ગરુડપુરાણમ્

યથાયથા હિ પુરુષઃ શાસ્ત્રં સમધિગચ્છતિ । તથાતથાસ્ય મેધા સ્યાદ્વિજ્ઞાનં ચાસ્ય રોચતે ॥ ૧,૧૧૫.

માણસ જેટલું વધુ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરે છે, એટલું જ એનું બુદ્ધિ અને જ્ઞાન વધે છે અને એને જ્ઞાનમાં આનંદ પણ આવે છે.

યથાયથા હિ પુરુષઃ કલ્યાણે કુરુતે મતિમ્ । તથાતથા હિ સર્વત્ર શ્લિષ્યતે લોકસુપ્રિયઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જેમ માણસનું મન સારા કામોમાં લાગે છે, તેમ તે બધાને પ્રિય બને છે.

લોભપ્રમાદવિશ્વાસૈઃ પુરુષો નશ્યતિ ત્રિભિઃ । તસ્માલ્લોભો ન કર્તવ્યઃ પ્રમાદો નોન વિશ્વસેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

લોભ, બેદરકારી અને અયોગ્ય વિશ્વાસથી માણસ બરબાદ થાય છે; એટલે લોભ ન કરવો, બેદરકારી ન રાખવી અને દરેક પર વિશ્વાસ ન કરવો.

તાવદ્ભયસ્ય ભેતવ્યં યાવદ્ભયમનાગતમ્ । ઉત્પન્ને તુ ભયે તીવ્રે સ્થાતવ્યં વૈ હ્યભીતવત્ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં સુધી ભય આવ્યું નથી, ત્યાં સુધી તેની ચિંતા કરવી; પણ જ્યારે ભય સામે આવે, ત્યારે નિર્ભય રહીને ટકવું જોઈએ.

ઋણશેષં ચાગ્નિશેષં વ્યાધિશેષં તથૈવ ચ । પુનઃ પુનઃ પ્રવર્ધન્તે તસ્માચ્છેષં ન કારયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

ઉધાર બાકી, અગ્નિ બાકી અને રોગ બાકી — આ બધું ફરીથી વધી જાય છે; એટલે કશું અધૂરું ન રાખવું.

કૃતે પ્રતિકૃતં કુર્યાદ્ધિંસિતે પ્રતિહિંસિતમ્ । ન તત્ર દોષં પશ્યામિ દુષ્ટે દોષં સમાચરેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

જેવું કરેલું હોય, તેમ જ વળતર આપવું; જે દુઃખ આપે, તેને તે જ રીતે જવાબ આપવો. ખરાબ માણસ સાથે તેમ જ વર્તવું, તેમાં કોઈ દોષ નથી.

પરોક્ષે કાર્યહન્તારં પ્રત્યક્ષે પ્રિયવાદિનમ્ । વર્જયેત્તાદૃશં મિત્રં માયામયમરિં તથા ॥ ૧,૧૧૫.

જે મિત્ર છુપાઈને કામમાં અવરોધ કરે અને સામે મીઠું બોલે, એવો મિત્ર અને ઢોંગી દુશ્મન બંનેથી દૂર રહેવું.

દુર્જનસ્ય હિ સંગેન સુજનોઽપિ વિનશ્યતિ । પ્રસન્નમપિ પાનીયં કર્દમૈઃ કલુષીકૃતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

ખરાબ માણસની સંગતથી સારો માણસ પણ બગડી જાય છે, જેમ કે સાફ પાણી કાદવથી ગંદું થઈ જાય છે.

સ ભુઙ્ક્તે સદ્વિજો ભુઙ્ક્તે સમશેષનિરૂપણમ્ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દ્વિજઃ પૂજ્યઃ પ્રયત્નતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે દ્વિજ ભોજન કરે છે, તે બધું જ ભોજન કરે છે; એટલે બ્રાહ્મણને પૂરેપૂરી શ્રદ્ધા અને પ્રયત્નથી સન્માન કરવો જોઈએ.

તદ્ભુજ્યતે યદ્દ્વિજભુક્તશેષં સ બુદ્ધિમાન્યો ન કરોતિ પાપમ્ । તત્સૌહૃદં યક્રિયતે પરોક્ષે દમ્ભૈર્વિના યઃ ક્રિયતે સ ધર્મઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે બ્રાહ્મણના બચેલા ભોજન ખાય છે, તે બુદ્ધિશાળી બને છે અને પાપ નથી કરતો; સાચું મિત્રત્વ એ છે, જે છુપાઈને થાય, અને સાચું ધર્મ એ છે, જે ઢોંગ વિના થાય.

ન સા સભા યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધાઃ વૃદ્ધા ન તે યે ન વદન્તિ ધર્મમ્ । ધર્મઃ સ નો યત્ર ન સત્યમસ્તિ નૈતત્સત્યં યચ્છલેનાનુવિદ્ધમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જે સભામાં વડીલ નથી, એ સભા નથી; જે વડીલ ધર્મની વાત નથી કરતા, એ વડીલ નથી; જ્યાં સત્ય નથી, એ ધર્મ નથી; અને જે સત્યમાં ઢોંગ હોય, એ સાચું નથી.

બ્રાહ્મણોઽપિ મનુષ્યાણામાદિત્યશ્ચૈવ તેજસામ્ । શિરોઽપિ સર્વગાત્રાણાં વ્રતાનાં સત્યમુત્તમમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

માણસોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, પ્રકાશોમાં સૂર્ય શ્રેષ્ઠ છે, અંગોમાં માથું શ્રેષ્ઠ છે અને વ્રતોમાં સત્ય સર્વોત્તમ છે.

તન્મઙ્ગલં યત્ર મનઃ પ્રસન્નં તજ્જીવનં યન્ન પરસ્ય સેવા । તદર્જિતં યત્સ્વજનેન ભુક્તં તદ્ગર્જિતં યત્સમરે રિપૂણામ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં મન પ્રસન્ન હોય, એ સાચું મંગળ છે; જે જીવનમાં બીજાની સેવા ન કરવી પડે, એ સાચું જીવન છે; જે સંપત્તિ પોતાના લોકો ભોગવે, એ સાચી સંપત્તિ છે; અને જે વિજય શત્રુઓ પર મળે, એ સાચી કીર્તિ છે.

સા સ્ત્રીયા ન મદં કુર્યાત્સ સુખી તૃષ્ણયોજ્ઝિતઃ । તન્મિત્રં યત્ર વિશ્વાસઃ પુરુષઃ સ જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે સ્ત્રીમાં મગ્ન થતો નથી, તૃષ્ણાથી મુક્ત છે, એ સાચો સુખી છે; જ્યાં વિશ્વાસ હોય, એ સાચું મિત્રત્વ છે; અને જે ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, એ પુરુષ સાચો સંયમી છે.

તત્ર મુક્તાદરસ્નેહો વિલુપ્તં યત્ર સૌહૃદમ્ । તદેવ કેવલં શ્લઘ્યં યસ્યાત્મા ક્રિયતે સ્તુતૌ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં મુક્તા અને સોનામાં મોહ નથી, જ્યાં મિત્રત્વ તૂટી ગયું છે, એ જ સાચું પ્રશંસનીય છે; અને જે પોતે પોતાને વખાણે છે, એ જ સાચું પ્રશંસનીય છે.

નદીનામગ્નિહોત્રાણાં ભારતસ્ય કલસ્ય ચ । મૂલાન્વેષો ન કર્તવ્યો મૂલાદ્દોષો ન હીયતે ॥ ૧,૧૧૫.

નદીઓ, અગ્નિહોત્ર, ભારત વંશ અને સમયના મૂળ શોધવા જોઈએ નહીં; કારણ કે દોષ મૂળથી દૂર થતો નથી.

લવણજલાન્તા નદ્યઃ સ્ત્રીભેદાન્તં ચ મૈથુનમ્ । ષૈશુન્યં જનવાર્તાન્તં વિત્તં દુઃ ખત્રયાન્તકમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નદીઓ સમુદ્રમાં ખતમ થાય છે, મિલન વિયોગમાં, યુવાની વૃદ્ધાવસ્થામાં અને ધન ત્રણ પ્રકારના દુઃખમાં અંત પામે છે.

રાજ્યશ્રીર્બ્રહ્મશાપાન્તા પાપાન્તં બ્રહ્મવર્ચસમ્ । આચાન્તં ઘોષવાસાન્તં કુલસ્યાન્તં સ્ત્રિયા પ્રભો (ભુઃ) ॥ ૧,૧૧૫.

રાજ્યસંપત્તિ બ્રાહ્મણના શાપથી નાશ પામે છે, પાપ બ્રાહ્મણના તેજથી દૂર થાય છે, યજ્ઞ શંખના ધ્વનિથી પૂરો થાય છે અને કુળ સ્ત્રીથી નાશ પામે છે, પ્રભુ.

સર્વે ક્ષયાન્તા નિલયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ । સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં હિ જીવિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

બધા ઘર-વસવાટનો અંત ક્ષય છે, દરેક ઊંચાઈનો અંત પતન છે; દરેક મિલનનો અંત વિયોગ છે અને જીવનનો અંત મૃત્યુ છે.

યદીચ્છેત્પુનરાગન્તું નાતિદૂરમનુવ્રજેત્ । ઉદકાન્તાન્નિવર્તેત સ્નિગ્ધવર્ણાચ્ચ પાદપાત્ ॥ ૧,૧૧૫.

જો ફરી પાછા આવવાની ઇચ્છા હોય, તો બહુ દૂર ન જવું જોઈએ; પાણીના કિનારે કે ચમકતા પાંદડાવાળા વૃક્ષો પાસે પહોંચી તરત પાછા વળવું જોઈએ.

અનાયકે ન વસ્તવ્યં ન ચૈવ બહુનાયકે । સ્ત્રીનાયકે ન વસ્તવ્યં વસ્તવ્યં બાલનાયકે ॥ ૧,૧૧૫.

જે ત્યાં કોઈ વડો નથી, ત્યાં રહેવું નહીં; અને જ્યાં બહુ વડાઓ હોય, ત્યાં પણ રહેવું નહીં. સ્ત્રી વડા હોય ત્યાં રહેવું નહીં, પણ બાળક વડા હોય ત્યાં રહેવું યોગ્ય છે.

પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભત્તા રક્ષતિ યૌવને । પુત્રસ્તુ સ્થવિરે કાલે ન સ્ત્રી સ્વાતન્ત્ર્યમર્હતિ ॥ ૧,૧૧૫.

બાળપણમાં પિતા રક્ષા કરે છે, યુવાનીમાં પતિ રક્ષા કરે છે અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પુત્ર રક્ષા કરે છે; સ્ત્રીને સ્વતંત્રતા મળવી યોગ્ય નથી.

ત્યજેદ્વન્ધ્યામષ્ટમેઽબ્દે નવમે તુ મૃતપ્રિજામ્ । એકાદશે સ્ત્રીજનનીં સદ્યશ્ચાપ્રિયાવાદિનીમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

આઠમા વર્ષે સંતાન ન આપતી સ્ત્રીને, નવમા વર્ષે સંતાન મરી ગયેલી સ્ત્રીને, અગિયારમા વર્ષે ફક્ત દીકરીઓ આપતી સ્ત્રીને અને તરત જ કડવી બોલતી સ્ત્રીને છોડી દેવી જોઈએ.

અનર્થિત્વાન્મનુષ્યાણાં ભિયા પરિજનસ્ય ચ । અર્થાદપેતમર્યાદાસ્ત્રયસ્તિષ્ઠન્તિ ભર્તૃષુ ॥ ૧,૧૧૫.

માનવને કોઈ લાભ ન હોય અને પરિવારના ભયથી, ધનથી બેફામ થયેલી ત્રણ પ્રકારની સ્ત્રીઓ પતિ સાથે જ રહે છે.

અશ્વં શ્રાન્તં ગજં મત્તં ગાવઃ પ્રથમસૂતિકાઃ । અનૂદકે ચ મણ્ડૂકાન્પ્રાજ્ઞો દૂરેણ વર્જયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

બુદ્ધિશાળી માણસે થાકેલો ઘોડો, ઉગ્ર હાથી, પહેલી વાર વાછરડું આપતી ગાય અને પાણી વગરના મેદકોને દૂરથી ટાળવા જોઈએ.

અર્થાતુરાણાં ન સુહૃન્ન બન્ધુઃ કામાતુરાણાં ન ભયં ન લજ્જા । ચિન્તાતુરાણાં ન સુખં ન નિદ્રા ક્ષુધાતુરાણાં ન બલં ન તેજઃ ॥ ૧,૧૧૫.

ગરીબને ન મિત્ર મળે, ન સગા; કામના વશ થયેલા માણસને ન ડર રહે, ન શરમ; ચિંતા ધરાવનારને ન સુખ મળે, ન ઊંઘ; અને ભૂખ્યા માણસને ન તાકાત રહે, ન તેજ.

કુતો નિદ્રા દરિદ્રસ્ય પરપ્રેષ્યવરસ્ય ચ । પરનારીપ્રસક્તસ્ય પરદ્રવ્યહરસ્ય ચ ॥ ૧,૧૧૫.

ગરીબ માણસ, બીજાના ઘરનો નોકર, બીજાની સ્ત્રીમાં રુચિ ધરાવનાર અને બીજાનું ધન ચોરાવનાર—આ બધાને ઊંઘ ક્યાંથી મળે?

સુખં સ્વપિત્યનૃણવાન્વ્યાધિમુક્તશ્ચ યો નરઃ । સાવકાશસ્તુ વૈ ભુઙ્ક્તે યસ્તુ દારૈર્ન સઙ્ગતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે માણસે દેવું લીધું નથી અને બીમારીથી મુક્ત છે, એ સુખથી ઊંઘે છે; પણ જે પોતાની પત્ની સાથે નથી, એ મજબૂરીથી જમતો રહે છે.

અમ્ભસઃ પરિમાણે ઉન્નતં કમલં ભવેત્ । સ્વસ્વામિના બલવતા ભૃત્યો ભવતિ ગર્વિતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

પાણી વધારે હોય ત્યારે કમળ ઊંચું થાય છે; એ જ રીતે, પોતાનો માલિક શક્તિશાળી હોય ત્યારે નોકર ગર્વ કરે છે.