ગરુડપુરાણમ્

ધર્મઃ પ્રવ્રજિતસ્તપઃ પ્રચલિતં સત્યં ચ દૂરં ગતં પૃથ્વી વન્ધ્યફલા જનાઃ કપટિનો લૌલ્યે સ્થિતા બ્રાહ્મણાઃ । મર્ત્યાઃ સ્ત્રીવશગાઃ સ્ત્રિયશ્ચ ચપલા નીચા જના ઉન્નતાઃ હા કષ્ટં ખલુજીવિતં કલિયુગે ધન્યા જના યે મૃતાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

ધર્મ દૂર ચાલી ગયો છે, તપસ્યા અસ્થિર છે, સત્ય લુપ્ત થઈ ગયું છે, ધરતી બાંઝ છે, લોકો કપટી છે, બ્રાહ્મણો લોભમાં ફસાયા છે, માણસો સ્ત્રીના વશ છે, સ્ત્રીઓ ચંચળ છે, નીચ લોકો ઉંચા થયા છે — હાય! કળિયુગમાં જીવન કેટલું દુઃખદ છે! જે મરી ગયા છે એ જ ધન્ય છે.

ધન્યાસ્તે યે ન પશ્યન્તિ દેશભઙ્ગં કુલક્ષયમ્ । પરચિત્તગતાન્ દારાન્પુત્રં કુવ્યસને સ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જે લોકો પોતાના દેશનો વિનાશ, કુટુંબનો નાશ, પત્ની બીજાના મનમાં લાગી જાય કે દીકરો દુર્વ્યસનમાં ફસાઈ જાય એ જોઈ નથી, એજ ધન્ય છે.

કુપુત્રે નિર્વૃતિર્નાસ્તિ કુભાર્યાયાં કુતો રતિઃ । સુમિત્ર નાસ્તિ વિશ્વાસઃ કુરાજ્યે નાસ્તિ જીવિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

ખરાબ દીકરામાં સુખ નથી, ખરાબ પત્નીમાં આનંદ નથી; ખોટા મિત્ર પર વિશ્વાસ નથી, અને દુષ્ટ રાજ્યમાં જીવવું શક્ય નથી.

પરાન્નં ચ પરસ્વં ચ પરશય્યાઃ પરસ્ત્રિયઃ । પરવેશ્મનિ વાસશ્ચ શક્રાદપિ હરેચ્છ્રિયમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

બીજાનું ખાવું, બીજાનું ધન, બીજાનું પથાર, બીજાની પત્ની અને બીજાના ઘરમાં રહેવું — આ બધું ઈન્દ્રની પણ સમૃદ્ધિ છીનવી લે છે.

આલાપાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાત્સંસર્ગાત્સહ ભોજનાત્ । આસનાચ્છયનાદ્યાનાત્પાપં સંક્રમતે નૃણામ્ ॥ ૧,૧૧૫.

વાતચીત, શરીરસંપર્ક, સાથે રહેવું, સાથે જમવું, સાથે બેસવું, સુવું કે મુસાફરી — આ બધાથી પાપ એક માણસમાંથી બીજામાં સંક્રમિત થાય છે.

સ્ત્રિયો નશ્યન્તિ રૂપેણ તપઃ ક્રોધન નશ્યતિ । ગાવો દ્વરપ્રચારેણ શૂદ્રાન્નેન દ્વિજોત્તમઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્ત્રીઓ પોતાનું સૌંદર્ય ગુમાવે છે, તપસ્યા ગુસ્સાથી નષ્ટ થાય છે, ગાયો દરવાજા પાસે ફરવાથી નબળી પડે છે અને બ્રાહ્મણો શૂદ્રના હાથનું ખોરાક ખાઈને પોતાનો મહિમા ગુમાવે છે.

આસનાદેકશય્યાયાં બોજનાત્પઙ્ક્તિસઙ્કરાત્ । તતઃ સંક્રમતે પાપં ઘટાદ્ધટ ઇવોદકમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

એક સાથે બેસવાથી, એક જ પથારીમાં સુઈને, એક સાથે ખાઈને અને એક જ પંક્તિમાં ભળી જવાથી, પાપ એકમાંથી બીજા સુધી પાણી જેવી રીતે વહે છે.

લાલને બહવો દોષાસ્તાડને બહવો ગુણાઃ । તસ્માચ્છિષ્યં ચ પુત્રં ચ તાડયેન્ન તુ લાલયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

અતિ લાડપ્યારમાં ઘણાં દોષ છે અને શિસ્તમાં ઘણાં ગુણ છે; એટલે શિષ્ય કે પુત્રને લાડ ન કરવો, પણ શિસ્ત આપવી જોઈએ.

અધ્વા જરા દેહવતાં પર્વતાનાં જલં જરા । અસંભોગશ્ચ નારીણાં વસ્ત્રાણામાતપો જરા ॥ ૧,૧૧૫.

માણસ માટે મુસાફરી વૃદ્ધાવસ્થા છે, પર્વતો માટે પાણી વૃદ્ધાવસ્થા છે, સ્ત્રીઓ માટે મિલનનો અભાવ વૃદ્ધાવસ્થા છે અને કપડાં માટે ધૂપ વૃદ્ધાવસ્થા છે.

અધમાઃ કલિમિચ્છન્તિ સન્ધિમિચ્છતિ મધ્યમાઃ । ઉત્તમા માનમિચ્છન્તિ માનો હિ મહતાં ધનમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નીચ લોકો ઝઘડો ઈચ્છે છે, મધ્યમ લોકો સમજૂતી ઈચ્છે છે અને શ્રેષ્ઠ લોકો માન ઈચ્છે છે; કારણ કે મહાન લોકો માટે માન જ સાચું ધન છે.

માનો હિ મૂલમર્થસ્ય માને સતિ ધનેન કિમ્ । પ્રભ્રષ્ટમાનદર્પસ્ય કિં ધનેન કિમાયુષા ॥ ૧,૧૧૫.

માન જ ધનનું મૂળ છે; જો માન છે તો ધનનો શું ઉપયોગ? અને જેમણે પોતાનો માન અને અભિમાન ગુમાવ્યો છે, તેમને માટે ધન કે જીવનનું પણ શું મૂલ્ય?

અધમા ધનમિચ્છન્તિ ધનમાનૌ હિ મધ્યમાઃ । ઉત્તમા માનમિચ્છન્તિ માનો હિ મહતાં ધનમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નીચ લોકો ધન ઈચ્છે છે, મધ્યમ લોકો ધન અને માન બંને ઈચ્છે છે, શ્રેષ્ઠ લોકો માત્ર માન ઈચ્છે છે; કારણ કે મહાન લોકો માટે માન જ સાચું ધન છે.

વનેઽપિ સિંહા ન નમન્તિ કં ચ બુભુ ક્ષિતા માંસનિરીક્ષણં ચ । ધનૈર્વિહીનાઃ સુકુલેષુ જાતા ન નીચકર્માણિ સમારભન્તે ॥ ૧,૧૧૫.

જંગલમાં પણ સિંહ ક્યારેય કોઈને નમતું નથી, ન તો કોઈએ આપેલું માંસ ખાય છે કે ન બીજાના માંસ તરફ જુએ છે; અને શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મેલા લોકો, ભલે ધન ન હોય, પણ ક્યારેય નીચ કામ કરતા નથી.

નાભિષેકો ન સંસ્કારઃ સિંહસ્ય ક્રિયતે વને । નિત્યમૂર્જિતસત્ત્વસ્ય સ્વયમેવ મૃગેન્દ્રતા ॥ ૧,૧૧૫.

જંગલમાં સિંહ માટે કોઈ અભિષેક કે સંસ્કાર થતો નથી; પોતાની શક્તિથી જ તે પ્રાણીઓનો રાજા બને છે.

વણિક્પ્રમાદી ભૃકશ્ચ માની ભિક્ષુર્વિલાસી હ્યધનશ્ચ કામી । વરાઙ્ગના ચાપ્રિયવાદિની ચ ન તે ચ કર્માણિ સમારભન્તે ॥ ૧,૧૧૫.

અલબેલ વેપારી, વાળંદ, અભિમાની ભિક્ષુક, ગરીબ અને કામી માણસ, સુંદર સ્ત્રી અને કડવી બોલનાર—આ લોકો પોતપોતાના કામ યોગ્ય રીતે કરતા નથી.

દાતા દરિદ્રઃ કૃપણોર્ઽથયુક્તઃ પુત્ત્રોઽવિધેયઃ કુજનસ્ય સેવા । પરોપકારેષુ નરસ્ય મૃત્યુઃ પ્રજાયતે દુશ્ચરિતાનિ પઞ્ચ ॥ ૧,૧૧૫.

ગરીબ હોવા છતાં દાન આપનાર, ધન હોય છતાં કંજુષ, અવગણન કરતો પુત્ર, દુષ્ટ માણસની સેવા અને સારા કામમાં મૃત્યુ—આ પાંચ માણસ માટે દુષ્કર્મ છે.

કાન્તાવિયોગઃ સ્વજનાપમાનં ઋણસ્ય શેષઃ કુજનસ્ય સેવા । દારિદ્રયાભાવાદ્વિમુખાશ્ચ મિત્રા વિનાગ્નિના પઞ્ચ દહન્તિ તીવ્રાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

પ્રિયજનથી વિયોગ, પોતાના લોકો પાસેથી અપમાન, બાકી રહેલું કરજ, દુષ્ટ માણસની સેવા અને ગરીબીથી દૂર થયેલા મિત્રો—આ પાંચ દુઃખો તો અગ્નિ વગર પણ હૃદયને દાઝે છે.

ચિન્તાસહસ્રેષુ ચ તેષુ મધ્યે ચિન્તાશ્ચતસ્રોઽપ્યસિધારતુલ્યાઃ । નીચાપમાનં ક્ષુધિતં કલત્રં ભાર્યા વિરક્તા સહજોપરોધઃ ॥ ૧,૧૧૫.

હજારો ચિંતાઓમાં પણ ચાર ચિંતાઓ તો તીક્ષ્ણ છરી જેવી છે: નીચ માણસ પાસેથી અપમાન, ભૂખ, પત્નીનો ઉદાસીનપણો અને પોતાના જ લોકો પાસેથી અવરોધ.

વશ્યશ્ચ પુર્ત્રેર્ઽથ કરી ચ વિદ્યા અરોગિતા સજ્જનસઙ્ગતિશ્ચ । ઇષ્ટા ચ ભાર્યા વશવર્તિની ચ દુઃ ખસ્ય મૂલોદ્ધરણાનિ પઞ્ચ ॥ ૧,૧૧૫.

આજ્ઞાકારી પુત્ર, ધન, વિદ્યા, આરોગ્ય, સજ્જનોની સંગતિ અને મનગમતી, આજ્ઞાકારી પત્ની—આ પાંચ દુઃખ દૂર કરવાની મૂળ ચીજ છે.

કુરઙ્ગમાતઙ્ગપતઙ્ગંભૃગ મીના હતાઃ પઞ્ચબિરેવ પઞ્ચ । એકઃ પ્રમાથી સ કથં ન ઘાત્યો યઃ સેવતે પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ ॥ ૧,૧૧૫.

હરણ, હાથી, પતંગિયું, મધમાખી અને માછલી—આ દરેક પોતપોતાની એક દુર્બળતા વડે નાશ પામે છે; તો જે માણસ આ પાંચે દુર્બળતાઓની સેવા કરે છે, તે કેવી રીતે બચી શકે?

અધીરઃ કર્કશઃ સ્તબ્ધઃ કુચેલઃ સ્વયમાગતઃ । પઞ્ચ વિપ્રા ન પૂજ્યન્તે બૃહસ્પતિસમા અપિ ॥ ૧,૧૧૫.

અધીર, કઠોર, ઘમંડી, ગંદા કપડાં પહેરનાર કે પોતે જ આમંત્રણ આપનાર બ્રાહ્મણ—even જો તેઓ બૃહસ્પતિ જેટલા જ્ઞાનવાન હોય, તો પણ આ પાંચ પૂજ્ય નથી.

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ । પઞ્ચૈતાનિ વિવિચ્યન્તે જાયમાનસ્ય દેહિનઃ ॥ ૧,૧૧૫.

આયુષ્ય, કર્મ, ધન, વિદ્યા અને મૃત્યુ—આ પાંચ માણસના જન્મ સમયે જ નક્કી થયેલા હોય છે.

પર્વતારોહણે તોયે ગોકુલે દુષ્ટનિગ્રહે । પતિતસ્ય સમુત્થાને શસ્તાઃ પઞ્ચ (હ્યેતે) ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

પર્વત ચઢવામાં, પાણી પાર કરવા, ગાયોની દેખરેખ, દુષ્ટને વશમાં કરવા અને પડેલા માણસને ઊભો કરવા—આ પાંચ ગુણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

અભ્રચ્છાયા ખલે પ્રીતિઃ પરનારીષુ સંગતિઃ । પઞ્ચૈતે હ્યસ્થિરા ભાવા યૌવનાનિ ધનાનિ ચ ॥ ૧,૧૧૫.

વાદળની છાંય, દુષ્ટ માણસની મમતા, પરસ્ત્રી સાથેનું સંગ, યુવાની અને ધન—આ બધું જ અસ્થિર છે.

અસ્થિરં જીવિતં લોકે અસ્થિરં ધનયૌવનમ્ । અસ્થિરં પુત્ત્રદારાદ્યં ધર્મઃ કીર્તિર્યશઃ સ્થિરમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

આ દુનિયામાં જીવન, ધન અને યુવાની બધું જ અસ્થિર છે; સંતાન, પત્ની અને બીજા સંબંધો પણ સ્થિર નથી—માત્ર ધર્મ, સારા નામ અને યશ જ કાયમ રહે છે.

શત જીવિતમત્યલ્પં રાત્રિસ્તસ્યાર્ધહારિણી । વ્યાધિશોકજરાયાસૈરર્ધં તદપિ નિષ્ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

સૌ વર્ષનું જીવન પણ બહુ ઓછું છે; એમાં અડધું રાતે વીતી જાય છે, બાકીનું પણ રોગ, દુઃખ, વૃદ્ધાવસ્થા અને થાકમાં વેડફાઈ જાય છે—એટલે એ પણ નિષ્ફળ જ છે.

આયુર્વર્ષશતં નૃણાં પરિમિતં રાત્રૌ તદર્ધં ગતં તસ્યાર્ધસ્થિતકિઞ્ચિદર્ધમધિકં બાલ્યસ્ય કાલે ગતમ્ । કિઞ્ચિદ્વન્ધુવિયોગદુઃ ખમરણૈર્ભૂપાલસેવાગતં શેષં વારિતરઙ્ગગર્ભચપલં માનેન કિં માનિનામ્ ॥ ૧,૧૧૫.

માનવનું આયુષ્ય સાવ સીમિત છે—સૌ વર્ષમાં અડધું રાતે જાય છે, બાકીનું પણ અડધું કે વધારે બાળપણમાં, થોડુંક સગાંથી વિયોગ, દુઃખ કે મૃત્યુમાં, અને રાજાની સેવા-વહેવારમાં વીતી જાય છે; જે થોડું બચે છે એ પણ પાણીની તરંગ જેવી અસ્થિર છે—તો ગર્વ કરવો શું?

અહોરાત્રમયો લોકે જરારૂપેણ સંચરેત્ । મૃત્યુર્ગ્રસતિ ભૂતાનિ પવનં પન્નગો યથા ॥ ૧,૧૧૫.

દિવસ-રાત વૃદ્ધાવસ્થા પોતાના સ્વરૂપે આખી દુનિયામાં ફરતી રહે છે; મૃત્યુ તો પ્રાણીઓને એ રીતે ગળી જાય છે જેમ સાપ પવનને ગળી જાય.

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતઃ સ્વપતો ન ચેત્ । સર્વસત્ત્વહિતાર્થાય પશોરિવ વિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જ્યાં સુધી માણસ પોતાના દરેક કામમાં સર્વજનોના હિત માટે પ્રયત્ન કરતો નથી, ત્યાં સુધી એની ચાલ-ચલન પશુ જેવી જ ગણાય છે—પછી એ જાય કે ઊભો રહે, જાગે કે ઊંઘે.