ગરુડપુરાણમ્

યે પદસ્થસ્ય મિત્ત્રાણિ તે તસ્ય રિપુતાં ગતાઃ । ભાનોઃ પદ્મે જલે પ્રીતિઃ સ્થલોદ્ધરણશોષણઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્થાને રહેલા માણસના મિત્ર, સ્થાન છોડ્યા પછી શત્રુ બની જાય છે; જેમ પાણીમાં રહેલા કમળને સૂર્ય પ્રેમ કરે છે, પણ જમીન પર આવ્યા પછી તેને સુકવી નાખે છે.

સ્થાનસ્થિતાનિ પૂજ્યન્તે પૂજ્યન્તે ચ પદે સ્થિતાઃ । સ્થાનભ્રષ્ટા ન પૂજ્યન્તે કેશા દન્તા નખા નરાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્થાને રહેલા અને પદ પર રહેલા લોકોનું સન્માન થાય છે; પણ સ્થાન ગુમાવનાર વાળ, દાંત, નખ અને માણસનું સન્માન થતું નથી.

આચારઃ કુલમાખ્યતિ દેશમાખ્યાતિ ભાષિતમ્ । સમ્ભ્રમઃ સ્નેહમાખ્યાતિ વપુરાખ્યાતિ ભોજનમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

વર્તનથી કુળ ઓળખાય છે, બોલવાથી દેશ ઓળખાય છે, આદરથી પ્રેમ ઓળખાય છે અને શરીરથી ખોરાક ઓળખાય છે.

વૃથા વૃષ્ટિઃ સમુદ્રસ્ય વૃથા તૃપ્તસ્ય ભોજનમ્ । વૃથા દાનં સમૃદ્ધસ્ય નીચસ્ય સુકૃતં વથા ॥ ૧,૧૧૫.

સમુદ્ર પર વરસાદ વ્યર્થ છે, તૃપ્ત માણસને ભોજન વ્યર્થ છે, ધનવાનને દાન વ્યર્થ છે અને નીચ માણસ માટે સારા કામ પણ વ્યર્થ છે.

દૂરસ્થોઽપિ સમીપસ્થો યો યસ્ય હૃદયે સ્થિતઃ । હૃદયાદપિ નિષ્ક્રાન્તઃ સમીપસ્થોઽપિ દૂરતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે દિલમાં વસે છે, એ દૂર હોય તો પણ નજીક છે; અને જે દિલમાંથી દૂર થઈ ગયો છે, એ પાસે હોય તો પણ દૂર જ છે.

મુખભઙ્ગઃ સ્વરો દીનો ગાત્રસ્વેદો મહદ્ભયમ્ । મરણે યાનિ ચિહ્નાનિ તાનિ ચિહ્નાનિ યાચકે ॥ ૧,૧૧૫.

મૂંઝાયેલું ચહેરું, દુર્બળ અવાજ, શરીરે પરસેવો અને મોટું ભય—આ મૃત્યુના લક્ષણો છે અને ભીખારીના પણ.

કુબ્જસ્ય કીટઘાતસ્ય વાતાન્નિષ્કાસિતસ્ય ચ । શિખરે વસતસ્તસ્ય વરં જન્મ ન યાચિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

કુબડિયા, જીવ મારનાર, પવનથી દૂર કરાયેલો અને પર્વતની ટોચે રહેતો—આ બધાને માગવું કરતાં મરવું વધારે સારું છે.

જગત્પતિર્હિ યાચિત્વા વિષ્ણુર્વામનતાં યતઃ । કાન્યોઽધિકતરસ્તસ્ય યોર્ઽથો યાતિ ન લાઘવમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જગતના સ્વામી શ્રીવિષ્ણુએ પણ જ્યારે ભિક્ષા માંગી હતી ત્યારે વામન રૂપ ધારણ કર્યું હતું. એમની જેમ, જે કોઈ મહાન કાર્ય માટે નમ્રતા જરૂરી નથી, એવુ બીજું કયું હોઈ શકે?

માતા શત્રુઃ પિતા વૈરી બાલા યેન ન પાઠિતાઃ । સભામધ્યે ન શોભન્તે હંસમધ્યે બકાયથા ॥ ૧,૧૧૫.

જે સંતાનોને માતા-પિતા શિક્ષણ આપતા નથી, તેમના માટે માતા દુશ્મન અને પિતા શત્રુ સમાન છે. આવા સંતાનો સભામાં હંસ વચ્ચે બગલા જેવાં દેખાય છે, તેઓ કદી તેજસ્વી બનતા નથી.

વિદ્યા નામ કુરૂપરૂપમધિકં વિદ્યાતિગુપ્તં ધનં વિદ્યા સાધુકરી જનપ્રિયકરી વિદ્યા ગુરૂણાં ગુરુઃ । વિદ્યા બન્ધુજનાર્તિનાશનકરી વિદ્યા પરં દૈવતં વિદ્યા રાજસુ પૂજિતા હિ મનુજો વિદ્યવિહીનઃ પશુઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્ઞાન એ સર્વોત્તમ રૂપ છે, બધાં ધનથી વધારે મૂલ્યવાન છે, અને એવું ધન છે જે કોઈ ચોરી શકતું નથી. જ્ઞાન સારા ગુણ આપે છે, બધાને પ્રિય બને છે, ગુરુઓનું પણ ગુરુ છે, સગાંઓના દુઃખ દૂર કરે છે, સર્વોચ્ચ દેવતા છે, રાજાઓમાં પણ માન પામે છે અને જે મનુષ્યે જ્ઞાન મેળવ્યું નથી તે પશુ સમાન છે.

ગૃહે ચાભ્યન્તરે દ્રવ્યં લગ્નં ચૈવ તુ દૃશ્યતે । અશેષં હરણીયં ચ વિદ્યા ન હ્રિયતે પરૈઃ ॥ ૧,૧૧૫.

ઘરમાં રાખેલું ધન-સામાન દેખાઈ શકે છે અને ચોરી પણ જઈ શકે છે, પણ જ્ઞાન એવું છે કે તેને બીજાં કોઈ લઈ શકતા નથી.

શૌનકીયં નીતિસારં વિષ્ણુઃ સર્વત્રતાનિ ચ । કથયામાસ વૈપૂર્વં તત્ર શુશ્રાવ શઙ્કરઃ । શઙ્કરાદશૃણોદ્વ્યાસો વ્યાસાદસ્માભિરેવ ચ ॥ ૧,૧૧૫.

શૌનક સંપ્રદાયનું નીતિસાર શ્રીવિષ્ણુએ સર્વત્ર કહેલું, ત્યાં શંકરે સાંભળ્યું, શંકર પાસેથી વ્યાસજીએ સાંભળ્યું અને વ્યાસજી પાસેથી અમે સાંભળ્યું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૬ બ્રહ્મોવાચ । વ્રતાનિ વ્યાસ વક્ષ્યામિ હરિર્યૈઃ સર્વદો ભવેત્ । સર્વમાસર્ક્ષતિથિષુ વારેષુ હરિરર્ચિતઃ ॥ ૧,૧૧૬.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે વ્યાસ, હું એ વ્રતોનું વર્ણન કરું છું, જેના દ્વારા હરિ સર્વેને આપનાર બને છે. દરેક માસ, નક્ષત્ર, તિથિ અને વારે હરિની પૂજા કરવામાં આવે ત્યારે.

એકભક્તેન નક્તેન ઉપવાસફલાદિના । દદાતિ ધનધાન્યાદિ પુત્રરાજ્યજયાદિકમ્ ॥ ૧,૧૧૬.

એકાગ્ર ભક્તિથી, રાત્રે ઉપવાસ કરીને અને આવા ઉપવાસના ફળથી ભગવાન ધન, અનાજ, સંતાન, રાજ્ય, વિજય વગેરે આપે છે.

વૈશ્વાનરઃ પ્રતિપદિ કુબેરઃ પૂજિતોઽર્થદઃ । ઉપોષ્ય બ્રહ્મા પ્રતિપદ્યર્ચિતઃ શ્રીસ્તથાશ્વિની ॥ ૧,૧૧૬.

પ્રતિપદાને દિવસે વૈશ્વાનર અને કુબેરની પૂજા કરવાથી ધન મળે છે; ઉપવાસ કર્યા પછી પ્રતિપદાને દિવસે બ્રહ્મા, શ્રી અને અશ્વિનીદેવોની પણ પૂજા કરવી.

દ્વિતીયાયાં યમો લક્ષ્મીનારાયણ ઇહાર્થદઃ । તૃતીયાયાં ત્રિદેવાશ્ચ ગૌરીવિઘ્નેશશઙ્કરાઃ ॥ ૧,૧૧૬.

બીજી તિથિએ યમ અને લક્ષ્મીનારાયણ ધન આપે છે; ત્રીજી તિથિએ ત્રિદેવ, ગૌરી, વિઘ્નેશ અને શંકરાની પૂજા કરવી.

ચતુર્થ્યાં ચ ચતુર્વ્યૂહઃ પઞ્ચમ્યામર્ચિતો હરિઃ । કાર્તિકેયો રવિઃ ષષ્ઠ્યાં સપ્તમ્યાં ભાસ્કરોઽર્થદઃ ॥ ૧,૧૧૬.

ચોથી તિથિએ ચતુર્વ્યુહની, પાંચમી તિથિએ હરિની, છઠ્ઠી તિથિએ કાર્તિકેય અને સૂર્યની પૂજા કરવી. સાતમી તિથિએ ભાસ્કર ધન આપે છે.

દુર્ગાષ્ટમ્યાં નવમ્યાં ચ માતરોઽથ દિશોઽર્થદાઃ । દશમ્યાં ચ યમશ્ચન્દ્ર એકાદશ્યામૃષીન્યજેત્ ॥ ૧,૧૧૬.

દુર્ગાષ્ટમી અને નવમી તિથિએ માતાઓ અને દિશાઓ ધન આપે છે; દશમી તિથિએ યમ અને ચંદ્રની, એકાદશી તિથિએ ઋષિઓની પૂજા કરવી.

દ્વાદશ્યાં ચ હરિઃ કામસ્ત્રયોદશ્યાં મહેશ્વરઃ । ચતુર્દશ્યાં પઞ્ચદશ્યાં બ્રહ્મા ચ પિતરોઽર્થદાઃ ॥ ૧,૧૧૬.

બારમી તિથિએ હરિ અને કામદેવ, તેરમી તિથિએ મહેશ્વર, ચૌદસ અને પંદરમી તિથિએ બ્રહ્મા અને પિતૃઓ ધન આપે છે.

અમાવાસ્યાં પૂજનીયા વારા વૈ ભાસ્કરાદયઃ । નક્ષત્રાણિ ચ યોગાશ્ચ પૂજિતાઃ સર્વદાયકાઃ ॥ ૧,૧૧૬.

અમાવાસ્યાને દિવસે સૂર્યથી શરૂ થતા સપ્તાહના દિવસોની પૂજા કરવી. નક્ષત્રો અને યોગોની પૂજા કરવાથી સર્વ પ્રકારની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૭ બ્રહ્મોવાચ । માર્ગશીર્ષે સિતે પક્ષે વ્યાસાંનઙ્ગત્રયોદશી । મલ્લિકાજં દન્તકાષ્ઠં ધુતૂરૈઃ પૂજયેચ્છિવમ્ ॥ ૧,૧૧૭.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: માર્ગશીર્ષ મહિનાના શુક્લ પક્ષની વ્યાસ અને અનંગ ત્રયોદશીને, મલ્લિકા કાંઠા અને ધતૂરા ફૂલો વડે, દાંત સાફ કરવા માટે મલ્લિકા કાંઠા વાપરી, શિવજીની પૂજા કરવી.

અનઙ્ગાયેતિ નૈવેદ્યં મધપ્રાશ્યાથ પૌષકે । યોગેશ્વરં પૂજયેચ્ચ બિલ્વપત્રૈઃ કદમ્બજમ્ । દન્તકાષ્ઠં ચન્દનાદિ નૈવેદ્યં કૃસરાદિકમ્ ॥ ૧,૧૧૭.

'અનંગાય' નામના ભોજનનો નૈવેદ્ય આપવો, પૌષ મહિનામાં મધ ચાખવું, યોગેશ્વરની પૂજા બિલ્વ પાંદડા અને કદંબ ફૂલો વડે કરવી. દાંત સાફ કરવા માટે ચંદન અને અન્ય વસ્તુઓ વાપરવી અને ભોજનમાં કૃસરા વગેરે અર્પણ કરવું.

માઘે નટેશ્વરાયાર્ચ્ય કુન્દૈર્મૌક્તિકમાલયા । પ્લક્ષેણ દન્તકાષ્ઠં ચ નૈવેદ્યં પૂરિકા મુને ॥ ૧,૧૧૭.

માઘ મહિનામાં નટેશ્વરની પૂજા કુન્દ ફૂલો અને મુક્તાની માળા વડે કરવી. દાંત સાફ કરવા માટે પ્લક્ષ કાંઠા વાપરવી અને નૈવેદ્યમાં પૂરીકા અર્પણ કરવી, હે મુનિ.

વીરેશ્વરં ફાલ્ગુને તુ પૂજયેત્તુ મરૂબકૈઃ । શર્કરાશાકમણ્ડાશ્ચ ચૂતજં દન્તધાવનમ્ ॥ ૧,૧૧૭.

ફાગણ મહિનામાં વીરેશ્વરની પૂજા મરૂબક ફૂલો વડે કરવી, શક્કર, શાક અને મંડા અર્પણ કરવું અને દાંત સાફ કરવા માટે કેરીના વૃક્ષની કાંઠા વાપરવી.

ચૈત્રે યજેત્સુ રૂપાય કર્પૂરં પ્રાશયેન્નિશિ । દન્તધાવનાટજં નૈવેદ્યં શષ્કુલીં દદેત્ ॥ ૧,૧૧૭.

ચૈત્ર મહિનામાં રાત્રે સુરૂપાની પૂજા કરવી, કપૂર ચાખવું, દાંત સાફ કરવા માટે અટજ કાંઠા વાપરવી અને નૈવેદ્યમાં શશ્કુલી અર્પણ કરવી.

પૂજા દમનકઃ શમ્ભોર્વેશાખેઽશોક્રપુષ્પકૈઃ । મહારૂપાય નૈવેદ્યં ગુડભક્તં પુટ્ટબરમ્ ॥ ૧,૧૧૭.

શિવજીની પૂજા તેમના ધામે દમનકના પાન અને અશોકના ફૂલો વડે થાય છે; તેમના મહાન સ્વરૂપ માટે ગુડ વાળેલી ભાત અને શ્રેષ્ઠ પકવાનનો નૈવેદ્ય અર્પણ કરવો.

દન્તકાષ્ઠં પ્રાશયેચ્ચ દદેજ્જતીફલં તથા । પ્રદ્યુમ્નં પૂજયેજ્જ્યેષ્ઠે ચમ્પકૈર્બિલ્વજં દશેત્ ॥ ૧,૧૧૭.

દાંત સાફ કરવા માટેની દાંડી આપવી અને સાથે જ જતીફળ પણ ચઢાવવું. જ્યેષ્ઠ માસમાં પ્રદ્યુમ્નની ચંપાના ફૂલો વડે પૂજા કરવી અને બિલ્વજને દસ પ્રકારના પદાર્થોથી પૂજવું.

લવગારા તથા ષઢિ ઉમામદતિ શાસનઃ? । અગુરું દન્તકાષ્ઠં ચ તમપામાર્ગકૈર્યજેત્ ॥ ૧,૧૧૭.

લવિંગ, એલચી અને છ પ્રકારના મસાલા ઉમાના પ્રિય માટે નિર્ધારિત છે; અગરુ, દાંત સાફ કરવાની દાંડી અને અપામારગના પાનથી પૂજા કરવી.

શ્રાવણે કરવીરં ચ શમ્ભવે શૂલપાણયે । ગન્ધાશનો ઘૃતાદ્યૈશ્ચ કરવીરજશોધનમ્ ॥ ૧,૧૧૭.

શ્રાવણ માસમાં શિવજીને કરવીર ફૂલ અર્પણ કરવા, ત્રિશૂલધારીને ઘી વગેરે પદાર્થોથી અને કરવીરના ફૂલો વડે શુદ્ધિપૂર્વક પૂજવું.