ગરુડપુરાણમ્

માનો હિ મૂલમર્થસ્ય માને સતિ ધનેન કિમ્ । પ્રભ્રષ્ટમાનદર્પસ્ય કિં ધનેન કિમાયુષા ॥ ૧,૧૧૫.

માન જ ધનનું મૂળ છે; જો માન છે તો ધનનો શું ઉપયોગ? અને જેમણે પોતાનો માન અને અભિમાન ગુમાવ્યો છે, તેમને માટે ધન કે જીવનનું પણ શું મૂલ્ય?

અધમા ધનમિચ્છન્તિ ધનમાનૌ હિ મધ્યમાઃ । ઉત્તમા માનમિચ્છન્તિ માનો હિ મહતાં ધનમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નીચ લોકો ધન ઈચ્છે છે, મધ્યમ લોકો ધન અને માન બંને ઈચ્છે છે, શ્રેષ્ઠ લોકો માત્ર માન ઈચ્છે છે; કારણ કે મહાન લોકો માટે માન જ સાચું ધન છે.

વનેઽપિ સિંહા ન નમન્તિ કં ચ બુભુ ક્ષિતા માંસનિરીક્ષણં ચ । ધનૈર્વિહીનાઃ સુકુલેષુ જાતા ન નીચકર્માણિ સમારભન્તે ॥ ૧,૧૧૫.

જંગલમાં પણ સિંહ ક્યારેય કોઈને નમતું નથી, ન તો કોઈએ આપેલું માંસ ખાય છે કે ન બીજાના માંસ તરફ જુએ છે; અને શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મેલા લોકો, ભલે ધન ન હોય, પણ ક્યારેય નીચ કામ કરતા નથી.

નાભિષેકો ન સંસ્કારઃ સિંહસ્ય ક્રિયતે વને । નિત્યમૂર્જિતસત્ત્વસ્ય સ્વયમેવ મૃગેન્દ્રતા ॥ ૧,૧૧૫.

જંગલમાં સિંહ માટે કોઈ અભિષેક કે સંસ્કાર થતો નથી; પોતાની શક્તિથી જ તે પ્રાણીઓનો રાજા બને છે.

વણિક્પ્રમાદી ભૃકશ્ચ માની ભિક્ષુર્વિલાસી હ્યધનશ્ચ કામી । વરાઙ્ગના ચાપ્રિયવાદિની ચ ન તે ચ કર્માણિ સમારભન્તે ॥ ૧,૧૧૫.

અલબેલ વેપારી, વાળંદ, અભિમાની ભિક્ષુક, ગરીબ અને કામી માણસ, સુંદર સ્ત્રી અને કડવી બોલનાર—આ લોકો પોતપોતાના કામ યોગ્ય રીતે કરતા નથી.

દાતા દરિદ્રઃ કૃપણોર્ઽથયુક્તઃ પુત્ત્રોઽવિધેયઃ કુજનસ્ય સેવા । પરોપકારેષુ નરસ્ય મૃત્યુઃ પ્રજાયતે દુશ્ચરિતાનિ પઞ્ચ ॥ ૧,૧૧૫.

ગરીબ હોવા છતાં દાન આપનાર, ધન હોય છતાં કંજુષ, અવગણન કરતો પુત્ર, દુષ્ટ માણસની સેવા અને સારા કામમાં મૃત્યુ—આ પાંચ માણસ માટે દુષ્કર્મ છે.

કાન્તાવિયોગઃ સ્વજનાપમાનં ઋણસ્ય શેષઃ કુજનસ્ય સેવા । દારિદ્રયાભાવાદ્વિમુખાશ્ચ મિત્રા વિનાગ્નિના પઞ્ચ દહન્તિ તીવ્રાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

પ્રિયજનથી વિયોગ, પોતાના લોકો પાસેથી અપમાન, બાકી રહેલું કરજ, દુષ્ટ માણસની સેવા અને ગરીબીથી દૂર થયેલા મિત્રો—આ પાંચ દુઃખો તો અગ્નિ વગર પણ હૃદયને દાઝે છે.

ચિન્તાસહસ્રેષુ ચ તેષુ મધ્યે ચિન્તાશ્ચતસ્રોઽપ્યસિધારતુલ્યાઃ । નીચાપમાનં ક્ષુધિતં કલત્રં ભાર્યા વિરક્તા સહજોપરોધઃ ॥ ૧,૧૧૫.

હજારો ચિંતાઓમાં પણ ચાર ચિંતાઓ તો તીક્ષ્ણ છરી જેવી છે: નીચ માણસ પાસેથી અપમાન, ભૂખ, પત્નીનો ઉદાસીનપણો અને પોતાના જ લોકો પાસેથી અવરોધ.

વશ્યશ્ચ પુર્ત્રેર્ઽથ કરી ચ વિદ્યા અરોગિતા સજ્જનસઙ્ગતિશ્ચ । ઇષ્ટા ચ ભાર્યા વશવર્તિની ચ દુઃ ખસ્ય મૂલોદ્ધરણાનિ પઞ્ચ ॥ ૧,૧૧૫.

આજ્ઞાકારી પુત્ર, ધન, વિદ્યા, આરોગ્ય, સજ્જનોની સંગતિ અને મનગમતી, આજ્ઞાકારી પત્ની—આ પાંચ દુઃખ દૂર કરવાની મૂળ ચીજ છે.

કુરઙ્ગમાતઙ્ગપતઙ્ગંભૃગ મીના હતાઃ પઞ્ચબિરેવ પઞ્ચ । એકઃ પ્રમાથી સ કથં ન ઘાત્યો યઃ સેવતે પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ ॥ ૧,૧૧૫.

હરણ, હાથી, પતંગિયું, મધમાખી અને માછલી—આ દરેક પોતપોતાની એક દુર્બળતા વડે નાશ પામે છે; તો જે માણસ આ પાંચે દુર્બળતાઓની સેવા કરે છે, તે કેવી રીતે બચી શકે?

અધીરઃ કર્કશઃ સ્તબ્ધઃ કુચેલઃ સ્વયમાગતઃ । પઞ્ચ વિપ્રા ન પૂજ્યન્તે બૃહસ્પતિસમા અપિ ॥ ૧,૧૧૫.

અધીર, કઠોર, ઘમંડી, ગંદા કપડાં પહેરનાર કે પોતે જ આમંત્રણ આપનાર બ્રાહ્મણ—even જો તેઓ બૃહસ્પતિ જેટલા જ્ઞાનવાન હોય, તો પણ આ પાંચ પૂજ્ય નથી.

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ । પઞ્ચૈતાનિ વિવિચ્યન્તે જાયમાનસ્ય દેહિનઃ ॥ ૧,૧૧૫.

આયુષ્ય, કર્મ, ધન, વિદ્યા અને મૃત્યુ—આ પાંચ માણસના જન્મ સમયે જ નક્કી થયેલા હોય છે.

પર્વતારોહણે તોયે ગોકુલે દુષ્ટનિગ્રહે । પતિતસ્ય સમુત્થાને શસ્તાઃ પઞ્ચ (હ્યેતે) ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

પર્વત ચઢવામાં, પાણી પાર કરવા, ગાયોની દેખરેખ, દુષ્ટને વશમાં કરવા અને પડેલા માણસને ઊભો કરવા—આ પાંચ ગુણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

અભ્રચ્છાયા ખલે પ્રીતિઃ પરનારીષુ સંગતિઃ । પઞ્ચૈતે હ્યસ્થિરા ભાવા યૌવનાનિ ધનાનિ ચ ॥ ૧,૧૧૫.

વાદળની છાંય, દુષ્ટ માણસની મમતા, પરસ્ત્રી સાથેનું સંગ, યુવાની અને ધન—આ બધું જ અસ્થિર છે.

અસ્થિરં જીવિતં લોકે અસ્થિરં ધનયૌવનમ્ । અસ્થિરં પુત્ત્રદારાદ્યં ધર્મઃ કીર્તિર્યશઃ સ્થિરમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

આ દુનિયામાં જીવન, ધન અને યુવાની બધું જ અસ્થિર છે; સંતાન, પત્ની અને બીજા સંબંધો પણ સ્થિર નથી—માત્ર ધર્મ, સારા નામ અને યશ જ કાયમ રહે છે.

શત જીવિતમત્યલ્પં રાત્રિસ્તસ્યાર્ધહારિણી । વ્યાધિશોકજરાયાસૈરર્ધં તદપિ નિષ્ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

સૌ વર્ષનું જીવન પણ બહુ ઓછું છે; એમાં અડધું રાતે વીતી જાય છે, બાકીનું પણ રોગ, દુઃખ, વૃદ્ધાવસ્થા અને થાકમાં વેડફાઈ જાય છે—એટલે એ પણ નિષ્ફળ જ છે.

આયુર્વર્ષશતં નૃણાં પરિમિતં રાત્રૌ તદર્ધં ગતં તસ્યાર્ધસ્થિતકિઞ્ચિદર્ધમધિકં બાલ્યસ્ય કાલે ગતમ્ । કિઞ્ચિદ્વન્ધુવિયોગદુઃ ખમરણૈર્ભૂપાલસેવાગતં શેષં વારિતરઙ્ગગર્ભચપલં માનેન કિં માનિનામ્ ॥ ૧,૧૧૫.

માનવનું આયુષ્ય સાવ સીમિત છે—સૌ વર્ષમાં અડધું રાતે જાય છે, બાકીનું પણ અડધું કે વધારે બાળપણમાં, થોડુંક સગાંથી વિયોગ, દુઃખ કે મૃત્યુમાં, અને રાજાની સેવા-વહેવારમાં વીતી જાય છે; જે થોડું બચે છે એ પણ પાણીની તરંગ જેવી અસ્થિર છે—તો ગર્વ કરવો શું?

અહોરાત્રમયો લોકે જરારૂપેણ સંચરેત્ । મૃત્યુર્ગ્રસતિ ભૂતાનિ પવનં પન્નગો યથા ॥ ૧,૧૧૫.

દિવસ-રાત વૃદ્ધાવસ્થા પોતાના સ્વરૂપે આખી દુનિયામાં ફરતી રહે છે; મૃત્યુ તો પ્રાણીઓને એ રીતે ગળી જાય છે જેમ સાપ પવનને ગળી જાય.

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતઃ સ્વપતો ન ચેત્ । સર્વસત્ત્વહિતાર્થાય પશોરિવ વિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં સુધી માણસ પોતાના દરેક કામમાં સર્વજનોના હિત માટે પ્રયત્ન કરતો નથી, ત્યાં સુધી એની ચાલ-ચલન પશુ જેવી જ ગણાય છે—પછી એ જાય કે ઊભો રહે, જાગે કે ઊંઘે.

અહિતહિતવિચારશૂન્યબુદ્ધેઃ શ્રુતિસમયે બહુભિર્વિતર્કિતસ્ય । ઉદરભરણમાત્રતુષ્ટબુદ્ધેઃ પુરુષપશોશ્ચ પશોશ્ચ કો વિશેષઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જે માણસને સારું-ખરાબનું વિચાર નથી, માત્ર પેટ ભરવામાં જ સંતોષ છે, એમાં અને પશુમાં શું ફરક?

શૌર્યે તપસિ દાને ચ યસ્ય ન પ્રથિતં યશઃ । વિદ્યાયામર્થલાભે વા માતુરુચ્ચાર એવ સઃ ॥ ૧,૧૧૫.

જેની ખ્યાતિ શૌર્ય, તપ, દાન, વિદ્યા કે ધનથી પ્રસિદ્ધ નથી, એ તો જાણે પોતાની માતાનું મલ જ છે.

યજ્જીવ્યતે ક્ષણમપિ પ્રથિતં મનુષ્યૈર્વિજ્ઞાનવિક્રમયશોભિરભગ્નમાનૈઃ । તન્નામ જીવિતમિતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ કાકોઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧,૧૧૫.

જેઓનું જ્ઞાન, પરાક્રમ અને માન અડગ રહે છે, એવા માણસોનું એક ક્ષણનું પણ જીવન જ્ઞાનીઓ સાચું જીવન કહે છે; નહિતર કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને ભોજન પણ કરે છે.

કિં જીવિતેન ધનમાનવિવર્જિતેન મિત્રેણ કિં ભવતિ ભીતિસશઙ્કિતેન । સિંહવ્રતં ચરત ગચ્છત મા વિષાદં કાકોઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧,૧૧૫.

ધન કે માન વિના જીવનનું શું કામ? ડરપોક અને શંકાશીલ મિત્રથી શું ફાયદો? સિંહ જેવી દૃઢતા રાખો, નિરાશ ન થાઓ; કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને ભોજન કરે છે.

યો વાત્મનીહ ન ગુરૌ ન ચ ભૃત્યવર્ગે દીને દયાં ન કુરુતે ન ચ મિત્રકાર્યે । કિં તસ્ય જીવિતફલેનમનુષ્યલોકે કાકોઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧,૧૧૫.

જે પોતાના, ગુરુ, નોકર, ગરીબ કે મિત્રના કામમાં દયા રાખતો નથી, એમના જીવનનું શું ફળ? કાગડો પણ લાંબું જીવે છે અને ભોજન કરે છે.

યસ્ય ત્રિવર્ગશૂન્યાનિ દિનાન્યાયાન્તિ યાન્તિ ચ । સ લૌહકારભસ્ત્રેવ શ્વસન્નપિ ન જીવતિ ॥ ૧,૧૧૫.

જેના દિવસો ધર્મ, અર્થ અને કામ વિના પસાર થાય છે, એ તો લોહારની ધમણી જેવો છે—શ્વાસ તો લે છે, પણ જીવતો નથી.

સ્વાધીનવૃત્તેઃ સાફલ્યં ન પરાધીનવર્તિતા । યે પરાધીનકર્માણો જીવન્તોઽપિ ચ તે મૃતાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સાચો લાભ તો સ્વાવલંબનથી જ મળે છે, બીજાની પરાધીનતા થી નહીં; જે બીજાના આધાર પર જીવતા હોય, એ જીવતા હોવા છતાં મૃત સમાન છે.

સુ(સ્વ) પૂરા વૈ કાપુરુષાઃ સુ(સ્વ) પૂરો મૂષિકાઞ્જલિઃ । અસન્તુષ્ટઃ કાપુરુષઃ સ્વલ્પકેનાપિ તુષ્યતિ ॥ ૧,૧૧૫.

ડરપોક માણસ હંમેશાં ભરેલો હોય છે, જેમ ઉંદર દાણા મળતાં જ સંતોષ પામે છે; છતાં એ થોડામાં પણ ખુશ થઈ જાય છે.

અભ્રચ્છાયા તૃણાદગ્નિર્નોચસેવા પથો જલમ્ । વેશ્યારાગઃ ખલે પ્રીતિઃ ષડેતે બુદ્વુદોપમાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

વાદળની છાંય, ઘાસમાં અગ્નિ, રસ્તાની બાજુનું પાણી, વેશ્યાનો પ્રેમ, દુષ્ટની મમતા—આ છેયે બબૂચકની જેમ છે.

વાચા વિહિતસાર્થેન લોકો ન ચ સુખાયતે । જીવિતં માનમૂલં હિ માને મ્લાને કુતઃ સુખમ્? ॥ ૧,૧૧૫.

ખોટા શબ્દોથી દુનિયા ખુશ થતી નથી; જીવનનું મૂળ તો માન છે—માન નાશ પામે ત્યારે સુખ ક્યાંથી મળે?