ગરુડપુરાણમ્

ન સા સભા યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધાઃ વૃદ્ધા ન તે યે ન વદન્તિ ધર્મમ્ । ધર્મઃ સ નો યત્ર ન સત્યમસ્તિ નૈતત્સત્યં યચ્છલેનાનુવિદ્ધમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જે સભામાં વડીલ નથી, એ સભા નથી; જે વડીલ ધર્મની વાત નથી કરતા, એ વડીલ નથી; જ્યાં સત્ય નથી, એ ધર્મ નથી; અને જે સત્યમાં ઢોંગ હોય, એ સાચું નથી.

બ્રાહ્મણોઽપિ મનુષ્યાણામાદિત્યશ્ચૈવ તેજસામ્ । શિરોઽપિ સર્વગાત્રાણાં વ્રતાનાં સત્યમુત્તમમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

માણસોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, પ્રકાશોમાં સૂર્ય શ્રેષ્ઠ છે, અંગોમાં માથું શ્રેષ્ઠ છે અને વ્રતોમાં સત્ય સર્વોત્તમ છે.

તન્મઙ્ગલં યત્ર મનઃ પ્રસન્નં તજ્જીવનં યન્ન પરસ્ય સેવા । તદર્જિતં યત્સ્વજનેન ભુક્તં તદ્ગર્જિતં યત્સમરે રિપૂણામ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં મન પ્રસન્ન હોય, એ સાચું મંગળ છે; જે જીવનમાં બીજાની સેવા ન કરવી પડે, એ સાચું જીવન છે; જે સંપત્તિ પોતાના લોકો ભોગવે, એ સાચી સંપત્તિ છે; અને જે વિજય શત્રુઓ પર મળે, એ સાચી કીર્તિ છે.

સા સ્ત્રીયા ન મદં કુર્યાત્સ સુખી તૃષ્ણયોજ્ઝિતઃ । તન્મિત્રં યત્ર વિશ્વાસઃ પુરુષઃ સ જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે સ્ત્રીમાં મગ્ન થતો નથી, તૃષ્ણાથી મુક્ત છે, એ સાચો સુખી છે; જ્યાં વિશ્વાસ હોય, એ સાચું મિત્રત્વ છે; અને જે ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, એ પુરુષ સાચો સંયમી છે.

તત્ર મુક્તાદરસ્નેહો વિલુપ્તં યત્ર સૌહૃદમ્ । તદેવ કેવલં શ્લઘ્યં યસ્યાત્મા ક્રિયતે સ્તુતૌ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં મુક્તા અને સોનામાં મોહ નથી, જ્યાં મિત્રત્વ તૂટી ગયું છે, એ જ સાચું પ્રશંસનીય છે; અને જે પોતે પોતાને વખાણે છે, એ જ સાચું પ્રશંસનીય છે.

નદીનામગ્નિહોત્રાણાં ભારતસ્ય કલસ્ય ચ । મૂલાન્વેષો ન કર્તવ્યો મૂલાદ્દોષો ન હીયતે ॥ ૧,૧૧૫.

નદીઓ, અગ્નિહોત્ર, ભારત વંશ અને સમયના મૂળ શોધવા જોઈએ નહીં; કારણ કે દોષ મૂળથી દૂર થતો નથી.

લવણજલાન્તા નદ્યઃ સ્ત્રીભેદાન્તં ચ મૈથુનમ્ । ષૈશુન્યં જનવાર્તાન્તં વિત્તં દુઃ ખત્રયાન્તકમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નદીઓ સમુદ્રમાં ખતમ થાય છે, મિલન વિયોગમાં, યુવાની વૃદ્ધાવસ્થામાં અને ધન ત્રણ પ્રકારના દુઃખમાં અંત પામે છે.

રાજ્યશ્રીર્બ્રહ્મશાપાન્તા પાપાન્તં બ્રહ્મવર્ચસમ્ । આચાન્તં ઘોષવાસાન્તં કુલસ્યાન્તં સ્ત્રિયા પ્રભો (ભુઃ) ॥ ૧,૧૧૫.

રાજ્યસંપત્તિ બ્રાહ્મણના શાપથી નાશ પામે છે, પાપ બ્રાહ્મણના તેજથી દૂર થાય છે, યજ્ઞ શંખના ધ્વનિથી પૂરો થાય છે અને કુળ સ્ત્રીથી નાશ પામે છે, પ્રભુ.

સર્વે ક્ષયાન્તા નિલયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ । સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં હિ જીવિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

બધા ઘર-વસવાટનો અંત ક્ષય છે, દરેક ઊંચાઈનો અંત પતન છે; દરેક મિલનનો અંત વિયોગ છે અને જીવનનો અંત મૃત્યુ છે.

યદીચ્છેત્પુનરાગન્તું નાતિદૂરમનુવ્રજેત્ । ઉદકાન્તાન્નિવર્તેત સ્નિગ્ધવર્ણાચ્ચ પાદપાત્ ॥ ૧,૧૧૫.

જો ફરી પાછા આવવાની ઇચ્છા હોય, તો બહુ દૂર ન જવું જોઈએ; પાણીના કિનારે કે ચમકતા પાંદડાવાળા વૃક્ષો પાસે પહોંચી તરત પાછા વળવું જોઈએ.

અનાયકે ન વસ્તવ્યં ન ચૈવ બહુનાયકે । સ્ત્રીનાયકે ન વસ્તવ્યં વસ્તવ્યં બાલનાયકે ॥ ૧,૧૧૫.

જે ત્યાં કોઈ વડો નથી, ત્યાં રહેવું નહીં; અને જ્યાં બહુ વડાઓ હોય, ત્યાં પણ રહેવું નહીં. સ્ત્રી વડા હોય ત્યાં રહેવું નહીં, પણ બાળક વડા હોય ત્યાં રહેવું યોગ્ય છે.

પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભત્તા રક્ષતિ યૌવને । પુત્રસ્તુ સ્થવિરે કાલે ન સ્ત્રી સ્વાતન્ત્ર્યમર્હતિ ॥ ૧,૧૧૫.

બાળપણમાં પિતા રક્ષા કરે છે, યુવાનીમાં પતિ રક્ષા કરે છે અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પુત્ર રક્ષા કરે છે; સ્ત્રીને સ્વતંત્રતા મળવી યોગ્ય નથી.

ત્યજેદ્વન્ધ્યામષ્ટમેઽબ્દે નવમે તુ મૃતપ્રિજામ્ । એકાદશે સ્ત્રીજનનીં સદ્યશ્ચાપ્રિયાવાદિનીમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

આઠમા વર્ષે સંતાન ન આપતી સ્ત્રીને, નવમા વર્ષે સંતાન મરી ગયેલી સ્ત્રીને, અગિયારમા વર્ષે ફક્ત દીકરીઓ આપતી સ્ત્રીને અને તરત જ કડવી બોલતી સ્ત્રીને છોડી દેવી જોઈએ.

અનર્થિત્વાન્મનુષ્યાણાં ભિયા પરિજનસ્ય ચ । અર્થાદપેતમર્યાદાસ્ત્રયસ્તિષ્ઠન્તિ ભર્તૃષુ ॥ ૧,૧૧૫.

માનવને કોઈ લાભ ન હોય અને પરિવારના ભયથી, ધનથી બેફામ થયેલી ત્રણ પ્રકારની સ્ત્રીઓ પતિ સાથે જ રહે છે.

અશ્વં શ્રાન્તં ગજં મત્તં ગાવઃ પ્રથમસૂતિકાઃ । અનૂદકે ચ મણ્ડૂકાન્પ્રાજ્ઞો દૂરેણ વર્જયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

બુદ્ધિશાળી માણસે થાકેલો ઘોડો, ઉગ્ર હાથી, પહેલી વાર વાછરડું આપતી ગાય અને પાણી વગરના મેદકોને દૂરથી ટાળવા જોઈએ.

અર્થાતુરાણાં ન સુહૃન્ન બન્ધુઃ કામાતુરાણાં ન ભયં ન લજ્જા । ચિન્તાતુરાણાં ન સુખં ન નિદ્રા ક્ષુધાતુરાણાં ન બલં ન તેજઃ ॥ ૧,૧૧૫.

ગરીબને ન મિત્ર મળે, ન સગા; કામના વશ થયેલા માણસને ન ડર રહે, ન શરમ; ચિંતા ધરાવનારને ન સુખ મળે, ન ઊંઘ; અને ભૂખ્યા માણસને ન તાકાત રહે, ન તેજ.

કુતો નિદ્રા દરિદ્રસ્ય પરપ્રેષ્યવરસ્ય ચ । પરનારીપ્રસક્તસ્ય પરદ્રવ્યહરસ્ય ચ ॥ ૧,૧૧૫.

ગરીબ માણસ, બીજાના ઘરનો નોકર, બીજાની સ્ત્રીમાં રુચિ ધરાવનાર અને બીજાનું ધન ચોરાવનાર—આ બધાને ઊંઘ ક્યાંથી મળે?

સુખં સ્વપિત્યનૃણવાન્વ્યાધિમુક્તશ્ચ યો નરઃ । સાવકાશસ્તુ વૈ ભુઙ્ક્તે યસ્તુ દારૈર્ન સઙ્ગતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે માણસે દેવું લીધું નથી અને બીમારીથી મુક્ત છે, એ સુખથી ઊંઘે છે; પણ જે પોતાની પત્ની સાથે નથી, એ મજબૂરીથી જમતો રહે છે.

અમ્ભસઃ પરિમાણે ઉન્નતં કમલં ભવેત્ । સ્વસ્વામિના બલવતા ભૃત્યો ભવતિ ગર્વિતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

પાણી વધારે હોય ત્યારે કમળ ઊંચું થાય છે; એ જ રીતે, પોતાનો માલિક શક્તિશાળી હોય ત્યારે નોકર ગર્વ કરે છે.

સ્થાનસ્થિતસ્ય પદ્મસ્ય મિત્રે વરુણભાસ્કરૌ । સ્થાનચ્યુતસ્ય તસ્યૈવ ક્લેદશોષણકારકૌ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્થાને રહેલા કમળ માટે સૂર્ય અને વરસાદી દેવ મિત્ર છે; પણ એ જ કમળ સ્થાન છોડે, તો એ બંને તેને સુકવી નાખે છે.

યે પદસ્થસ્ય મિત્ત્રાણિ તે તસ્ય રિપુતાં ગતાઃ । ભાનોઃ પદ્મે જલે પ્રીતિઃ સ્થલોદ્ધરણશોષણઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્થાને રહેલા માણસના મિત્ર, સ્થાન છોડ્યા પછી શત્રુ બની જાય છે; જેમ પાણીમાં રહેલા કમળને સૂર્ય પ્રેમ કરે છે, પણ જમીન પર આવ્યા પછી તેને સુકવી નાખે છે.

સ્થાનસ્થિતાનિ પૂજ્યન્તે પૂજ્યન્તે ચ પદે સ્થિતાઃ । સ્થાનભ્રષ્ટા ન પૂજ્યન્તે કેશા દન્તા નખા નરાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્થાને રહેલા અને પદ પર રહેલા લોકોનું સન્માન થાય છે; પણ સ્થાન ગુમાવનાર વાળ, દાંત, નખ અને માણસનું સન્માન થતું નથી.

આચારઃ કુલમાખ્યતિ દેશમાખ્યાતિ ભાષિતમ્ । સમ્ભ્રમઃ સ્નેહમાખ્યાતિ વપુરાખ્યાતિ ભોજનમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

વર્તનથી કુળ ઓળખાય છે, બોલવાથી દેશ ઓળખાય છે, આદરથી પ્રેમ ઓળખાય છે અને શરીરથી ખોરાક ઓળખાય છે.

વૃથા વૃષ્ટિઃ સમુદ્રસ્ય વૃથા તૃપ્તસ્ય ભોજનમ્ । વૃથા દાનં સમૃદ્ધસ્ય નીચસ્ય સુકૃતં વથા ॥ ૧,૧૧૫.

સમુદ્ર પર વરસાદ વ્યર્થ છે, તૃપ્ત માણસને ભોજન વ્યર્થ છે, ધનવાનને દાન વ્યર્થ છે અને નીચ માણસ માટે સારા કામ પણ વ્યર્થ છે.

દૂરસ્થોઽપિ સમીપસ્થો યો યસ્ય હૃદયે સ્થિતઃ । હૃદયાદપિ નિષ્ક્રાન્તઃ સમીપસ્થોઽપિ દૂરતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે દિલમાં વસે છે, એ દૂર હોય તો પણ નજીક છે; અને જે દિલમાંથી દૂર થઈ ગયો છે, એ પાસે હોય તો પણ દૂર જ છે.

મુખભઙ્ગઃ સ્વરો દીનો ગાત્રસ્વેદો મહદ્ભયમ્ । મરણે યાનિ ચિહ્નાનિ તાનિ ચિહ્નાનિ યાચકે ॥ ૧,૧૧૫.

મૂંઝાયેલું ચહેરું, દુર્બળ અવાજ, શરીરે પરસેવો અને મોટું ભય—આ મૃત્યુના લક્ષણો છે અને ભીખારીના પણ.

કુબ્જસ્ય કીટઘાતસ્ય વાતાન્નિષ્કાસિતસ્ય ચ । શિખરે વસતસ્તસ્ય વરં જન્મ ન યાચિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

કુબડિયા, જીવ મારનાર, પવનથી દૂર કરાયેલો અને પર્વતની ટોચે રહેતો—આ બધાને માગવું કરતાં મરવું વધારે સારું છે.

જગત્પતિર્હિ યાચિત્વા વિષ્ણુર્વામનતાં યતઃ । કાન્યોઽધિકતરસ્તસ્ય યોર્ઽથો યાતિ ન લાઘવમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જગતના સ્વામી શ્રીવિષ્ણુએ પણ જ્યારે ભિક્ષા માંગી હતી ત્યારે વામન રૂપ ધારણ કર્યું હતું. એમની જેમ, જે કોઈ મહાન કાર્ય માટે નમ્રતા જરૂરી નથી, એવુ બીજું કયું હોઈ શકે?

માતા શત્રુઃ પિતા વૈરી બાલા યેન ન પાઠિતાઃ । સભામધ્યે ન શોભન્તે હંસમધ્યે બકાયથા ॥ ૧,૧૧૫.

જે સંતાનોને માતા-પિતા શિક્ષણ આપતા નથી, તેમના માટે માતા દુશ્મન અને પિતા શત્રુ સમાન છે. આવા સંતાનો સભામાં હંસ વચ્ચે બગલા જેવાં દેખાય છે, તેઓ કદી તેજસ્વી બનતા નથી.