ગરુડપુરાણમ્

શૌર્યે તપસિ દાને ચ યસ્ય ન પ્રથિતં યશઃ । વિદ્યાયામર્થલાભે વા માતુરુચ્ચાર એવ સઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જેની ખ્યાતિ શૌર્ય, તપ, દાન, વિદ્યા કે ધનથી પ્રસિદ્ધ નથી, એ તો જાણે પોતાની માતાનું મલ જ છે.

યજ્જીવ્યતે ક્ષણમપિ પ્રથિતં મનુષ્યૈર્વિજ્ઞાનવિક્રમયશોભિરભગ્નમાનૈઃ । તન્નામ જીવિતમિતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ કાકોઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧,૧૧૫.

જેઓનું જ્ઞાન, પરાક્રમ અને માન અડગ રહે છે, એવા માણસોનું એક ક્ષણનું પણ જીવન જ્ઞાનીઓ સાચું જીવન કહે છે; નહિતર કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને ભોજન પણ કરે છે.

કિં જીવિતેન ધનમાનવિવર્જિતેન મિત્રેણ કિં ભવતિ ભીતિસશઙ્કિતેન । સિંહવ્રતં ચરત ગચ્છત મા વિષાદં કાકોઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧,૧૧૫.

ધન કે માન વિના જીવનનું શું કામ? ડરપોક અને શંકાશીલ મિત્રથી શું ફાયદો? સિંહ જેવી દૃઢતા રાખો, નિરાશ ન થાઓ; કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને ભોજન કરે છે.

યો વાત્મનીહ ન ગુરૌ ન ચ ભૃત્યવર્ગે દીને દયાં ન કુરુતે ન ચ મિત્રકાર્યે । કિં તસ્ય જીવિતફલેનમનુષ્યલોકે કાકોઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧,૧૧૫.

જે પોતાના, ગુરુ, નોકર, ગરીબ કે મિત્રના કામમાં દયા રાખતો નથી, એમના જીવનનું શું ફળ? કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને ભોજન કરે છે.

યસ્ય ત્રિવર્ગશૂન્યાનિ દિનાન્યાયાન્તિ યાન્તિ ચ । સ લૌહકારભસ્ત્રેવ શ્વસન્નપિ ન જીવતિ ॥ ૧,૧૧૫.

જેના દિવસો ધર્મ, અર્થ અને કામ વિના પસાર થાય છે, એ તો લોહારની ધમણી જેવો છે—શ્વાસ તો લે છે, પણ જીવતો નથી.

સ્વાધીનવૃત્તેઃ સાફલ્યં ન પરાધીનવર્તિતા । યે પરાધીનકર્માણો જીવન્તોઽપિ ચ તે મૃતાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સાચો લાભ તો સ્વાવલંબનથી જ મળે છે, બીજાની પરાધીનતા થી નહીં; જે બીજાના આધાર પર જીવતા હોય, એ જીવતા હોવા છતાં મૃત સમાન છે.

સુ(સ્વ) પૂરા વૈ કાપુરુષાઃ સુ(સ્વ) પૂરો મૂષિકાઞ્જલિઃ । અસન્તુષ્ટઃ કાપુરુષઃ સ્વલ્પકેનાપિ તુષ્યતિ ॥ ૧,૧૧૫.

ડરપોક માણસ હંમેશાં ભરેલો હોય છે, જેમ ઉંદર દાણા મળતાં જ સંતોષ પામે છે; છતાં એ થોડામાં પણ ખુશ થઈ જાય છે.

અભ્રચ્છાયા તૃણાદગ્નિર્નોચસેવા પથો જલમ્ । વેશ્યારાગઃ ખલે પ્રીતિઃ ષડેતે બુદ્વુદોપમાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

વાદળની છાંય, ઘાસમાં અગ્નિ, રસ્તાની બાજુનું પાણી, વેશ્યાનો પ્રેમ, દુષ્ટની મમતા—આ છેયે બબૂચકની જેમ છે.

વાચા વિહિતસાર્થેન લોકો ન ચ સુખાયતે । જીવિતં માનમૂલં હિ માને મ્લાને કુતઃ સુખમ્? ॥ ૧,૧૧૫.

ખોટા શબ્દોથી દુનિયા ખુશ થતી નથી; જીવનનું મૂળ તો માન છે—માન નાશ પામે ત્યારે સુખ ક્યાંથી મળે?

અબલસ્ય બલં રાજા બાલસ્ય રુદિતં બલમ્ । બલં મૂર્ખસ્ય મૌનં હિ તસ્કરસ્યાનૃતં બલમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નબળાના બળ રાજા છે, બાળકનું બળ રડવું છે, મૂર્ખનું બળ મૌન છે અને ચોરનું બળ ખોટું બોલવું છે.

યથાયથા હિ પુરુષઃ શાસ્ત્રં સમધિગચ્છતિ । તથાતથાસ્ય મેધા સ્યાદ્વિજ્ઞાનં ચાસ્ય રોચતે ॥ ૧,૧૧૫.

માણસ જેટલું વધુ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરે છે, એટલું જ એનું બુદ્ધિ અને જ્ઞાન વધે છે અને એને જ્ઞાનમાં આનંદ પણ આવે છે.

યથાયથા હિ પુરુષઃ કલ્યાણે કુરુતે મતિમ્ । તથાતથા હિ સર્વત્ર શ્લિષ્યતે લોકસુપ્રિયઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જેમ માણસનું મન સારા કામોમાં લાગે છે, તેમ તે બધાને પ્રિય બને છે.

લોભપ્રમાદવિશ્વાસૈઃ પુરુષો નશ્યતિ ત્રિભિઃ । તસ્માલ્લોભો ન કર્તવ્યઃ પ્રમાદો નોન વિશ્વસેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

લોભ, બેદરકારી અને અયોગ્ય વિશ્વાસથી માણસ બરબાદ થાય છે; એટલે લોભ ન કરવો, બેદરકારી ન રાખવી અને દરેક પર વિશ્વાસ ન કરવો.

તાવદ્ભયસ્ય ભેતવ્યં યાવદ્ભયમનાગતમ્ । ઉત્પન્ને તુ ભયે તીવ્રે સ્થાતવ્યં વૈ હ્યભીતવત્ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં સુધી ભય આવ્યું નથી, ત્યાં સુધી તેની ચિંતા કરવી; પણ જ્યારે ભય સામે આવે, ત્યારે નિર્ભય રહીને ટકવું જોઈએ.

ઋણશેષં ચાગ્નિશેષં વ્યાધિશેષં તથૈવ ચ । પુનઃ પુનઃ પ્રવર્ધન્તે તસ્માચ્છેષં ન કારયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

ઉધાર બાકી, અગ્નિ બાકી અને રોગ બાકી — આ બધું ફરીથી વધી જાય છે; એટલે કશું અધૂરું ન રાખવું.

કૃતે પ્રતિકૃતં કુર્યાદ્ધિંસિતે પ્રતિહિંસિતમ્ । ન તત્ર દોષં પશ્યામિ દુષ્ટે દોષં સમાચરેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

જેવું કરેલું હોય, તેમ જ વળતર આપવું; જે દુઃખ આપે, તેને તે જ રીતે જવાબ આપવો. ખરાબ માણસ સાથે તેમ જ વર્તવું, તેમાં કોઈ દોષ નથી.

પરોક્ષે કાર્યહન્તારં પ્રત્યક્ષે પ્રિયવાદિનમ્ । વર્જયેત્તાદૃશં મિત્રં માયામયમરિં તથા ॥ ૧,૧૧૫.

જે મિત્ર છુપાઈને કામમાં અવરોધ કરે અને સામે મીઠું બોલે, એવો મિત્ર અને ઢોંગી દુશ્મન બંનેથી દૂર રહેવું.

દુર્જનસ્ય હિ સંગેન સુજનોઽપિ વિનશ્યતિ । પ્રસન્નમપિ પાનીયં કર્દમૈઃ કલુષીકૃતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

ખરાબ માણસની સંગતથી સારો માણસ પણ બગડી જાય છે, જેમ કે સાફ પાણી કાદવથી ગંદું થઈ જાય છે.

સ ભુઙ્ક્તે સદ્વિજો ભુઙ્ક્તે સમશેષનિરૂપણમ્ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દ્વિજઃ પૂજ્યઃ પ્રયત્નતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે દ્વિજ ભોજન કરે છે, તે બધું જ ભોજન કરે છે; એટલે બ્રાહ્મણને પૂરેપૂરી શ્રદ્ધા અને પ્રયત્નથી સન્માન કરવો જોઈએ.

તદ્ભુજ્યતે યદ્દ્વિજભુક્તશેષં સ બુદ્ધિમાન્યો ન કરોતિ પાપમ્ । તત્સૌહૃદં યક્રિયતે પરોક્ષે દમ્ભૈર્વિના યઃ ક્રિયતે સ ધર્મઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે બ્રાહ્મણના બચેલા ભોજન ખાય છે, તે બુદ્ધિશાળી બને છે અને પાપ નથી કરતો; સાચું મિત્રત્વ એ છે, જે છુપાઈને થાય, અને સાચું ધર્મ એ છે, જે ઢોંગ વિના થાય.

ન સા સભા યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધાઃ વૃદ્ધા ન તે યે ન વદન્તિ ધર્મમ્ । ધર્મઃ સ નો યત્ર ન સત્યમસ્તિ નૈતત્સત્યં યચ્છલેનાનુવિદ્ધમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જે સભામાં વડીલ નથી, એ સભા નથી; જે વડીલ ધર્મની વાત નથી કરતા, એ વડીલ નથી; જ્યાં સત્ય નથી, એ ધર્મ નથી; અને જે સત્યમાં ઢોંગ હોય, એ સાચું નથી.

બ્રાહ્મણોઽપિ મનુષ્યાણામાદિત્યશ્ચૈવ તેજસામ્ । શિરોઽપિ સર્વગાત્રાણાં વ્રતાનાં સત્યમુત્તમમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

માણસોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, પ્રકાશોમાં સૂર્ય શ્રેષ્ઠ છે, અંગોમાં માથું શ્રેષ્ઠ છે અને વ્રતોમાં સત્ય સર્વોત્તમ છે.

તન્મઙ્ગલં યત્ર મનઃ પ્રસન્નં તજ્જીવનં યન્ન પરસ્ય સેવા । તદર્જિતં યત્સ્વજનેન ભુક્તં તદ્ગર્જિતં યત્સમરે રિપૂણામ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં મન પ્રસન્ન હોય, એ સાચું મંગળ છે; જે જીવનમાં બીજાની સેવા ન કરવી પડે, એ સાચું જીવન છે; જે સંપત્તિ પોતાના લોકો ભોગવે, એ સાચી સંપત્તિ છે; અને જે વિજય શત્રુઓ પર મળે, એ સાચી કીર્તિ છે.

સા સ્ત્રીયા ન મદં કુર્યાત્સ સુખી તૃષ્ણયોજ્ઝિતઃ । તન્મિત્રં યત્ર વિશ્વાસઃ પુરુષઃ સ જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે સ્ત્રીમાં મગ્ન થતો નથી, તૃષ્ણાથી મુક્ત છે, એ સાચો સુખી છે; જ્યાં વિશ્વાસ હોય, એ સાચું મિત્રત્વ છે; અને જે ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, એ પુરુષ સાચો સંયમી છે.

તત્ર મુક્તાદરસ્નેહો વિલુપ્તં યત્ર સૌહૃદમ્ । તદેવ કેવલં શ્લઘ્યં યસ્યાત્મા ક્રિયતે સ્તુતૌ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં મુક્તા અને સોનામાં મોહ નથી, જ્યાં મિત્રત્વ તૂટી ગયું છે, એ જ સાચું પ્રશંસનીય છે; અને જે પોતે પોતાને વખાણે છે, એ જ સાચું પ્રશંસનીય છે.

નદીનામગ્નિહોત્રાણાં ભારતસ્ય કલસ્ય ચ । મૂલાન્વેષો ન કર્તવ્યો મૂલાદ્દોષો ન હીયતે ॥ ૧,૧૧૫.

નદીઓ, અગ્નિહોત્ર, ભારત વંશ અને સમયના મૂળ શોધવા જોઈએ નહીં; કારણ કે દોષ મૂળથી દૂર થતો નથી.

લવણજલાન્તા નદ્યઃ સ્ત્રીભેદાન્તં ચ મૈથુનમ્ । ષૈશુન્યં જનવાર્તાન્તં વિત્તં દુઃ ખત્રયાન્તકમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નદીઓ સમુદ્રમાં ખતમ થાય છે, મિલન વિયોગમાં, યુવાની વૃદ્ધાવસ્થામાં અને ધન ત્રણ પ્રકારના દુઃખમાં અંત પામે છે.

રાજ્યશ્રીર્બ્રહ્મશાપાન્તા પાપાન્તં બ્રહ્મવર્ચસમ્ । આચાન્તં ઘોષવાસાન્તં કુલસ્યાન્તં સ્ત્રિયા પ્રભો (ભુઃ) ॥ ૧,૧૧૫.

રાજ્યસંપત્તિ બ્રાહ્મણના શાપથી નાશ પામે છે, પાપ બ્રાહ્મણના તેજથી દૂર થાય છે, યજ્ઞ શંખના ધ્વનિથી પૂરો થાય છે અને કુળ સ્ત્રીથી નાશ પામે છે, પ્રભુ.

સર્વે ક્ષયાન્તા નિલયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ । સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં હિ જીવિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

બધા ઘર-વસવાટનો અંત ક્ષય છે, દરેક ઊંચાઈનો અંત પતન છે; દરેક મિલનનો અંત વિયોગ છે અને જીવનનો અંત મૃત્યુ છે.