ગરુડપુરાણમ્

એવમભ્યર્ચ્ય ગૃહ્ણીયાદ્વ્રતાર્ચનજપાદિકમ્ । સર્વાઘં ચ ક્ષયં યાતિ ચિકીર્ષેદ્યો હરેર્વ્રતમ્ ॥ ૧,૧૨૧.

આ રીતે પૂજા કરીને, વ્રત, પૂજા અને જપ સ્વીકારવા; જે હરિનું વ્રત કરે છે, તેના બધા પાપો નાશ પામે છે.

સ્નાત્વાયોભ્યચ્ય ગૃહ્ણીયાદ્વ્રતાર્ચનજપાદિકમ્ । સ્નાત્વા યચ્ચતુરો માસાનેકભક્તેન પૂજયેત્ । વિષ્ણું સ યાતિ વિષ્ણોર્વ લોકં મલવિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૧૨૧.

સ્નાન કરીને, વ્રતના પૂજન, જપ અને અન્ય નિયમો કરવાં જોઈએ. અને જો કોઈ વ્યક્તિ ચાર મહિના સુધી રોજ એક જ વખત ભોજન કરીને ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તો તે નિર્મળ વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

મદ્યમાંસસુરાત્યગી વેદવિદ્ધરિપૂજનાત્ । તૈલવર્જિ વિષ્ણુલોકં વિષ્ણુભાક્કૃચ્છ્રપાદકૃત્ ॥ ૧,૧૨૧.

મદિરા, માંસ અને દારૂનો ત્યાગ કરીને, વેદજ્ઞાનથી દૈત્યશત્રુ વિષ્ણુની પૂજા કરીને અને તેલનો ત્યાગ કરીને, કઠિન વ્રત પાળનારને વિષ્ણુલોક મળે છે અને તે વિષ્ણુના ભાગીદાર બને છે.

એકરાત્રોપવાસાચ્ચ દેવો વૈમાનિકો ભવેત્ । શ્વેતદ્વીપં ત્રિરાત્રાત્તુ વ્રજેત્ષષ્ઠાન્નકૃન્નરઃ ॥ ૧,૧૨૧.

એક રાતનું ઉપવાસ રાખવાથી મનુષ્ય દેવત્વ પામે છે અને દિવ્ય શરીર મેળવે છે. ત્રણ રાત ઉપવાસ કરીને, જે છઠ્ઠું ભોજન ટાળી દે છે, તે શ્વેતદ્વીપ પહોંચે છે.

ચાન્દ્રાયણાદ્ધરેર્ધામ લભેન્મુક્તિમયાચિતામ્ । પ્રાજાપત્યં વિષ્ણુલોકં પરાકવ્રતકૃદ્ધરિમ્ ॥ ૧,૧૨૧.

ચાંદ્રાયણ વ્રતથી હરિનું ધામ અને ઈચ્છિત મુક્તિ મળે છે. પ્રજાપત્ય વ્રતથી વિષ્ણુલોક મળે છે અને પરાક વ્રત કરનારને હરિ મળે છે.

સક્તુયાવકભિક્ષાશી પયોદધિઘૃતાશનઃ । ગોમૂત્રયાવકાહારઃ પઞ્ચગવ્યકૃતાશનઃ । શાકમલફલાદ્યાશી રસવર્જો ચ વિષ્ણુભાક્ ॥ ૧,૧૨૧.

જે વ્યક્તિ માત્ર સાતુ, જૌ અથવા ભિક્ષાથી જીવન યાપન કરે છે, કે માત્ર દુધ, દહીં કે ઘીનું સેવન કરે છે; કે ગૌમૂત્ર અને જૌથી જીવન ચલાવે છે, કે પંચગવ્યથી બનેલું ભોજન કરે છે; કે શાકભાજી, મૂળ, ફળ વગેરે ખાય છે અને રસવાળું ટાળી દે છે—એ વિષ્ણુના ભાગીદાર બને છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૨ બ્રહ્મોવાચ । વ્રતં માસોપવાસાખ્યં સર્વોત્કૃષ્ટં વદામિતે । વાનપ્રસ્થો યતિર્નારી કુર્યાન્માસોપવાસકમ્ ॥ ૧,૧૨૨.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હું તને માસોપવાસ નામનું શ્રેષ્ઠ વ્રત કહું છું. વનવાસી, યતિ કે સ્ત્રીએ માસોપવાસનું વ્રત કરવું જોઈએ.

આશ્વિનસ્ય સિતે પક્ષે એકાદશ્યામુપોષિતઃ । વ્રતમેતત્તુ ગૃહ્ણીયાદ્યાવત્ત્રિંશદ્દિનાનિ તુ ॥ ૧,૧૨૨.

આશ્વિન માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશીનો ઉપવાસ કરીને, આ વ્રત ત્રીસ દિવસ સુધી કરવું જોઈએ.

અદ્યપ્રભૃત્યહં વિષ્ણો યાવદુત્થાનકં તવ । અર્ચયેત્વામનશ્રંસ્તુ દિનાનિ ત્રિંશદેવ તુ ॥ ૧,૧૨૨.

હે વિષ્ણુ! આજથી લઈને તારા ઉત્થાન સુધી, હું તને ત્રીસ દિવસ સુધી નિરંતર અને શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજું છું.

કાર્તિકાશ્વિનયોર્વિષ્ણો દ્વાદશ્યોઃ શુક્લયોરહમ્ । મ્રિયેયદ્યન્તરાલે તુ વ્રતભઙ્ગો ન મે ભવેત્ ॥ ૧,૧૨૨.

હે વિષ્ણુ! જો કાર્તિક અને આશ્વિનના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી વચ્ચે હું મૃત્યુ પામું, તો પણ મારું વ્રત તૂટ્યું ગણાય નહીં.

હરિં યજોત્ત્રિષવણસ્નાયી ગન્ધાદિભિર્વ્રતી । ગાત્રાભ્યઙ્ગં ગન્ધલેપં દેવતાયતને ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૨૨.

વ્રત કરનાર વ્યક્તિએ ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, સુગંધ વગેરે વડે હરિનું પૂજન કરવું. પણ દેવમંદિરમાં શરીરે સુગંધિત લેપ લગાવવું નહીં.

દ્વાદશ્યામથ સંપૂજ્ય પ્રદદ્યાદ્દ્વિજભોજનમ્ । તતશ્ચ પારણં કુર્યાદ્ધરેર્માસોપવાસકૃત્ ॥ ૧,૧૨૨.

પછી, દ્વાદશીના દિવસે પૂજન કરીને, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. ત્યારબાદ, હરિના માસોપવાસ કરનારએ ઉપવાસ તોડવો.

દુગ્ધાદિપ્રાશનં કુર્યાદ્વ્રતસ્થો મૂર્છિતોઽન્તરા । દુગ્ધાદ્યૈર્ન વ્રતં નશ્યેદ્ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ॥ ૧,૧૨૨.

વ્રત દરમિયાન જો કોઈ બેભાન થાય, તો દુધ વગેરે પી શકે છે. દુધ પીવાથી વ્રત તૂટતું નથી અને તે ભોગ તથા મોક્ષ બંને પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૩ બ્રહ્મોવાચ । વ્રતાનિ કાર્તિકે વક્ષ્યે સ્નાત્વા વિષ્ણું પ્રપૂજયેત્ । એકભક્તેન નક્તેન માસં વાયાચિતેન વા ॥ ૧,૧૨૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું તને કાર્તિક માસના વ્રતો વિશે કહું છું. સ્નાન કરીને, કોઈએ વિષ્ણુની પૂજા કરવી, એકવાર ભોજન કરીને, રાત્રે ભોજન કરીને, માસભર યાચના કરીને કે ભિક્ષા લઈને.

દુગ્ધશાકફલાદ્યૈર્વા ઉપવાસેન વા પુનઃ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્તકામો હરિં વ્રજેત્ ॥ ૧,૧૨૩.

અથવા દુધ, શાકભાજી, ફળ વગેરે લઈને, અથવા ઉપવાસ કરીને; એ રીતે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ, ઈચ્છિત ફળ પામી, હરિની પ્રાપ્તિ થાય છે.

સદા હરેર્વ્રતં શ્રેષ્ઠં તતઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયને । ચાતુર્માસ્યે તતસ્તસ્માત્કાર્તિકે ભીષ્મપઞ્ચકમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

હંમેશા હરિનું વ્રત શ્રેષ્ઠ છે; પછી દક્ષિણાયન, પછી ચાતુર્માસ્ય વ્રત, અને પછી કાર્તિકમાં ભીષ્મપંચક આવે છે.

તતઃ શ્રેષ્ઠવ્રતં શુક્લસ્યૈકાદશ્યાં સમાચરેત્ । સ્નાત્વા ત્રિકાલં પિત્રાદીન્યવાદ્યૈરર્ચયેદ્ધરિમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

પછી શ્રેષ્ઠ વ્રત, શુક્લ પક્ષની એકાદશી પર કરવું. ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને અન્યને અર્પણ કરીને હરિનું પૂજન કરવું.

યજેન્મૌની ઘૃતાદ્યૈશ્ચ પઞ્ચગવ્યેન વારિભિઃ । સ્નાપયિત્વાથ કર્પૂરમુખૈશ્ચૈવાનુલેપયેત્ ॥ ૧,૧૨૩.

મૌનવ્રતી વ્યક્તિએ ઘી વગેરે, પંચગવ્ય અને પાણીથી પૂજન કરવું. પછી, સ્નાન કરાવીને, કપૂર અને સુગંધિત દ્રવ્યો વડે અંલેપ કરવું.

ઘૃતાક્તગુગ્ગુલૈર્ધૂપં દ્વિજઃ પઞ્ચદિનં દહેત્ । નૈવેદ્યં પરમાન્નં તુ જપેદષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

બ્રાહ્મણે ઘીથી લપસાયેલા ગુગ્ગળનો ધૂપ પાંચ દિવસ સુધી કરવો. શ્રેષ્ઠ ભોજનનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું અને એકસો આઠ વખત જપ કરવો.

ઓં નમો વાસુદેવાય ઘૃતવ્રીહિતિલાદિકમ્ । અષ્ટાક્ષરેણ મન્ત્રેણ સ્વાહાન્તેન તુ હોમયેત્ ॥ ૧,૧૨૩.

ૐ વાસુદેવને નમસ્કાર. ઘી, ચોખા, તલ વગેરેની હોળી અષ્ટાક્ષર મંત્ર સાથે અને 'સ્વાહા' શબ્દથી કરવી.

પ્રથમેઽહ્નિ હરેઃ પાદૌ યજેત્પદ્મૈર્દ્વિતીયક । બિલ્વપત્રૈર્જાનુદેશં નાભિં ગન્ધેન ચાપરે ॥ ૧,૧૨૩.

પહેલા દિવસે હરિના પગને કમળથી પૂજવું, બીજા દિવસે બિલ્વપત્રથી ઘૂંટણની પૂજા કરવી અને ત્રીજા દિવસે સુગંધિત વસ્તુઓથી નાભિની પૂજા કરવી.

સ્કન્ધા બિલ્વજવાભિશ્ચ પઞ્ચમેઽહ્નિ શિરોઽર્ચયેત્ । માલત્યા ભૂમિશાયી સ્યાદ્ગોમયં પ્રાશયેત્ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૨૩.

પાંચમા દિવસે બિલ્વ અને જાવા ફૂલો વડે ખભાની અને માળતી ફૂલો વડે માથાની પૂજા કરવી. ભગવાનને જમીન પર સુવડાવા અને ગૌમય ક્રમશઃ સેવન કરવું.

ગોમૂત્રં ચ દધિ ક્ષીરં પઞ્ચમે પઞ્ચગવ્યકમ્ । નક્તં કુર્યાત્પઞ્ચદશ્યાં વ્રતી સ્યાદ્ભુક્તિમુક્તિભાક્ ॥ ૧,૧૨૩.

પાંચમા દિવસે ગૌમૂત્ર, દહીં અને દૂધ સહિત પાંચ ગૌઉત્પાદનો લેવા. પંદરમી રાત્રે ઉપવાસ રાખવો. આવું વ્રત રાખનારને ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે.

એકાદશીવ્રતં નિત્યં તત્કુર્યાત્પક્ષયોર્દ્વયોઃ । અઘૌઘનરકં હન્યાત્સર્વદં વિષ્ણુલોકદમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

એકાદશીનું વ્રત હંમેશાં બંને પખવાડિયામાં કરવું. એથી બધા પાપો અને નરકનો નાશ થાય છે અને હંમેશાં વિષ્ણુલોક મળે છે.

એકાદશી દ્વાદશી ચ નિશાન્તે ચ ત્રયોદશી । નિત્યમેકાદશી યત્ર તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ ॥ ૧,૧૨૩.

જ્યાં એકાદશી, દ્વાદશી અને ત્રયોદશી રાત્રિના અંતે આવે છે, ત્યાં હંમેશાં હરિ હાજર રહે છે.

દશમ્યેકાદશી યત્ર તત્રસ્થાશ્ચાસુરાદયઃ । દ્વાદશ્યાં પારણ કુર્યાત્સૂતકે મૃતકે ચરેત્ ॥ ૧,૧૨૩.

જ્યાં દશમી અને એકાદશી આવે છે, ત્યાં અસુરો વગેરે પણ રહે છે. દ્વાદશી દિવસે ઉપવાસ તોડવો અને સૂતક કે મૃત્યુ સમયે પણ નિયમો પાળવા.

ચતુર્દશીં પ્રતિપદં પૂર્વમિશ્રામુપાવસેત્ । પૌર્ણમાસ્યામમાવાસ્યાં પ્રતિપન્મિશ્રિતાં મુને ॥ ૧,૧૨૩.

ચૌદસ અને પ્રથમ જ્યારે અગાઉના દિવસે મળે ત્યારે ઉપવાસ કરવો. મુનિ, પૂર્ણિમા, અમાવાસ્યા અને પ્રથમ મળેલી હોય ત્યારે પણ ઉપવાસ કરવો.

દ્વિતીયાં તૃતીયામિશ્રાં તૃતીયાઞ્ચાપ્યુપાવસેત્ । ચતુર્થ્યા સઙ્ગતાં નિત્યં ચતુર્થીઞ્ચાનયા યુતામ્ । પઞ્ચમીં ષષ્ઠ્યસંયુક્તાં ષષ્ઠ્યા યુક્તાઞ્ચ સપ્તમીમ્ ॥ ૧,૧૨૩.

બીજી અને ત્રીજી તિથિ મળેલી હોય ત્યારે, ત્રીજી અને ચોથી મળેલી હોય ત્યારે, હંમેશાં ચોથી જોડાયેલી હોય ત્યારે, પાંચમી અને છઠ્ઠી મળેલી હોય ત્યારે અને છઠ્ઠી સાથે સાતમી મળેલી હોય ત્યારે પણ ઉપવાસ કરવો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨૪ બ્રહ્મોવાચ । શિવરાત્રિવ્રતં વક્ષ્યે કથાં વૈ સર્વકામદામ્ । યથા ચ ગૌરી ભૂતેશં પૃચ્છતિ સ્મ પરં વ્રતમ્ ॥ ૧,૧૨૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું શિવરાત્રિનું વ્રત અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરતી કથા કહું છું, અને કેવી રીતે ગૌરીએ ભૂતેશને શ્રેષ્ઠ વ્રત વિશે પૂછ્યું હતું.