ગરુડપુરાણમ્

અધીરઃ કર્કશઃ સ્તબ્ધઃ કુચેલઃ સ્વયમાગતઃ । પઞ્ચ વિપ્રા ન પૂજ્યન્તે બૃહસ્પતિસમા અપિ ॥ ૧,૧૧૫.

અધીર, કઠોર, ઘમંડી, ગંદા કપડાં પહેરનાર કે પોતે જ આમંત્રણ આપનાર બ્રાહ્મણ—even જો તેઓ બૃહસ્પતિ જેટલા જ્ઞાનવાન હોય, તો પણ આ પાંચ પૂજ્ય નથી.

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ । પઞ્ચૈતાનિ વિવિચ્યન્તે જાયમાનસ્ય દેહિનઃ ॥ ૧,૧૧૫.

આયુષ્ય, કર્મ, ધન, વિદ્યા અને મૃત્યુ—આ પાંચ માણસના જન્મ સમયે જ નક્કી થયેલા હોય છે.

પર્વતારોહણે તોયે ગોકુલે દુષ્ટનિગ્રહે । પતિતસ્ય સમુત્થાને શસ્તાઃ પઞ્ચ (હ્યેતે) ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

પર્વત ચઢવામાં, પાણી પાર કરવા, ગાયોની દેખરેખ, દુષ્ટને વશમાં કરવા અને પડેલા માણસને ઊભો કરવા—આ પાંચ ગુણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

અભ્રચ્છાયા ખલે પ્રીતિઃ પરનારીષુ સંગતિઃ । પઞ્ચૈતે હ્યસ્થિરા ભાવા યૌવનાનિ ધનાનિ ચ ॥ ૧,૧૧૫.

વાદળની છાંય, દુષ્ટ માણસની મમતા, પરસ્ત્રી સાથેનું સંગ, યુવાની અને ધન—આ બધું જ અસ્થિર છે.

અસ્થિરં જીવિતં લોકે અસ્થિરં ધનયૌવનમ્ । અસ્થિરં પુત્ત્રદારાદ્યં ધર્મઃ કીર્તિર્યશઃ સ્થિરમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

આ દુનિયામાં જીવન, ધન અને યુવાની બધું જ અસ્થિર છે; સંતાન, પત્ની અને બીજા સંબંધો પણ સ્થિર નથી—માત્ર ધર્મ, સારા નામ અને યશ જ કાયમ રહે છે.

શત જીવિતમત્યલ્પં રાત્રિસ્તસ્યાર્ધહારિણી । વ્યાધિશોકજરાયાસૈરર્ધં તદપિ નિષ્ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

સૌ વર્ષનું જીવન પણ બહુ ઓછું છે; એમાં અડધું રાતે વીતી જાય છે, બાકીનું પણ રોગ, દુઃખ, વૃદ્ધાવસ્થા અને થાકમાં વેડફાઈ જાય છે—એટલે એ પણ નિષ્ફળ જ છે.

આયુર્વર્ષશતં નૃણાં પરિમિતં રાત્રૌ તદર્ધં ગતં તસ્યાર્ધસ્થિતકિઞ્ચિદર્ધમધિકં બાલ્યસ્ય કાલે ગતમ્ । કિઞ્ચિદ્વન્ધુવિયોગદુઃ ખમરણૈર્ભૂપાલસેવાગતં શેષં વારિતરઙ્ગગર્ભચપલં માનેન કિં માનિનામ્ ॥ ૧,૧૧૫.

માનવનું આયુષ્ય સાવ સીમિત છે—સૌ વર્ષમાં અડધું રાતે જાય છે, બાકીનું પણ અડધું કે વધારે બાળપણમાં, થોડુંક સગાંથી વિયોગ, દુઃખ કે મૃત્યુમાં, અને રાજાની સેવા-વહેવારમાં વીતી જાય છે; જે થોડું બચે છે એ પણ પાણીની તરંગ જેવી અસ્થિર છે—તો ગર્વ કરવો શું?

અહોરાત્રમયો લોકે જરારૂપેણ સંચરેત્ । મૃત્યુર્ગ્રસતિ ભૂતાનિ પવનં પન્નગો યથા ॥ ૧,૧૧૫.

દિવસ-રાત વૃદ્ધાવસ્થા પોતાના સ્વરૂપે આખી દુનિયામાં ફરતી રહે છે; મૃત્યુ તો પ્રાણીઓને એ રીતે ગળી જાય છે જેમ સાપ પવનને ગળી જાય.

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતઃ સ્વપતો ન ચેત્ । સર્વસત્ત્વહિતાર્થાય પશોરિવ વિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં સુધી માણસ પોતાના દરેક કામમાં સર્વજનોના હિત માટે પ્રયત્ન કરતો નથી, ત્યાં સુધી એની ચાલ-ચલન પશુ જેવી જ ગણાય છે—પછી એ જાય કે ઊભો રહે, જાગે કે ઊંઘે.

અહિતહિતવિચારશૂન્યબુદ્ધેઃ શ્રુતિસમયે બહુભિર્વિતર્કિતસ્ય । ઉદરભરણમાત્રતુષ્ટબુદ્ધેઃ પુરુષપશોશ્ચ પશોશ્ચ કો વિશેષઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે માણસને સારું-ખરાબનું વિચાર નથી, માત્ર પેટ ભરવામાં જ સંતોષ છે, એમાં અને પશુમાં શું ફરક?

શૌર્યે તપસિ દાને ચ યસ્ય ન પ્રથિતં યશઃ । વિદ્યાયામર્થલાભે વા માતુરુચ્ચાર એવ સઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જેની ખ્યાતિ શૌર્ય, તપ, દાન, વિદ્યા કે ધનથી પ્રસિદ્ધ નથી, એ તો જાણે પોતાની માતાનું મલ જ છે.

યજ્જીવ્યતે ક્ષણમપિ પ્રથિતં મનુષ્યૈર્વિજ્ઞાનવિક્રમયશોભિરભગ્નમાનૈઃ । તન્નામ જીવિતમિતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ કાકોઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧,૧૧૫.

જેઓનું જ્ઞાન, પરાક્રમ અને માન અડગ રહે છે, એવા માણસોનું એક ક્ષણનું પણ જીવન જ્ઞાનીઓ સાચું જીવન કહે છે; નહિતર કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને ભોજન પણ કરે છે.

કિં જીવિતેન ધનમાનવિવર્જિતેન મિત્રેણ કિં ભવતિ ભીતિસશઙ્કિતેન । સિંહવ્રતં ચરત ગચ્છત મા વિષાદં કાકોઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧,૧૧૫.

ધન કે માન વિના જીવનનું શું કામ? ડરપોક અને શંકાશીલ મિત્રથી શું ફાયદો? સિંહ જેવી દૃઢતા રાખો, નિરાશ ન થાઓ; કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને ભોજન કરે છે.

યો વાત્મનીહ ન ગુરૌ ન ચ ભૃત્યવર્ગે દીને દયાં ન કુરુતે ન ચ મિત્રકાર્યે । કિં તસ્ય જીવિતફલેનમનુષ્યલોકે કાકોઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧,૧૧૫.

જે પોતાના, ગુરુ, નોકર, ગરીબ કે મિત્રના કામમાં દયા રાખતો નથી, એમના જીવનનું શું ફળ? કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને ભોજન કરે છે.

યસ્ય ત્રિવર્ગશૂન્યાનિ દિનાન્યાયાન્તિ યાન્તિ ચ । સ લૌહકારભસ્ત્રેવ શ્વસન્નપિ ન જીવતિ ॥ ૧,૧૧૫.

જેના દિવસો ધર્મ, અર્થ અને કામ વિના પસાર થાય છે, એ તો લોહારની ધમણી જેવો છે—શ્વાસ તો લે છે, પણ જીવતો નથી.

સ્વાધીનવૃત્તેઃ સાફલ્યં ન પરાધીનવર્તિતા । યે પરાધીનકર્માણો જીવન્તોઽપિ ચ તે મૃતાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સાચો લાભ તો સ્વાવલંબનથી જ મળે છે, બીજાની પરાધીનતા થી નહીં; જે બીજાના આધાર પર જીવતા હોય, એ જીવતા હોવા છતાં મૃત સમાન છે.

સુ(સ્વ) પૂરા વૈ કાપુરુષાઃ સુ(સ્વ) પૂરો મૂષિકાઞ્જલિઃ । અસન્તુષ્ટઃ કાપુરુષઃ સ્વલ્પકેનાપિ તુષ્યતિ ॥ ૧,૧૧૫.

ડરપોક માણસ હંમેશાં ભરેલો હોય છે, જેમ ઉંદર દાણા મળતાં જ સંતોષ પામે છે; છતાં એ થોડામાં પણ ખુશ થઈ જાય છે.

અભ્રચ્છાયા તૃણાદગ્નિર્નોચસેવા પથો જલમ્ । વેશ્યારાગઃ ખલે પ્રીતિઃ ષડેતે બુદ્વુદોપમાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

વાદળની છાંય, ઘાસમાં અગ્નિ, રસ્તાની બાજુનું પાણી, વેશ્યાનો પ્રેમ, દુષ્ટની મમતા—આ છેયે બબૂચકની જેમ છે.

વાચા વિહિતસાર્થેન લોકો ન ચ સુખાયતે । જીવિતં માનમૂલં હિ માને મ્લાને કુતઃ સુખમ્? ॥ ૧,૧૧૫.

ખોટા શબ્દોથી દુનિયા ખુશ થતી નથી; જીવનનું મૂળ તો માન છે—માન નાશ પામે ત્યારે સુખ ક્યાંથી મળે?

અબલસ્ય બલં રાજા બાલસ્ય રુદિતં બલમ્ । બલં મૂર્ખસ્ય મૌનં હિ તસ્કરસ્યાનૃતં બલમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નબળાના બળ રાજા છે, બાળકનું બળ રડવું છે, મૂર્ખનું બળ મૌન છે અને ચોરનું બળ ખોટું બોલવું છે.

યથાયથા હિ પુરુષઃ શાસ્ત્રં સમધિગચ્છતિ । તથાતથાસ્ય મેધા સ્યાદ્વિજ્ઞાનં ચાસ્ય રોચતે ॥ ૧,૧૧૫.

માણસ જેટલું વધુ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરે છે, એટલું જ એનું બુદ્ધિ અને જ્ઞાન વધે છે અને એને જ્ઞાનમાં આનંદ પણ આવે છે.

યથાયથા હિ પુરુષઃ કલ્યાણે કુરુતે મતિમ્ । તથાતથા હિ સર્વત્ર શ્લિષ્યતે લોકસુપ્રિયઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જેમ માણસનું મન સારા કામોમાં લાગે છે, તેમ તે બધાને પ્રિય બને છે.

લોભપ્રમાદવિશ્વાસૈઃ પુરુષો નશ્યતિ ત્રિભિઃ । તસ્માલ્લોભો ન કર્તવ્યઃ પ્રમાદો નોન વિશ્વસેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

લોભ, બેદરકારી અને અયોગ્ય વિશ્વાસથી માણસ બરબાદ થાય છે; એટલે લોભ ન કરવો, બેદરકારી ન રાખવી અને દરેક પર વિશ્વાસ ન કરવો.

તાવદ્ભયસ્ય ભેતવ્યં યાવદ્ભયમનાગતમ્ । ઉત્પન્ને તુ ભયે તીવ્રે સ્થાતવ્યં વૈ હ્યભીતવત્ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં સુધી ભય આવ્યું નથી, ત્યાં સુધી તેની ચિંતા કરવી; પણ જ્યારે ભય સામે આવે, ત્યારે નિર્ભય રહીને ટકવું જોઈએ.

ઋણશેષં ચાગ્નિશેષં વ્યાધિશેષં તથૈવ ચ । પુનઃ પુનઃ પ્રવર્ધન્તે તસ્માચ્છેષં ન કારયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

ઉધાર બાકી, અગ્નિ બાકી અને રોગ બાકી — આ બધું ફરીથી વધી જાય છે; એટલે કશું અધૂરું ન રાખવું.

કૃતે પ્રતિકૃતં કુર્યાદ્ધિંસિતે પ્રતિહિંસિતમ્ । ન તત્ર દોષં પશ્યામિ દુષ્ટે દોષં સમાચરેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

જેવું કરેલું હોય, તેમ જ વળતર આપવું; જે દુઃખ આપે, તેને તે જ રીતે જવાબ આપવો. ખરાબ માણસ સાથે તેમ જ વર્તવું, તેમાં કોઈ દોષ નથી.

પરોક્ષે કાર્યહન્તારં પ્રત્યક્ષે પ્રિયવાદિનમ્ । વર્જયેત્તાદૃશં મિત્રં માયામયમરિં તથા ॥ ૧,૧૧૫.

જે મિત્ર છુપાઈને કામમાં અવરોધ કરે અને સામે મીઠું બોલે, એવો મિત્ર અને ઢોંગી દુશ્મન બંનેથી દૂર રહેવું.

દુર્જનસ્ય હિ સંગેન સુજનોઽપિ વિનશ્યતિ । પ્રસન્નમપિ પાનીયં કર્દમૈઃ કલુષીકૃતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

ખરાબ માણસની સંગતથી સારો માણસ પણ બગડી જાય છે, જેમ કે સાફ પાણી કાદવથી ગંદું થઈ જાય છે.

સ ભુઙ્ક્તે સદ્વિજો ભુઙ્ક્તે સમશેષનિરૂપણમ્ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દ્વિજઃ પૂજ્યઃ પ્રયત્નતઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે દ્વિજ ભોજન કરે છે, તે બધું જ ભોજન કરે છે; એટલે બ્રાહ્મણને પૂરેપૂરી શ્રદ્ધા અને પ્રયત્નથી સન્માન કરવો જોઈએ.