તુ નીયતે ॥ ૧,૧૨૪.

સવારે ઘરે જઈને તેણે પત્નીએ આપેલું ભોજન લીધું. પછી સમય આવતાં, તે મરી ગયો અને યમના દૂતોએ તેને બંધાઈને લઈ ગયા.

તદા મમ ગણૈર્યુદ્ધે જિત્વા મુક્તીકૃતઃ સ ચ । કુક્કુરેણ સહૈવાભૂદ્ગણો મત્પાર્શ્વગોઽમલઃ ॥ ૧,૧૨૪.

પછી મારા સેવકોએ યુદ્ધમાં તેને હરાવ્યો અને મુક્ત કર્યો. પછી એ નિર્દોષ સેવક પોતાના કૂતરા સાથે મારા બાજુમાં રહ્યો.

એવમજ્ઞાનતઃ પુણ્યઞ્જ્ઞાનાત્પુણ્યમથાક્ષયમ્ । ત્રયોદશ્યાં શિવં પૂજ્ય કુર્યાત્ત નિયમં વ્રતી ॥ ૧,૧૨૪.

અજ્ઞાનથી પુણ્ય મળે છે, પણ જ્ઞાનથી અમર પુણ્ય મળે છે. તેથી,Trayodashiના દિવસે જે ઉપવાસ રાખે છે, તેણે શિવજીની પૂજા કરીને આ વ્રત કરવું જોઈએ.