ગરુડપુરાણમ્

અનાયકે ન વસ્તવ્યં ન ચૈવ બહુનાયકે । સ્ત્રીનાયકે ન વસ્તવ્યં વસ્તવ્યં બાલનાયકે ॥ ૧,૧૧૫.

જે ત્યાં કોઈ વડો નથી, ત્યાં રહેવું નહીં; અને જ્યાં બહુ વડાઓ હોય, ત્યાં પણ રહેવું નહીં. સ્ત્રી વડા હોય ત્યાં રહેવું નહીં, પણ બાળક વડા હોય ત્યાં રહેવું યોગ્ય છે.

પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભત્તા રક્ષતિ યૌવને । પુત્રસ્તુ સ્થવિરે કાલે ન સ્ત્રી સ્વાતન્ત્ર્યમર્હતિ ॥ ૧,૧૧૫.

બાળપણમાં પિતા રક્ષા કરે છે, યુવાનીમાં પતિ રક્ષા કરે છે અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પુત્ર રક્ષા કરે છે; સ્ત્રીને સ્વતંત્રતા મળવી યોગ્ય નથી.

ત્યજેદ્વન્ધ્યામષ્ટમેઽબ્દે નવમે તુ મૃતપ્રિજામ્ । એકાદશે સ્ત્રીજનનીં સદ્યશ્ચાપ્રિયાવાદિનીમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

આઠમા વર્ષે સંતાન ન આપતી સ્ત્રીને, નવમા વર્ષે સંતાન મરી ગયેલી સ્ત્રીને, અગિયારમા વર્ષે ફક્ત દીકરીઓ આપતી સ્ત્રીને અને તરત જ કડવી બોલતી સ્ત્રીને છોડી દેવી જોઈએ.

અનર્થિત્વાન્મનુષ્યાણાં ભિયા પરિજનસ્ય ચ । અર્થાદપેતમર્યાદાસ્ત્રયસ્તિષ્ઠન્તિ ભર્તૃષુ ॥ ૧,૧૧૫.

માનવને કોઈ લાભ ન હોય અને પરિવારના ભયથી, ધનથી બેફામ થયેલી ત્રણ પ્રકારની સ્ત્રીઓ પતિ સાથે જ રહે છે.

અશ્વં શ્રાન્તં ગજં મત્તં ગાવઃ પ્રથમસૂતિકાઃ । અનૂદકે ચ મણ્ડૂકાન્પ્રાજ્ઞો દૂરેણ વર્જયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

બુદ્ધિશાળી માણસે થાકેલો ઘોડો, ઉગ્ર હાથી, પહેલી વાર વાછરડું આપતી ગાય અને પાણી વગરના મેદકોને દૂરથી ટાળવા જોઈએ.

અર્થાતુરાણાં ન સુહૃન્ન બન્ધુઃ કામાતુરાણાં ન ભયં ન લજ્જા । ચિન્તાતુરાણાં ન સુખં ન નિદ્રા ક્ષુધાતુરાણાં ન બલં ન તેજઃ ॥ ૧,૧૧૫.

ગરીબને ન મિત્ર મળે, ન સગા; કામના વશ થયેલા માણસને ન ડર રહે, ન શરમ; ચિંતા ધરાવનારને ન સુખ મળે, ન ઊંઘ; અને ભૂખ્યા માણસને ન તાકાત રહે, ન તેજ.

કુતો નિદ્રા દરિદ્રસ્ય પરપ્રેષ્યવરસ્ય ચ । પરનારીપ્રસક્તસ્ય પરદ્રવ્યહરસ્ય ચ ॥ ૧,૧૧૫.

ગરીબ માણસ, બીજાના ઘરનો નોકર, બીજાની સ્ત્રીમાં રુચિ ધરાવનાર અને બીજાનું ધન ચોરાવનાર—આ બધાને ઊંઘ ક્યાંથી મળે?

સુખં સ્વપિત્યનૃણવાન્વ્યાધિમુક્તશ્ચ યો નરઃ । સાવકાશસ્તુ વૈ ભુઙ્ક્તે યસ્તુ દારૈર્ન સઙ્ગતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે માણસે દેવું લીધું નથી અને બીમારીથી મુક્ત છે, એ સુખથી ઊંઘે છે; પણ જે પોતાની પત્ની સાથે નથી, એ મજબૂરીથી જમતો રહે છે.

અમ્ભસઃ પરિમાણે ઉન્નતં કમલં ભવેત્ । સ્વસ્વામિના બલવતા ભૃત્યો ભવતિ ગર્વિતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

પાણી વધારે હોય ત્યારે કમળ ઊંચું થાય છે; એ જ રીતે, પોતાનો માલિક શક્તિશાળી હોય ત્યારે નોકર ગર્વ કરે છે.

સ્થાનસ્થિતસ્ય પદ્મસ્ય મિત્રે વરુણભાસ્કરૌ । સ્થાનચ્યુતસ્ય તસ્યૈવ ક્લેદશોષણકારકૌ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્થાને રહેલા કમળ માટે સૂર્ય અને વરસાદી દેવ મિત્ર છે; પણ એ જ કમળ સ્થાન છોડે, તો એ બંને તેને સુકવી નાખે છે.

યે પદસ્થસ્ય મિત્ત્રાણિ તે તસ્ય રિપુતાં ગતાઃ । ભાનોઃ પદ્મે જલે પ્રીતિઃ સ્થલોદ્ધરણશોષણઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્થાને રહેલા માણસના મિત્ર, સ્થાન છોડ્યા પછી શત્રુ બની જાય છે; જેમ પાણીમાં રહેલા કમળને સૂર્ય પ્રેમ કરે છે, પણ જમીન પર આવ્યા પછી તેને સુકવી નાખે છે.

સ્થાનસ્થિતાનિ પૂજ્યન્તે પૂજ્યન્તે ચ પદે સ્થિતાઃ । સ્થાનભ્રષ્ટા ન પૂજ્યન્તે કેશા દન્તા નખા નરાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્થાને રહેલા અને પદ પર રહેલા લોકોનું સન્માન થાય છે; પણ સ્થાન ગુમાવનાર વાળ, દાંત, નખ અને માણસનું સન્માન થતું નથી.

આચારઃ કુલમાખ્યતિ દેશમાખ્યાતિ ભાષિતમ્ । સમ્ભ્રમઃ સ્નેહમાખ્યાતિ વપુરાખ્યાતિ ભોજનમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

વર્તનથી કુળ ઓળખાય છે, બોલવાથી દેશ ઓળખાય છે, આદરથી પ્રેમ ઓળખાય છે અને શરીરથી ખોરાક ઓળખાય છે.

વૃથા વૃષ્ટિઃ સમુદ્રસ્ય વૃથા તૃપ્તસ્ય ભોજનમ્ । વૃથા દાનં સમૃદ્ધસ્ય નીચસ્ય સુકૃતં વથા ॥ ૧,૧૧૫.

સમુદ્ર પર વરસાદ વ્યર્થ છે, તૃપ્ત માણસને ભોજન વ્યર્થ છે, ધનવાનને દાન વ્યર્થ છે અને નીચ માણસ માટે સારા કામ પણ વ્યર્થ છે.

દૂરસ્થોઽપિ સમીપસ્થો યો યસ્ય હૃદયે સ્થિતઃ । હૃદયાદપિ નિષ્ક્રાન્તઃ સમીપસ્થોઽપિ દૂરતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે દિલમાં વસે છે, એ દૂર હોય તો પણ નજીક છે; અને જે દિલમાંથી દૂર થઈ ગયો છે, એ પાસે હોય તો પણ દૂર જ છે.

મુખભઙ્ગઃ સ્વરો દીનો ગાત્રસ્વેદો મહદ્ભયમ્ । મરણે યાનિ ચિહ્નાનિ તાનિ ચિહ્નાનિ યાચકે ॥ ૧,૧૧૫.

મૂંઝાયેલું ચહેરું, દુર્બળ અવાજ, શરીરે પરસેવો અને મોટું ભય—આ મૃત્યુના લક્ષણો છે અને ભીખારીના પણ.

કુબ્જસ્ય કીટઘાતસ્ય વાતાન્નિષ્કાસિતસ્ય ચ । શિખરે વસતસ્તસ્ય વરં જન્મ ન યાચિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

કુબડિયા, જીવ મારનાર, પવનથી દૂર કરાયેલો અને પર્વતની ટોચે રહેતો—આ બધાને માગવું કરતાં મરવું વધારે સારું છે.

જગત્પતિર્હિ યાચિત્વા વિષ્ણુર્વામનતાં યતઃ । કાન્યોઽધિકતરસ્તસ્ય યોર્ઽથો યાતિ ન લાઘવમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જગતના સ્વામી શ્રીવિષ્ણુએ પણ જ્યારે ભિક્ષા માંગી હતી ત્યારે વામન રૂપ ધારણ કર્યું હતું. એમની જેમ, જે કોઈ મહાન કાર્ય માટે નમ્રતા જરૂરી નથી, એવુ બીજું કયું હોઈ શકે?

માતા શત્રુઃ પિતા વૈરી બાલા યેન ન પાઠિતાઃ । સભામધ્યે ન શોભન્તે હંસમધ્યે બકાયથા ॥ ૧,૧૧૫.

જે સંતાનોને માતા-પિતા શિક્ષણ આપતા નથી, તેમના માટે માતા દુશ્મન અને પિતા શત્રુ સમાન છે. આવા સંતાનો સભામાં હંસ વચ્ચે બગલા જેવાં દેખાય છે, તેઓ કદી તેજસ્વી બનતા નથી.

વિદ્યા નામ કુરૂપરૂપમધિકં વિદ્યાતિગુપ્તં ધનં વિદ્યા સાધુકરી જનપ્રિયકરી વિદ્યા ગુરૂણાં ગુરુઃ । વિદ્યા બન્ધુજનાર્તિનાશનકરી વિદ્યા પરં દૈવતં વિદ્યા રાજસુ પૂજિતા હિ મનુજો વિદ્યવિહીનઃ પશુઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્ઞાન એ સર્વોત્તમ રૂપ છે, બધાં ધનથી વધારે મૂલ્યવાન છે, અને એવું ધન છે જે કોઈ ચોરી શકતું નથી. જ્ઞાન સારા ગુણ આપે છે, બધાને પ્રિય બને છે, ગુરુઓનું પણ ગુરુ છે, સગાંઓના દુઃખ દૂર કરે છે, સર્વોચ્ચ દેવતા છે, રાજાઓમાં પણ માન પામે છે અને જે મનુષ્યે જ્ઞાન મેળવ્યું નથી તે પશુ સમાન છે.

ગૃહે ચાભ્યન્તરે દ્રવ્યં લગ્નં ચૈવ તુ દૃશ્યતે । અશેષં હરણીયં ચ વિદ્યા ન હ્રિયતે પરૈઃ ॥ ૧,૧૧૫.

ઘરમાં રાખેલું ધન-સામાન દેખાઈ શકે છે અને ચોરી પણ જઈ શકે છે, પણ જ્ઞાન એવું છે કે તેને બીજાં કોઈ લઈ શકતા નથી.

શૌનકીયં નીતિસારં વિષ્ણુઃ સર્વત્રતાનિ ચ । કથયામાસ વૈપૂર્વં તત્ર શુશ્રાવ શઙ્કરઃ । શઙ્કરાદશૃણોદ્વ્યાસો વ્યાસાદસ્માભિરેવ ચ ॥ ૧,૧૧૫.

શૌનક સંપ્રદાયનું નીતિસાર શ્રીવિષ્ણુએ સર્વત્ર કહેલું, ત્યાં શંકરે સાંભળ્યું, શંકર પાસેથી વ્યાસજીએ સાંભળ્યું અને વ્યાસજી પાસેથી અમે સાંભળ્યું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૬ બ્રહ્મોવાચ । વ્રતાનિ વ્યાસ વક્ષ્યામિ હરિર્યૈઃ સર્વદો ભવેત્ । સર્વમાસર્ક્ષતિથિષુ વારેષુ હરિરર્ચિતઃ ॥ ૧,૧૧૬.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હે વ્યાસ, હું એ વ્રતોનું વર્ણન કરું છું, જેના દ્વારા હરિ સર્વેને આપનાર બને છે. દરેક માસ, નક્ષત્ર, તિથિ અને વારે હરિની પૂજા કરવામાં આવે ત્યારે.

એકભક્તેન નક્તેન ઉપવાસફલાદિના । દદાતિ ધનધાન્યાદિ પુત્રરાજ્યજયાદિકમ્ ॥ ૧,૧૧૬.

એકાગ્ર ભક્તિથી, રાત્રે ઉપવાસ કરીને અને આવા ઉપવાસના ફળથી ભગવાન ધન, અનાજ, સંતાન, રાજ્ય, વિજય વગેરે આપે છે.

વૈશ્વાનરઃ પ્રતિપદિ કુબેરઃ પૂજિતોઽર્થદઃ । ઉપોષ્ય બ્રહ્મા પ્રતિપદ્યર્ચિતઃ શ્રીસ્તથાશ્વિની ॥ ૧,૧૧૬.

પ્રતિપદાને દિવસે વૈશ્વાનર અને કુબેરની પૂજા કરવાથી ધન મળે છે; ઉપવાસ કર્યા પછી પ્રતિપદાને દિવસે બ્રહ્મા, શ્રી અને અશ્વિનીદેવોની પણ પૂજા કરવી.

દ્વિતીયાયાં યમો લક્ષ્મીનારાયણ ઇહાર્થદઃ । તૃતીયાયાં ત્રિદેવાશ્ચ ગૌરીવિઘ્નેશશઙ્કરાઃ ॥ ૧,૧૧૬.

બીજી તિથિએ યમ અને લક્ષ્મીનારાયણ ધન આપે છે; ત્રીજી તિથિએ ત્રિદેવ, ગૌરી, વિઘ્નેશ અને શંકરાની પૂજા કરવી.

ચતુર્થ્યાં ચ ચતુર્વ્યૂહઃ પઞ્ચમ્યામર્ચિતો હરિઃ । કાર્તિકેયો રવિઃ ષષ્ઠ્યાં સપ્તમ્યાં ભાસ્કરોઽર્થદઃ ॥ ૧,૧૧૬.

ચોથી તિથિએ ચતુર્વ્યુહની, પાંચમી તિથિએ હરિની, છઠ્ઠી તિથિએ કાર્તિકેય અને સૂર્યની પૂજા કરવી. સાતમી તિથિએ ભાસ્કર ધન આપે છે.

દુર્ગાષ્ટમ્યાં નવમ્યાં ચ માતરોઽથ દિશોઽર્થદાઃ । દશમ્યાં ચ યમશ્ચન્દ્ર એકાદશ્યામૃષીન્યજેત્ ॥ ૧,૧૧૬.

દુર્ગાષ્ટમી અને નવમી તિથિએ માતાઓ અને દિશાઓ ધન આપે છે; દશમી તિથિએ યમ અને ચંદ્રની, એકાદશી તિથિએ ઋષિઓની પૂજા કરવી.

દ્વાદશ્યાં ચ હરિઃ કામસ્ત્રયોદશ્યાં મહેશ્વરઃ । ચતુર્દશ્યાં પઞ્ચદશ્યાં બ્રહ્મા ચ પિતરોઽર્થદાઃ ॥ ૧,૧૧૬.

બારમી તિથિએ હરિ અને કામદેવ, તેરમી તિથિએ મહેશ્વર, ચૌદસ અને પંદરમી તિથિએ બ્રહ્મા અને પિતૃઓ ધન આપે છે.